हवाई छायाचित्रण या अनोख्या कलेत देशाच्या पटलावर स्वत:चं अढळ स्थान निर्माण करणारे गोपाळ मधुकर बोधे हे मूळचे सांगली जिल्ह्याचे. छंद म्हणून नव्हे, तर पोटापाण्यासाठी वयाच्या दहाव्या वर्षी हातात कॅमेरा घेतला.

रावसाहेब, रावबहादुर, पद्मभूषण (१९५७), पुणे विद्यापीठाची डी. लिट. पदवी इत्यादी अनेक मान-सन्मान ज्यांना लाभले ते गोविद सखाराम सरदेसाई म्हणजेच ‘रियासतकार सरदेसाई’ यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील गोविल या गावी १७ मे १८६५ साली झाला.

चेतन जनार्दन कांबळे यांची आजवरची वाटचाल म्हणजे माहितीचा अधिकार, न्यायालयीन लढाई आणि रस्त्यावरचा संघर्ष अशा तिन्ही मार्गांनी झगडत राहणे. औरंगाबादच्या भावसिंगपुरा या खेड्यातील या तरुणाचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या समता, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाच्या त्रिसूत्रीवर ठाम विश्वास आहे.

यशस्वी होण्याच्या सर्व संधी उपलब्ध असूनही काही वेडी माणसे ही चाकोरी सोडतातात आणि वेगळी वाट तयार करतात. किरण पुरंदरे अशांपैकीच एक आहेत.

पक्ष्यांचा आवाज

लोककलावंतांना मानधन मिळवून देण्यात त्यांचा सहभाग हा निश्चिनतच महत्त्वाचा आहे. शाहीर साबळे म्हटले, की सर्वांत प्रथम लक्षात येते ते त्यांचे महाराष्ट्र गीत व नंतर त्यांनी लोकप्रिय केलेली लोकगीते, भारुडे. शाहिरांना त्यांच्या कार्याबद्दल अनेक मानसन्मान व पुरस्कार मिळाले.

त्यांचे निश्चित वय कोणालाच माहित नव्हते. असेल ७२ किंवा ७५ वा ७८-असेच त्यांना जवळून ओळखणारेही म्हणत. त्यांचे शिक्षण? विज्ञानातील पदवीधर असावेत! पण कोणत्या महाविद्यालयात, कुठले विषय घेऊन, कधी आणि कोणत्या ‘क्लास’मध्ये पास झाले हेही त्यांचे बहुतेक निकटवर्ती सांगू शकत नसत. घरचा पत्ता होता; पण ते राहात होते त्याला लौकिक अर्थाने ‘घर’ म्हणणे कठीण! कॉटवर, खुर्चीवर, टेबलवर, सर्वत्र पुस्तके, नियतकालिके, वर्तमानपत्रांमधली कात्रणे.

त्या सर्व अस्ताव्यस्त पसाऱ्यातून त्यांना पाहिजे तो संदर्भ ते शोधू शकत असत. नाहीतरी त्यांच्या स्मृतीत तो पक्का असायचाच..‘घरा’त कुठेतरी कपडे-धुतलेले, न धुतलेले, वाळत टाकलेले. इस्त्रीचा शर्ट त्यांनी कधी घातल्याचे कुणी पाहिलेले नाही. शर्टला बटण असण्याचे कोणते बंधन नाही. दाढी केली-न केली, भांग पाडला न पाडला, स्नान केले वा न केले तरी बघणाऱ्याला फरक कळणार नाही. (सवयीने बोलताना आंघोळ केली असे ते म्हणत), चष्माही बेंगरुळ. घरात रेडियो होता. लहान टीव्हीसुध्दा, पण त्याच्या वायर्स, केबल्स अशाच इकडे-तिकडे..भेटलेल्या माणसाशी चर्चा, वाद, भांडण अनेक मुद्दय़ांवरून. जशी पुस्तके, नियतकालिके, कात्रणे अनेक विषयांसंबंधात.

कार्ल मार्क्‍स ते किशोरी आमोणकर, हेन्री किसिंजर ते कथाकार ओ हेन्री, आइनस्टाईन ते पंडित नेहरू, डॉ. आंबेडकर ते अब्राहम लिंकन असे सर्वजण त्यांचे ‘कुटुंबिय’ पुस्तकरुपाने त्यांच्या घरात व मनात नांदत असत. त्यांना नाव अर्थातच होते. जतीन्द्र कराडकर. आई-वडिल दोघेही स्वातंत्र्यापूर्वी आणि नंतरही कम्युनिस्ट. म्हणजे वारसा जरी मीनाक्षी साने, कॉम्रेड कराडकर, कॉम्रेड डांगे, कॉम्रेड सरदेसाई अशांचा आणि सदस्यत्वही (बहुधा!) कम्युनिस्ट पक्षाचे, तरी कोणत्याही चौकटीत मावू शकणारा हा माणूस नव्हता. ‘मार्क्‍स की मॅथेमॅटिक्स’ यापैकी एकच निवडायचा प्रसंग आला तर बहुधा त्यांनी गणिताचीच निवड केली असती ! गणित हा विषय किती आनंदाचा आहे हे ते सांगत आणि आपण कोणत्याही मुलाच्या मनातील गणिताविषयीची अढी काढून टाकू शकतो असे म्हणत. कोणतेही लौकीक वा प्रतिष्ठेचे गणित वा विज्ञान शिक्षण न घेतलेल्या जतीनने आयआयटीतर्फे होणाऱ्या खुल्या गणित स्पर्धामध्ये आठ वेळा पुरस्कार प्राप्त केले होते. फिजिक्स (अ‍ॅस्ट्रोफिजिक्स, न्यूक्लिअर फिजिक्स इ.) या विषयाचे त्यांचे ज्ञान विलक्षण होते. जगाच्या पाठीवर कुठेही या दोन विषयांत जे संशोधन होत असे त्याची पूर्ण माहिती त्यांच्याकडे असे आणि त्या शोधांचे स्वरूप कितीही गुंतागुंतीचे असले तरी ते उत्तमपणे समजावून सांगू शकत असत. त्यांच्या ज्ञानभांडारात या विषयांप्रमाणेच साहित्य-संस्कृती आणि राजकारणही असे.

