डॉ.अनिल अवचट यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील ओतूर येथे झाला. त्यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९४४ रोजी झाला. त्यांनी आपली एम.बी.बी.एस ची पदवी पुणे येथील बी. जे. मेडिकल कॉलेजमधून घेतली. आपल्या महाविद्यालयीन जीवनातही त्यांनी अनेक चळवळींमध्ये भाग घेतला. १९६९ मध्ये त्यांनी आपले पहिले पुस्तक पूर्णिया हे प्रसिद्ध केले. तेव्हापासून त्यांनी अनेक सामाजिक प्रश्नांवर लिखाण केले आहे. आतापर्यंत त्यांची २२ पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. महाराष्ट्र राज्य व देशपातळीवर त्यांचा अनेक पुरस्कारांनी गौरव करण्यात आला आहे. डॉ. अनिल अवचटांच्या लिखाणाप्रमाणेच त्यांचे सामाजिक कार्यही बहुआयामी आहे.

अनिल अवचट हे पुण्यातील मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र याचे संचालक आहेत. त्यांनी आपल्या पत्नीा डॉ. सुनंदा अवचट यांच्या सहकार्याने व्यसनमुक्तीची शोधलेली अनोखी पद्धती ही जगभरातील अनेक व्यसनमुक्ती केंद्रांमध्ये वापरली जाते. डॉ. अनिल अवचट हे स्वत: पत्रकार असले तरी त्यांनी पत्रकारितेतील व्यावसायिकतेला नेहमीच नकार दिला आहे. त्यांनी आपली पत्रकारिता नेहमीच गरिबी, अन्याय व भ्रष्टाचाराचे बळी असलेल्या असहाय्य जनतेच्या हितासाठी वापरली आहे.

डॉ. अनिल अवचट यांनी मजूर, दलित, भटक्या जमाती, वेश्या यांच्या प्रश्नांविषयी विपुल लिखाण केले आहे. विविध प्रश्नांवर लढा देताना आपले संपूर्ण आयुष्य एखाद्या प्रश्नासाठी खर्च करणार्याा कार्यकर्त्यांविषयीही त्यांनी लिखाण केले आहे. डॉ. अवचट यांचे लेखन हे प्रेरणादायी आहे. सर्व सामाजिक लढ्यांमागच्या चांगल्या गोष्टी त्यांनी नेहमीच अधोरेखित केल्या आहेत. नवीन पिढीलाही त्यांचे लेखन प्रेरणादायी वाटते यात शंका नाही. डॉ. अनिल अवचट हे केवळ लेखक व सामाजिक कार्यकर्तेच नसून ते एक कलाकारही आहेत.

त्यांची चित्रे, लाकडातील शिल्पे, छायाचित्रे,ओरिगामी, बासरी वादन यांतून त्यांच्या अंगभूत गुणांची ओळख पटते. मुक्तांगण परिवारातर्फे दरवर्षी डॉ. अनिता अवचट स्मृती संघर्ष सन्मान पुरस्कार दिला जातो. आत्तापर्यंत हा पुरस्कार मिळविणार्या व्यक्ती : पारोमिता गोस्वामी, गिरीश लाड, आबा महाजन, पुण्याचे पार्किन्सन मित्रमंडळ, चित्रपट दिग्दर्शक श्री. नागराज मंजुळे, प्रमोद उदार, वगैरे.
डॉ. अनिल अवचट यांची पुस्तके सलग तीन वर्षे महाराष्ट्र शासनाने "सर्वोत्कृष्ट पुस्तके" म्हणून जाहीर केली आहेत. अमेरिकेतील आयोवा येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय लेखकांच्या संमेलनात त्यांच्या साहित्याचा गौरव करण्यात आला आहे.

