(1896-1981)

महात्मा फुले व शाहु महाराज यांच्या विचारांचा वारसा चालवला सत्यशोधक चळवळीचा प्रमुख नेता. अस्पृश्यता व जातीभेद यांना विरोध करण्यासाठी दक्षिण महाराष्ट्रात त्यांनी सातत्याने चळवळी केल्या. आंतरजातीय विवाहांचा पुरस्कार केला. चित्रकार, पत्रकार व मार्क्सवादी विचारांचे लेखन म्हणून प्रसिध्द. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील त्यांना दलित मित्र पदवी देऊन गौरवले.

सुधीर नांदगावकर, हे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट समीक्षक संघटनेच्या भारतीय शाखेचे अध्यक्ष होते. त्यानिमित्त जगातील अनेक महोत्सवात ज्युरी म्हणूनही त्यांनी काम केले. त्यांनी आतापर्यंत बर्‍याच पुस्तकांचे लेखनही केले आहे.

महेश कोठारे हे मराठी नाट्यअभिनेते अंबर कोठारे यांचे पुत्र आहेत. त्यांनी छोटा जवान या चित्रपटाद्वारे अभिनय क्षेत्रात प्रवेश केला. त्यानंतर अनेक हिंदी व मराठी चित्रपटांमधून त्यांनी बाल कलाकाराच्या भूमिका केल्या. त्यातील राजा और रंक या हिंदी चित्रपटातील त्यांची भूमिका उल्लेखनीय मानली गेली. त्यांच्यावर चित्रित झालेले "तू कितनी अच्छी है, तू कितनी भोली है" हे गाणे विशेष लोकप्रिय ठरले.

महेश कोठारे यांनी आपले एल.एल बी. ही कायद्यातील पदवी मिळवली व काही वर्षे वकिलीदेखील केली. कोठारे यांनी त्यांची बालकलाकार अशी ओळख असतानादेखील नायक म्हणून चित्रपटात पदार्पण करण्याचे धाडस केले आणि ते यशस्वी ठरले. मुख्य नायकाच्या भूमिकेबरोबरच खलनायकी पात्र वठवण्याचे साहसही त्यांनी स्वीकारले. त्यांचे घरचा भेदी, लेक चालली सासरला अशी खलनायकी भूमिका असलेले चित्रपट लोकप्रिय ठरले. गुपचुप गुपचुप, थोरली जाऊ अशा चित्रपटांमध्ये सहाय्यक अभिनेत्याच्या भूमिकाही साकारल्या.

कारकीर्द भरात असताना कोठार्‍यांनी दिग्दर्शनात उतरण्याचा धाडसी निर्णयही घेतला. धूमधडाका हा त्यांनी अभिनय, दिग्दर्शन आणि निर्मिती केलेला पहिला चित्रपट होता. या चित्रपटामधून लक्ष्मीकांत बेर्डे यांनाही मोठ्या प्रमाणात लोकप्रियता लाभली. त्यानंतरच्या त्यांच्या अनेक चित्रपटांमध्ये लक्ष्मीकांत बेर्डे यांनी काम केले आहे. स्वतः चित्रपटात असूनदेखील महेश कोठार्‍यांनी लक्ष्मीकांत बेर्डे यांना चित्रपटामध्ये प्रमुख भूमिका दिली.

महेश कोठारे यांनी मराठी चित्रपटांत नवनवीन तंत्रज्ञान आणण्याचे प्रयोग केले. धडाकेबाज चित्रपटात बाटलीतील माणूस दाखविण्यासाठी त्यांनी अमेरिकावारी केली, तसेच झपाटलेला चित्रपटात बाहुली जिवंत दाखविण्यासाठी आधुनिक तंत्र वापरले. मराठी चित्रपटांमध्ये डॉल्बी डिजिटल ध्वनी पहिल्यांदा वापरण्याचे श्रेय कोठार्‍यांनाच जाते. त्यांना इ.स. २००९ साली महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार मिळाला.

महेश कोठारे यांनी दूरचित्रवाणी माध्यमातही दमदार पाऊल टाकले आहे. स्टार प्रवाह या मराठी दूरचित्रवाणी वाहिनीवरील त्यांची मन उधाण वार्‍याचे ही मालिका लोकप्रिय ठरली.

अभिनयाबरोबरच दिग्दर्शनातही अव्वल कामगिरी करुन मराठी रसिकांना खिळवून ठेवणारे चित्रपट निर्माण करणारे महेश कोठारे हे एक प्रमुख मराठी अभिनेते आहेत. त्यांनी अभिनितदिग्दर्शीत केलेले धूमधडाका, दे दणादण, धडाकेबाज इ. चित्रपट अजूनही रसिकांच्या मनात रुंची घालतात.

एक सुसंस्कृत, उच्च विद्याविभूषित, कुटुंबवत्सल, लेखक, यशस्वी उद्योजक, शास्त्रज्ञ व डॉ. होमी भाभांचे जीवनाभ्यासक श्री. मदन महादेव देशपांडे.

श्री नानामहाराज यांचे मूळ नाव नारायण बळवंत नाचणे. त्यांचा जन्म मरूड-जंजिरा येथे झाला. श्री गणपती हे त्यांचे उपास्यदैवत होते.

लावणी म्हटलं की ' अप्सरा आली...' अन् 'मला जाऊ द्या ना घरी...' या लावण्या नवीन पिढीच्या ओठी सहजपणे येतात; पण याच लावणीला मान मिळावा म्हणून काहींनी आयुष्य खर्ची घातलं. त्यातील एक म्हणजे लीला गांधी. राज्य सरकारच्या व्ही. शांताराम जीवनगौरव पुरस्काराने त्यांच्या या कार्याची दखल घेतली गेली.