अनेक कविता मुखोद्गत आणि एखाद्या राजकीय घटनेचे, व्यक्तीचे वा एखाद्या वैज्ञानिक संकल्पनेचे निरुपण करताना ते नेमकी कविता म्हणून तो मुद्दा स्पष्ट करत असत. कराडकर कधीही परदेशी गेले नाहीत. पण त्यांना रशिया, अमेरिका, आफ्रिका इत्यादी प्रदेशांबद्दल इतकी भौगोलिक, राजकीय, सांस्कृतिक माहिती असे आणि कोणत्याही घटनेचे विश्लेषण करताना ते इतक्या वेधक पद्धतीने हे घटक विशद करून सांगत की खरे म्हणजे ते ‘आंतरराष्ट्रीय राजकारण’ विषयाचे प्राध्यापकही होऊ शकले असते.

इतिहास- मग तो मराठय़ांचा असो वा इंग्रजांचा- माहीत असल्याखेरीज राजकारणातील गुंतागुंत कळत नाही असे त्यांचे मत होते. साहजिकच त्यांचा इतिहास- युद्धशास्त्रसुद्धा- हाही चिंतनाचा व अभ्यासाचा विषय होता. लौकीक अर्थाने त्यांना कुणीही विद्वान म्हणणार नाही. त्यांना ते आवडलेही नसते. त्यांना कुणीही कोणतेही पुरस्कार दिले नाहीत. त्याचे तर त्यांना अप्रूपही नव्हते. ते ज्या कम्युनिस्ट पक्षात-चळवळीत- वाढले त्यांनीही त्यांची फार कदर केली नाही. ज्याला इंग्रजीत ‘मॅवेरिक’ म्हणतात असा हा ‘मॅवेरिक कॉम्रेड’ होता. सर्वसाधारणपणे कम्युनिस्ट पक्षात संघटनेच्या शिस्तीला, पक्षाच्या ‘लाईन’ला आणि विविध प्रसंगांमधील धोरणांना खूप महत्त्व असते. ती शिस्त वा लाईन तोडून चालत नाही.

कराडकरांना पक्षातून काढून टाकले नाही हा पक्षाचा मोठेपणा की कराडकरांचा मोठेपणा पक्षात कळू शकणाऱ्यांची संख्या कमी असल्यामुळे त्यांचा व्यासंगी विक्षिप्तपणा खपून गेला हे सांगणे कठीण आहे. जतीनची मूळ मार्क्‍सवादी विचारसरणी आणि कम्युनिस्ट आदर्शावर निष्ठा होती- तितकीच त्यांची ज्ञाननिष्ठाही होती. ते इतके नि:स्पृह होते की, आपण नि:स्पृह आहोत हेही त्यांना माहीत नव्हते- जसे इतका व्यासंग असून त्यांना कुणी ‘स्कॉलर’ म्हणून संबोधले नाही हे तर त्यांच्या गावीही नव्हते! असे लोकच निखळ बौद्धिक-वैचारिक जीवनाला अर्थ आणि आशय प्राप्त करून देतात.

(१८२८-१९३०)

सार्वजनिक सभेचे संस्थापक. न्यायमुर्ती रानडे यांचे सहकारी. विविध सामाजिक, स्वदेशी चळवळीमध्ये सहभाग. पुण्यातील सार्वजनिक जीवनातील एक उल्लेखनीय व्यक्तिमत्व. जातीयता निर्मूलनासंबंधी विचार निर्भीडपणे मांडले.

एक सुसंस्कृत, उच्च विद्याविभूषित, कुटुंबवत्सल, लेखक, यशस्वी उद्योजक, शास्त्रज्ञ व डॉ. होमी भाभांचे जीवनाभ्यासक श्री. मदन महादेव देशपांडे.

कुसुम अभ्यंकरांची दुसरी ओळख म्हणजे त्या रत्नागिरीच्या मतदारसंघातून १९७८ साली आमदार म्हणून निवडून आल्या. त्या काळात खेडोपाडी फिरून त्यांनी आपल्या मतदारांच्या अडीअडचणींकडे जातीने लक्ष पुरवले. उत्तम वक्तृत्वाची कला त्यांच्याजवळ होती. त्यामुळे माणसांशी संवाद साधून माणसे जोडण्याचे कसब त्यांनी साध्य केले होते.