सातारा येथील न्या. रामशास्त्री प्रभुणे प्रतिष्ठानतर्फे दिला जाणारा सामाजिक न्याय पुरस्कार (२००७). साहित्य अकादमी तर्फे प्रथम बाल-साहित्य पुरस्कार १४ नोव्हेंबर २०१०. महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार २०११. डॉ. अनिल अवचट यांच्या मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राला १२ व्या पुलोत्सव सोहळ्यात पुल कृतज्ञता सन्मान (२०१५) प्रदान करण्यात आला.

श्री.संजीव, वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट

डॉक्टर प्रियदर्शन मनोहर हे एक प्रतिभावंत मराठी लेखक आहेत. त्यांच वास्तव्य हे परदेशात असून सध्या ते मराठी मंडळ या पिटसबर्ग या संस्थेसाठी लेखक म्हणुन काम करीत आहेत. त्यांनी आतापर्यंत केलेल्या विपुल लेखनाला अमाप प्रसिध्दी मिळाली असून त्यांच्याभोवती गेल्या काही वर्षांमध्ये प्रसिध्दीच एक वलयच निर्माण झालय. सातासमुद्रापल्याड, मराठीचा कलात्मक तसेच वैचारिक प्रसार व प्रचार करणारा हा गुणी कलाकार, गेल्या काही वर्षांमध्ये आपल्या वेगळ्या व स्वतंत्र लेखनशैलीची रसिकांवर छाप पाडण्यात विलक्षण यशस्वी ठरला आहे लघुकथा हा जरी प्रियदर्शनांचा आवडता प्रांत असला तरी सांगितीक नाटकांच्या लेखना व सादरीकरणापासून ते विनोदी, मनोरंजन कथा लिहीण्यापर्यन्त सार्‍याच गोष्टी त्यांना उत्तम जमतात. संसार व्हर्जन 2 हा त्यांनी सादर केलेला अतिशय रंजक असा सांगितीक एकपात्री प्रयोग चांगलाच गाजला. त्यांनी लिहीलेल बहुतांशी साहित्य हे मराठी मंडळातर्फेच प्रकाशित केल जात. त्यांच्यामधील अष्टपैलु, काहीसा भावनाप्रधान पण तेवढाच मिश्कील असा लेखक वाचकांमध्ये चांगलाच रूजला असून त्यांच्या यशाच हेच तर गमक आहे.

डॅन ब्राऊन’ यांच्या आजवर गाजलेल्या चार प्रमुख कादंबऱ्या हा- ‘द दा विंची कोड’, ‘एंजल्स अ‍ॅन्ड डिमेन्स’, रिसेप्शन पॉइंट’, ‘डिजिटल फॉरेस्ट. यातील ‘द दा विची कोड ही कादंबरी खूप गाजली. २००३ साली प्रसिद्ध झालेली ही कादंबरी पहिल्या आठवड्यातच बेस्ट सेलर ठरली. २००६ पर्यंत जगभर या कादंबरीच्या ६ कोटी प्रती खपल्या.

मोहन आगाशे हे मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटात काम करणारे लोकप्रिय अभिनेते आहेत.

मिर्ज़ा असद-उल्लाह बेग ख़ां उर्फ “ग़ालिब” हे एक प्रसिद्ध फारसी आणि उर्दू कवी होते. त्यांचा जन्म २७ डिसेंबर १७९७ रोजी झाला. ते सुधारक वृत्तीचे, सर्व धर्मांना समान मानणारे, कर्मठ नसलेले, नमाज न पढणारे, रोजा न ठेवणारे, कलेचे आसक्त, रसिक व्यक्ती होते. गालिब केवळ चार वर्षांचे असतांना त्यांचे वडील वारले म्हणून आजोबा आणि काकांनी पालनपोषण केले. लहानपणी त्यांनी इस्लामचे धडे घेतले, फारसी भाषा शिकले. मा.मिर्झा गालिब हे थोरल्या बाजीरावांची पत्नीे मस्तानी हिच्या वंशात जन्माला आले होते. मा.गालिब यांनी फारसी भाषेत लिखाण काम सुरू केले. त्यांच्या साहित्यात जीवनाचे गंभीर तत्वज्ञान त्यांनी मांडले. वयाच्या ११व्या वर्षापासून गालिब शेर लिहीत होते. जीवनाच्या झळा सोसून मिर्झा गालिब यांनी त्या सुंदर करून काव्यातून मांडल्या. त्यांनी एकूण १८,००० च्या वर शेर फारसी भाषेत रचले. पुढे मित्रांच्या आग्रहाखातर त्यातीलच १०००-१२०० शेर त्यांनी उर्दू भाषेत लिहिले.

