कवी बी हे नामाभिधान धारण करून नारायण मुरलीधर गुप्ते यांनी आपल्या अमृतमधुर गुंजारवाने मराठीचिये नगरी मधील विचाराचे व कल्पनेचे कुंज काही काळ निनादवून सोडले व तेथील रसिक रहिवाशांवर आपल्या गीतमाधुर्याची जबरदस्त मोहिनी घातली.

त्यांचा जन्म १ जून १८७२ रोजी झाला.

दीर्घकविता हे कवी ‘बीं’च्या लेखन शैलीचे वैशिष्ठ्य. त्यांच्या प्रणयपत्रिका, बकुल, माझी कन्या, चाफा, वेडगाणे या काही विशेष उल्लेख कराव्या अश्या कविता!

नारायण मुरलीधर गुप्ते यांचे मराठीसृष्टीवरील लेख.

मराठी कवी बी उर्फ नारायण मुरलीधर गुप्ते (1-Jun-2017)

मराठी कवी बी उर्फ नारायण मुरलीधर गुप्ते (31-Aug-2017)

# Gupte, Narayan Murlidhar (Kavi Bee)

काश्मीर प्रश्न सोडवण्यासाठी काश्मीर कमिटीचे काम ते करत होते. जून महिन्यापासून धुमसत असलेल्या काश्मीर खोऱ्यात शांततेची फुंकर घालण्याच्या प्रयत्नांचा भाग म्हणून राबवलेल्या आठ कलमी कार्यक्रमांतर्गत काश्मिरी जनतेशी संवाद साधण्यासाठी केंद्र सरकारचे संवादक म्हणून त्यांची अलिकडेच नियुक्ती करण्यात आली होती.

हरी नारायण आपटे हे मराठी कादंबरीकार होते. मराठी कादंबरीचे जनक मानले जातात. १८ कादंबर्‍या लिहीणार्‍या आपटयांची ‘पण लक्षांत कोण घेतो?’ ही कादंबरी मराठी साहित्यात मानदंड समजली जाते.

इंग्रजी चौथीचा वर्ग. जाणिवेचे आकलन नुकतेच व्हायला लागले होते. आयुष्यातील आकांक्षा, महत्त्वाकांक्षेचे धुमारे फुटू लागले होते. एक दिवस वर्गात शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारला, ‘‘तू कोण होणार रे ?’’ प्रत्येक विद्यार्थी उठून उत्तर देत होता. कोणी सांगितलं, ‘‘टिळक’’ कोणी ‘‘डॉक्टर’’ तर कोणी ‘‘कवी’’ पण त्यात एक मुलगा म्हणाला, ‘‘मी यशवंतराव होणार !’’आत्मविश्वासाची, आत्मप्रत्ययाची जाणीव इतक्या लहान वयात ज्यांना झाली होती ते यशवंतराव चव्हाण !

महाराष्ट्रात तुकडोजी महाराज जेवढे सर्वपरिचित होते तसेच त्यांचे गुरु आडकोजी महाराज.