वयाच्या आठव्या वर्षापासून शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घेत, तालबद्ध पदन्यास आणि त्याच तोडीच्या देहबोलीतून त्यांनी लावणी सादर करताना प्रेक्षकांना खिळवून ठेवले. तमाशापटांचा जमाना सुरू झाल्यावर नृत्यपारंगत लीलाताईंच्या कारकीर्दीला खर्‍या अर्थाने 'ब्रेक' मिळाला. 'कुण्या गावाचं आलं पाखरू', 'ऐन दुपारी, यमुनातिरी' अशा त्यांच्यावर चित्रीत झालेल्या लावण्या असो, वा 'बुगडी माझी सांडली गं' सारख्या लावणीला लाभलेली त्यांची नृत्यदिग्दर्शनाची साथ असो; हा प्रकार प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरला. यामध्ये, शब्द-संगीताची किमया तर होतीच; पण त्याचबरोबर पडद्यावर पाहायला मिळणारा लावणीचा शृंगार आणि ऐटबाज ठसका, यांचाही वाटा होता. पडद्यावर दाखवल्या जाणार्‍या लावणीतील नजाकत कायम राहून, ती बीभत्सपणाकडे झुकणार नाही, याची काळजी लीलाताईंनी घेतली. प्रेक्षकांचा उदंड प्रतिसाद लाभतो, टाळ्या-शिट्ट्यांची दाद मिळते म्हणून लावणीच्या सादरीकरणात त्यांनी तडजोड केली नाही. लावणीचे लावण्य त्यांनी जपले, जोपासले आणि त्यातील निखळ सौंदर्य प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचविले.

तमाशा आणि लावणी याऐवजी मराठी चित्रपट आणि लावणी, असा काळ निर्माण करण्यात लीलाताईंचा सहभाग खूप महत्त्वाचा आहे. असंख्य चित्रपटांतून लावणीचा ठुमका सादर केल्यानंतर त्यांनी 'लीला गांधी नृत्यदर्शन' हा कार्यक्रमही राज्यभर सादर केला. रुपेरी पडद्यावरची त्यांची लावणी गाजली, तशीच लोकप्रियता त्यांच्या या कार्यक्रमालाही मिळाली. सादरीकरणासाठी उत्तम स्टेज, येण्या-जाण्याचा खर्च, निवासाची पंचतारांकित व्यवस्था अशा सुविधा नसतानाही केवळ लावणीचा प्रेक्षक तयार करण्यासाठी त्यांनी राज्याचा काना-कोपरा ढवळून काढला. शेतातल्या ढेकळांवर आणि मुलाच्या आजारपणाची पर्वा न करता 'शो मस्ट गो ऑन' यासाठी त्या सातत्याने कार्यरत राहिल्या.

खूप वर्षांनी मराठी चित्रपटांमध्ये लावणीला पुन्हा महत्त्व प्राप्त झाले आहे; पण त्याच्या सुवर्णकाळाच्या साक्षीदार असलेल्या लीलाताईंना त्यातील बाजारू गोष्टी खटकतात. सध्याच्या नृत्यकलावंतांची तारीफ त्या आवर्जून करतात; परंतु त्याचवेळी लावणी चमचमत्या कपड्यांतून नाही, तर मुद्राभिनयातून, अदाकारीतून प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवायची असते, असे परखड मतही व्यक्त करतात. गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे शिष्य न घडवता आल्याची त्यांच्या मनातील सल म्हणूनच सर्वसामान्य प्रेक्षकांनाही बोचत राहते.

(संदर्भ : महाराष्ट्र टाईम्समधील नोंद हे सदर)

वयाच्या अवघ्या तेविसाव्या वर्षी एक कवडी नसतानाही स्वत:चे साप्ताहिक काढले. ‘तुतारी’, ‘वसुंधरा’, ‘चित्रा’, ‘आशा’ ही त्यांची गाजलेली साप्ताहिके, त्याचप्रमाणे ‘अरुण’, ‘सत्यकथा’, ‘नाट्यभूमी’ ही त्यांची गाजलेली मासिके होत.

मराठी पंडित कवी. त्याची चरित्रविषयक माहिती निश्चित स्वरुपात उपलब्ध नाही. तो कोण असावा, हयाबद्दल पाच मते आढळतात ः (1) तो कारवारकडील चंदावर गावचा सारस्वत ब्राम्हण असावा. (2) तो तंजावरचा असावा आणि मोरोपंतांचा समकालीन असावा. (3) तो मुळात रायगड जिल्हयातील चौलचा आणि त्याचे आडनाव मनोहर. तो पुढे कर्नाटकात स्थायिक झाला. त्याने वैद्यविलास, कविकौस्तुभ, छंदोरत्नावलि, चिकित्सामंजरी व नाडीज्ञानविधी ही साहित्यविषयक व वैद्यकविषयक प्रकरणे संस्कृतात लिहिली. प्रसिध्द दमयंतीस्वयंवरही त्यानेच लिहिले. (4) तो शिवाजी महाराजांचा अष्टप्रधानांपैकी एक असून `पंडितराव ` हया पदावर होता. (5) शिवकालातील राजव्यवहारकोश लिहिणारे रघुनाथ नारायण हणमंते हेच रघुनाथपंडित होत. दमयंतीस्वयंवर किंवा नलोपाख्यान हे त्यांनीच लिहिले. हया सर्व मतांचा विचार करुन , शं. गो. तुळपुळे हयांनी हा कवी तंजावरचा होता व तो राजकारणपटूही होता, असा निष्कर्ष काढला आहे.

लोकमत समूहाचे व्यवस्थापकीय संचालक.