गालिब यांनी कधी कोणताही उद्योग-धंदा केला नाही. मित्रांच्या आणि नातेवाईकांच्या सहकार्याने ते राहत. त्यांना स्वतःला प्रसिद्धी मिळविण्याची गरज वाटली नाही. उत्तर मोगल काळातील राजांच्या, उमरावांच्या दरबारी जाणेही त्यांना आवडत नसे. ते म्हणत माझ्या कविता माझ्या मृत्यूनंतरही अजरामर राहणार असल्याने माझे नाव आपोआपच सर्वत्र पसरणार. गालिबच्या काव्यावर मीर आणि आमीर खुसरो यांच्या रचनांचा प्रभाव होता. साहित्य निर्मिती करताना केवळ चौकट मोडून चालत नाही. त्यात तितकी ताकदही असावी लागते. गालिबने परंपरेला नावीन्याची झालर लावली. अभिजात सौंदर्याची बूज राखायला शिकवले. घराण्यातच सैनिकी पार्श्वभूमी असल्याने गालिबमध्ये बंडखोरीचे बीज होते. मा.मिर्झा गालिब यांच्यावर हिंदीत १९५४ साली एक चित्रपट निघाला होता व दुसरा १९८८ साली दूरचित्रवाणीसाठी बनवला होता. पहिल्या चित्रपटाचे दिग्दर्शक सोहराब मोदी तर दुसर्या् चित्रपटाचे दिग्दर्शक गुलझार होते. मिर्झा गालिब यांचे निधन १५ फेब्रुवारी १८६९ रोजी झाले.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

२०१९ मध्ये गिरीश नातू यांनी प्रतिष्ठीत अशा 10 बीडब्ल्यूएफ रेफरीच्या ऑगस्ट ग्रुप मध्ये प्रवेश केला आहे. तसेच त्यांनी बॅडमिंटन असोसिएशन ऑफ इंडियाचे टेक्निकल डायरेक्टर म्हणून काम केले आहे.