नर्गिसबानू यांचा जन्म निपाणीजवळच्या चिखली या छोट्या गावातला. कलावंतांचं कुटुंब असल्यामुळे कलेचा वारसा त्यांना
घरातूनच मिळाला आणि वयाच्या अवघ्या सातव्या वर्षी छोट्या नर्गिसने कथ्थक शिकायला सुरुवात केली. बाबासाहेब मिरजकर या तिच्या गुरूंनीही या मुलीमधलं नृत्यकौशल्य हेरलं. त्याकाळी कोल्हापुरात लावणी-लोकनाट्याने लोकप्रियतेचा उच्चांक गाठल्याने अशा नतिर्कांना नेहमीच मागणी असे. उत्तम बांधा, आकर्षक व्यक्तिमत्त्व आणि नृत्यकौशल्यात पारंगत असल्यामुळे नगिर्स यांच्यात अभिनयगुणांची वानवा नव्हती. त्यांनी लोकनाट्यातून रंगमंचावर पाऊल ठेवलं. 'कथा अकलेच्या कांद्याची', 'तुम्हावर केली मी मजीर् बहाल'यांसारख्या अनेक लोकनाट्यांतून त्यांनी कामं केली. 'नर्तकी' या एका नाटकातही त्यांनी भूमिका निभावली होती. व्यक्तिमत्त्वाने अत्यंत आकर्षक असल्याने रंगमंचावरची त्यांची अदाकारी पाहण्यासाठी थिएटरांमध्ये तोबा गदीर् लोटायची. उत्तमोत्तम लावण्यांसाठी अकलूजचं नाव आज आघाडीवर असलं, तरी एकेकाळी तिथे होणाऱ्या कोणत्याही कार्यक्रमाची सांगता नगिर्सबानूशिवाय झालेली नाही. रंगमंचावरच्या त्यांच्या अदाकारीने त्यांना सिनेमामध्ये ग्रुप डान्सर म्हणून संधी मिळाली. त्यांनीही या संधीला अव्हेरलं नाही. १९५९च्या दरम्यान आलेल्या 'चाळ माझ्या पायांत'मध्ये त्यांनी ग्रुप डान्सर म्हणून पाऊल टाकलं. नतिर्कांच्या त्या ताफ्यातही नगिर्सबानू यांचं वेगळेपण ठसठशीतपणे समोर आलं. चंदेरी दुनियेलाही त्यांनी भुरळ घातली. त्यानंतर 'शिकलेली बायको', 'कन्यादान', 'बाई मी भोळी', 'देवा तुझी सोन्याची जेजुरी', 'तोतया आमदार', 'डोंगरची मैना', 'सुदर्शन', 'पाच नाजुक बोटं'ं आदी सिनेमांमधून आपलं नृत्यकौशल्य रसिकांना दाखवलं. अनेक सिनेमांमधून त्यांनी छोटी-मोठी कामंही केली. 'सुदर्शन' या सिनेमात त्यांनी अभिनेत्री जीवनकला यांच्यासोबत केलेली नृत्याची जुगलबंदी रसिकांच्या आजही स्मरणात आहे. त्यांच्या सिनेक्षेत्रातल्या योगदानाची दखल चित्रपट महामंडळाने घेऊन त्यांना २००८ मध्ये चित्रकमीर् पुरस्काराने सन्मानित केलं. उभं आयुष्य त्यांनी नृत्यकलेलाच आपलं दैवत मानलं. अवघ्या सातव्या वर्षांपासून नृत्यकला शिकण्यास सुरुवात केल्यामुळे कालांतराने त्यांच्या पायांच्या रक्तवाहिन्यांना सूज येऊ लागली. साधारण १४ वर्षांपूवीर् एका नाचावेळी पायाला घुंगरू लागल्याचं निमित्त होऊन त्यांच्या पायाला गँगरिन झालं. त्याला इन्फेक्शन झाल्याने नगिर्सबानू यांनी रंगमंचावरून एग्झिट घेतली. डॉक्टरांनी निदान करताना, गँगरिन झालेला पाय कापण्याचा सल्ला दिला. एका नतिर्केला पाय गमवावा लागणं, हे नगिर्स बानूंच्या पचनी पडणारं नव्हतं. त्यांनी त्याला स्पष्ट नकार दिलाच. पण पाय काढण्यापेक्षा होणाऱ्या यातना सोसण्याची तयारी दर्शवली. वेदनेसोबत सुरू असलेली ही झुंज १४ वर्षं लढल्यानंतर काही दिवसांपूवीर्च वयाच्या ६७व्या वषीर् कायमची संपली.

संतोष जुवेकर अवधूत गुप्ते दिग्दर्शित “झेंडा” या चित्रपटातून प्रकाश झोतात आले. त्यांच्या येणाऱ्या चित्रपटांमध्ये “जब मिले छोरा छोरी” आणि “पोलिस लाइन” या चित्रपटाचा समावेश आहे.

पाध्येंनी मुंबईचे उघडे नागडे विश्व जसे आहे तसे मांडले. कुठलाही निष्कर्ष काढण्याच्या भानगडीत ते पडले नाही. त्यांनी आपल्या उभ्या आयुष्यात मुंबईत व एकंदरीत शहराच्या आरशात पाहिलेले, अनुभवलेले, मनावर कोरले गेलेले प्रसंग, घटना कादंबरीत अभिव्यक्त केल्या आहेत.

एक अग्रगण्य लेखक, कथाकार, कादंबरीकार, नाटककार आणि कवी म्हणून साहित्याच्या प्रांतातली प्रसिद्ध व्यक्तीमत्व म्हणजे चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर तथा आरती प्रभू.