पानसरे, (कॉ.) गोविंद

‘राजर्षी शाहू पुरस्कारा’साठी कॉ. गोविंद पानसरे यांची निवड यंदा झाली, तो त्यांना २६ जून रोजी दिला जाईल. दोन वर्षांपूर्वी स्वत:च्या अमृत महोत्सवप्रसंगी ‘माझ्याखेरीज अन्य कार्यकर्त्यांवर पुस्तके काढा’ म्हणणारे कॉ. पानसरे या प्रतिष्ठेच्या सन्मानाला तयार झाले, हेच विशेष. शाहूंच्या कोल्हापुरातूनच गेली सहाहून अधिक दशके पानसरे महाराष्ट्रीय पुरोगामी चळवळीला दिशा देणारे काम करताहेत.
कामगार चळवळ, विद्यार्थी चळवळीला मार्गदर्शन, स्त्री-मुक्ती चळवळीत इथल्या मातीच्या गरजा ओळखणारे ‘जटामुक्ती’ कार्यक्रम हाती घेणे आणि वयपरत्वे व्याख्याने / लेखन यांतून प्रबोधनावर भर देणे हे त्यांचे हल्लीच्या तरुणांना चटकन आठवणारे काम. पण संयुक्त महाराष्ट्र आणि गोवामुक्ती आंदोलने यांत सक्रिय असलेले पानसरे पुढे वकील म्हणून केवळ न्यायालयीन लढाया न लढता लोकजागृतीसाठी रस्त्यावरही उतरत राहिले. ‘यशवंतराव चव्हाणांना कोल्हापूर प्रवेशबंदी’ किंवा ‘गुंडगिरीविरोधी मोर्चा’ अशी नावीन्यपूर्ण आंदोलने त्यांनी केली. शेतमजुरांची युनियन सशक्त केली आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या कामाला थेट रस्त्यावर उतरून कृतीचा भक्कम पायाही दिला. अहमदनगर जिल्ह्यातील कोल्हार ते कोल्हापूर हे स्थलांतर इयत्ता सातवीनंतर पुढल्या शिक्षणासाठी करण्यात पानसरे यांना ज्या गोविंद पत्की या गुरुजींची मदत झाली, त्यांनीच राष्ट्र सेवा दलाच्या संस्कारांची शिदोरीही पानसरे यांना दिली होती. मात्र पुढे, १९५२ साली कसे लढायचे, हा प्रश्न आला तेव्हा दलाचा सौम्य समाजवाद सोडून थेट साम्यवादी पक्षात प्रवेश करणाऱ्यांत ते सामील झाले. कम्युनिस्ट चळवळीला मुंबईत जे फूट, पोथीनिष्ठा आदी उपसर्ग झाले ते कोल्हापुरात झाले नाहीत, याचे कारण बागल, गायकवाड, पानसरे, आदींची लोकनिष्ठ आणि बुद्धिनिष्ठ काम करत राहण्याची पद्धत. वकिलीपर्यंतचे शिक्षण घेताना नानापरींचे कष्ट करावे लागणे, निवाराही नसताना कधी पुस्तकांच्या दुकानात तर कधी ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांकडे राहणे अशा अनुभवांनी ही लोकनिष्ठा पानसरे यांच्यात भिनवली. शाहू महाराजांच्या काळात स्थापन झालेल्या ‘प्रिन्स शिवाजी फ्री मराठा बोर्डिग हाऊस’ने पानसरे यांना छत्र दिले आणि इथेच त्यांच्यातला विद्यार्थी-कार्यकर्ताही घडला. याच शाहूंच्या नावाचा पुरस्कार आता पानसरे स्वीकारणार आहेत.
-----------------------------------------------------------------------

पानसरे, गोविंदराव उर्फ कॉम्रेड गोविंदराव पानसरे

कॉ. गोविंद पानसरे यांची पंचाहत्तरी झाली तेव्हा सहकारी आणि मित्रमंडळाने त्यांना १५ लाखांची थैली भेट दिली. कम्युनिस्ट पक्षाचा कार्यकर्ता म्हणून जन्मभर वणवण केलेल्या आणि वैयक्तिक लाभहानीचा विचारही मनाला न शिवलेल्या पानसरेंनी त्याच कार्यक्रमात या निधीतून ७५ कॉम्रेड्सची प्रेरक चरित्रे पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध केली जावीत, असे मनोगत व्यक्त केले. ते प्रत्यक्षातही आणले. कॉ. पानसरेंचे वैशिष्ट्य येथेच आहे. कोणत्याही गोष्टींचा नेमका वापर कसा करायचा हे ते काटेकोरपणे स्पष्ट करतात आणि काम पूर्ण होईपर्यंत स्वस्थ बसत नाहीत किंबहुना त्यांचे कार्यच त्यांना स्वस्थ बसू देत नाही. एकाच व्यक्तीत नेता आणि कार्यकर्ता असा अद्भुत संगम क्वचितच पाहायला मिळतो. कॉ. पानसरे तर परखड लेखक आणि फर्डे वक्ताही आहेत. सर्व डाव्या, पुरोगामी गटांशी त्यांचा दोस्ताना आहे.

अहमदनगरच्या श्रीरामपूरमधील कोल्हार गावी त्यांनी प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. राहुरीला माध्यमिक शिक्षण घेतले. घरची परिस्थिती तशी बेताची. कोल्हापूरच्या प्रिन्स शिवाजी फ्री मराठा बोर्डिंगमध्ये राहून राजाराम कॉलेजात त्यांनी शिक्षण सुरू केले. प्रसंगी वृत्तपत्रविक्रेता म्हणून कामही केले. महापालिकेत शिपायाची नोकरी केली. म्युनिसिपल बोर्डात प्राथमिक शिक्षक बनले. कायद्याचे शिक्षण पूर्ण करून वकिली सुरू केली.

पण हे इतपतच नव्हते. राष्ट्र सेवा दलातही जाणे चालू होते. पुढे पानसरेंनी कॉ. माधवराव बागल, कॉ. माधवराव गायकवाड, कॉ. गुलाबराव गणाचार्य, कॉ. बापूराव जगताप यांच्यासोबत १९५२ मध्ये भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे पूर्णवेळ काम सुरू केले. संयुक्त महाराष्ट्राचे आंदोलन, गोवा मुक्ती आंदोलन यात तर ते होतेच ; पण कम्युनिस्ट पक्षाचा कणा असलेल्या आयटकच्या कामगार आणि शेतमजुरांच्या युनियन बांधण्यात त्यांनी सिंहाचा वाटा उचलला. यशवंतराव चव्हाणांना कोल्हापूर जिल्हाबंदी करणारे पानसरे अद्याप अनेकांच्या स्मरणात असतील. पानसरे आजही मोलकरणी, रिक्षावाले, टपरीवाले यांच्या संघटनाबांधणीत गुंतलेले आहेत. त्यांचे सारे कुटुंबच कार्यकर्ते आहे. काही वर्षांपूर्वी पुत्रवियोगाचे दुःख त्यांच्या वाट्याला आले. कॉ. अवीला अखेरचा निरोप देण्यासाठी आलेल्यांना ते म्हणाले, ' अश्रु ढाळू नका, त्याऐवजी मी आजन्म समाजासाठी काम करेन अशी शपथ घ्या.' आणि तशी ती त्यांनी उपस्थितांना घ्यायला लावलीही.

त्यांनी विपुल लेखन केले आहे, मात्र शिवाजी खरा कोण होता या त्यांच्या दीड लाखांहून अधिक खपलेल्या पुस्तकाने सामाजिक न्यायावर आधारलेल्या बहुजनवादी शिवाजीराजाची नवी ओळख आक्रमकपणे महाराष्ट्राला करून दिली. प्रचंड आवाका असलेल्या या मर्‍हाटी मातीतल्या साम्यवाद्याचा गौरव राजर्षि शाहू पुरस्काराने करण्यात आला.

(संदर्भ : महाराष्ट्र टाईम्समधील नोंद हे सदर)

सीकेपी समाजातील अनेक महिला आज जागतिक स्तरावर विविध क्षेत्रांमध्ये अग्रणी राहून आपल्या समाजाला गौरवीत करत आहेत. खासगी संस्था ते मल्टिनॅशनल कोर्पोरेट्स, सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, पाककला, क्रीडा आणि राजकीय क्षेत्रांत सुद्धा आपल्या महिलांचा वावर वाखाणण्याजोगा आहे. तलवार आणि लेखणीचा वारसा सांगणाऱ्या आपल्या या समाजात लेखणीचा उत्तम वापर करत साहित्य निर्मिती करणाऱ्या अनेक महिला आजही विविध माध्यमांतून आपले साहित्यिक योगदान देत असतात. योगायोगाने या वर्षी २२ मे रोजी पुणे येथे दुसरे सीकेपी साहित्य संमेलन आयोजित केले जात आहे. या पार्श्वभूमीवर सीकेपी समाजातील शंभराहून अधिक लेखिका कवयित्रींना आणि अगदी पाकशास्त्रावरील पुस्तके लिहिणाऱ्या सुगरणींना तुमच्यासमोर आणायचा हा एक छोटासा प्रयत्न.

पुण्यात वडिलांच्या नाटकांतून अभिनयाचे धडे गिरवणाऱ्या सतीश तारे यांनी आपल्या हरहुन्नरी व्यक्तिमत्त्वामुळे लेखन, दिग्दर्शन, अभिनय, गायन, नाटय़निर्मिती अशा नाटकाच्या सगळ्याच प्रांतात मुक्त मुशाफिरी केली. ‘ऑल लाइन क्लीअर’ या सस्पेन्स कॉमेडीद्वारे त्यांनी लेखक, दिग्दर्शक व अभिनेता म्हणून व्यावसायिक रंगभूमीवर प्रथम पदार्पणातच आपली नाममुद्रा उमटविली.

सुरेश हळदणकर यांचा जन्म १८ डिसेंबरला झाला.

सुरेश हळदणकर यांचा जन्म गोमांतकातील. गाणे शिकण्याच्या निमित्ताने पुण्यात आले. त्यांना पं. बापुराव केतकर यांच्याकडे शास्त्रीय संगीताची तालीम मिळाली. त्याच सुमारास गोविंदराव टेंब्यांकडून काही नाट्यपदांचीसुद्धा तालीम मिळाली. सुरेश हळदणकर हे दीनानाथ, बालगंधर्व व कृष्णराव यांना गुरुस्थानी मानत.पुण्यातून मुंबईला आल्यावर हळदणकरांचे शास्त्रीय गायनाचे शिक्षण पं. मनहर बर्वे, पं. जगन्नाथबुवा पुरोहित, पं. गणपतराव देवासकर आदी संगीततज्ञांकडे झाले. दैवयोगाने, त्यांना सुरेल, बारीक परंतु धारदार आवाज प्राप्त झाल्याने त्यांच्या गाण्यात दीनानाथ मास्तरांच्या गाण्यातील तडफदारपणा व बालगंधर्वांच्या गाण्यातील लडिवाळपणा या दोन्ही गोष्टी साधता आल्या व त्यामुळे अनेक वर्षे संगीत रंगभूमीवरून व खासगी मैफलीतून ते त्यांच्या गाण्याचा आनंद रसिकांना देऊ शकले. ‘होनाजी बाळा’ या नाटकातील त्यांची भूमिका व विशेष करून त्यातील ‘श्रीरंग कमलकांता’ हे त्यांचे पद गाजले.

एके दिवशी त्या नाटकाच्या प्रयोगाला संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीचे प्रणेते प्र. के. अत्रे हजर होते. त्या दिवशी ‘श्रीरंगा कमलकांता’ हे त्यांचे पद इतके रंगले, की अत्रे मोहित होऊन अंक संपल्यावर रंगमंचावर आले व सर्व रसिकांच्या समोर पडदा उघडून त्यांनी सुरेश हळदणकरांना ‘महाराष्ट्र गंधर्व’ ही पदवी बहाल केली. पुढे ते प्रसिद्धीपासून दूर गेले. तरीसुद्धा त्या अगोदर अनेक वर्षे ते त्यांच्या गाण्याचा आनंद रसिकांना देऊ शकले. त्यांनी गायलेल्या काही जुन्या रेकॉर्ड्स उपलब्ध आहेत. त्यांतील पदे उदाहरणार्थ, ‘विमल अधर निकटी’, ‘रघुराया गं माझा’, ‘रघुराजा हा माझा विसावा’, ‘श्रीरंगा कमलकांता’, ‘मानिली आपुली’, ‘सुरसुखखनि तू विमला’, ‘पद्मनाभा नारायणा’ ही पदे त्यांना प्रसिद्धी देऊन गेली.

सुरेश हळदणकर यांचे १७ जानेवारी २००० रोजी निधन झाले.

सुरेश हळदणकर यांची काही गाणी.

‘विमल अधर निकटी’

‘रघुराजा हा माझा विसावा’

‘श्रीरंगा कमलकांता’

‘मानिली आपुली’

‘सुरसुखखनि तू विमला’

‘पद्मनाभा नारायणा’

-- संजीव वेलणकर.

९४२२३०१७३३

पुणे.