जलतरंग हे प्राचीन भारतीय वाद्य असून ते वाजविणाऱ्या व्यक्ती दुर्मीळ आहेत. ‘ही ६४ कलांमधील एक कला आहे. या वाद्याला जलवाद्य किंवा ‘जलतंत्री वीणा’ असेही म्हणतात. यात कमीतकमी १२, तर जास्तीत जास्त २६ भांडी असतात. भांड्यांची रचना मोठ्यापासून छोट्यापर्यंत, अर्धवर्तुळाकार स्वरूपात केली जाते. बांबूच्या किंवा प्लास्टिकच्या काठ्यांनी ते वाजवितात.

हरिभाऊ देशपांडे यांनी नाट्यसंगीत गाणारे अनेक शिष्य तयार केले. लालजी देसाई, मोहिनी पेंडसे-निमकर, आनंद भाटे हे त्यांपैकी काही.

एक संवेदनशील दिग्दर्शक आणि सिनेनिर्माता म्हणून चैतन्य ताम्हाणे ओळखला जातो. त्यांनी मुंबईतील मिठाबाई कॉलेजमधून साहित्यामध्ये पदवी घेतली. त्यांची आई ह्या रेल्वेतील सेवानिवृत्त कर्मचारी आहेत आणि वडील पर्यावरण विषयातील सल्लागार आहेत.

ऋतुपर्णो घोष यांनी अनेक बंगाली आणि हिंदीमध्ये यशस्वी चित्रपटांचं दिग्दर्शन केले होते. त्यांचा जन्म ३१ ऑगस्ट १९६३ रोजी झाला. स्त्रीत्वाच्या खुणा कधी साडीतून तर कधी दागिन्यांमधून अधोरेखित करणा-या घोष यांनी नव्वदीच्या दशकात चित्रपट दिग्दर्शनातील कारकीर्द सुरू केली, घोष यांच्या कारकिर्दीला जाहिरात क्षेत्रापासून सुरुवात झाली. यानंतर ते चित्रपटसृष्टीकडे वळाले. ऋतुपर्णो घोष यांनी १९ चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले. त्यामध्ये त्यांनी तब्बल बारा राष्ट्रीय पुरस्कार पटकावले.

ऋतुपर्णो घोष यांचा हीरेर अंगती’ म्हणजेच हिर्यायची अंगठी हा पहिला चित्रपट १९९४ साली प्रदर्शित झाला. त्याच वर्षी त्यांनी केलेल्या उन्नीशे अप्रैल’ सिनेमाला राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार मिळाला. समीक्षकांनीही घोष यांच्या चित्रपटांचे भरभरून कौतुक केले आहे. त्यामुळेच ते एक यशस्वी दिग्दर्शक म्हणून परिचीत होते. दहन’, उत्सव’, चोखेर बाली’, रेलकॉट’, दोसोर’, द लाल्ट लियर’, शोब चरित्रो कल्पोनिक’ आणि अबोहोमन’ या चित्रपटांनी पुरस्कारांवर मोहर उमटवली. सुबह सुबह का ख्याल बाजे, वापस गोकुल चले मथुरा राज’ या ओळी आठवल्या की उदात्त-उत्कट आर्त भावनांची अस्वस्थता मनात उतरवणारा दिग्दर्शक ऋतुपर्णो घोष यांचा ‘रेनकोट’ हा चित्रपट आठवल्यावाचून राहत नाही. बॉलिवूडमध्ये ऋतुपर्णो यांनी अजय देवगण आणि ऐश्वर्या राय यांच्यासोबत रेनकोर्ट हा सिनेमा केला होता.

‘पिया तोरा कैसा अभिमान, मथुरानगरपती’ यांसारखी या चित्रपटातली वेगळ्या धाटणीची गाणी, अखंड बरसणारा पाऊस आणि चित्रपटातील ऐश्वर्या-अजयचे चौकटीपलीकडचे नाते यामुळे हा चित्रपटही सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून राष्ट्रीय पुरस्कार घेऊन गेला.दु:खाची तसेच प्रेमाची भव्यता, अस्मितेचा, अस्तित्वाचा चौकटीबाहेरचा अभिमान, वरकरणी समाजव्यवस्थेला आव्हान देणा-या पण मानसिक आंदोलने झेलत समाजाच्याच परिभाषेला समांतर चालणा-या व्यक्तिरेखा आणि या व्यक्तिरेखांवर पकड असलेली व्यवस्था असा घोष यांच्या चित्रपटांचा परीघ कायमच चर्चेचा विषय राहिला. त्यांचे माध्यमांना अनुकूल असणे, प्रसिद्धीच्या बाबतीत बंगाली शैलीपेक्षा बॉलीवूडकडे झुकलेली शैली पत्करणे, आपल्या स्त्रीत्व व्यक्त करणा-या (फेमिनाइन) राहणीमानाचा खुलेपणाने स्वीकार करणे, यामुळे घोष यांच्या चित्रपटांभोवतीचे वलय कायम राहिले.

अमिताभ बच्चन, प्रीटी झिंटा, अर्जुन रामपाल यांना घेऊन घोष यांनी २००७ मध्ये आलेला ‘द लास्ट लिअर’ हा इंग्रजी चित्रपट समीक्षकांच्या चर्चेचा विषय राहिला. शेक्सपिअरन थिएटरने भारावलेल्या माणसाची ही कथा होती. घोष यांचा हा चित्रपट तथाकथित बंगाली चौकटीच्या पलीकडचा ठरला. यानंतर रवींद्रनाथ टागोरांच्या कथेवर बेतलेल्या ‘नौका डुबी’ या घोष यांच्या चित्रपटाने ‘मिलन’ आणि ‘घूंघट’ या हिंदी चित्रपटाच्या आठवणी प्रेक्षकांच्या मनात ताज्या असताना आपला स्वतंत्र ठसा उमटवला.
चित्रपटांचे मूळ रेंसारख्या दिग्दर्शकांच्या चित्रपटविषयक विचारसरणीत आढळत असेल तरीही वास्तवापेक्षा वास्तवाला कारणीभूत ठरणारी पार्श्वभूमी गडद करण्याकडे घोष यांचा कल होता, असेही त्यांच्या चित्रपटांवरून अनेकदा जाणवत आले आहे. घोष यांनी शोकात्म अभिव्यक्तीचा प्रवाह अतिरंजिततेकडून अतिउदात्ततेकडे नेला. प्रणयाचीही भाषा वेगळ्या त-हेने मांडली. त्यांच्या चित्रपटांमधली स्त्री व्यक्तिरेखा नेहमीच आधुनिक विचारसरणीची, बंडखोरीची वा एक्स्ट्रिमिटीची भाषा करणारी, असली तरीही त्यांचा एकूणच चित्रपट हा भांडवलशाहीचा पुरस्कार करणा-या मटेरिअॅणलिझमचे समर्थन करणारा आहे, हेदेखील लपून राहत नाही. त्यांचा शेवटचा ‘चित्रांगदा’ हा बॉक्स ऑफिसवर अपयशी ठरलेला पण राष्ट्री य पुरस्कारप्राप्त चित्रपटही याच प्रकारात मोडणारा होता. अबोहोनम’ या बंगाली चित्रपटासाठी त्यांचा राष्ट्रीय पुरस्काराने गौरव करण्यात आला आहे.

ऋतुपर्णो घोष यांचे ३० मे २०१३ रोजी निधन झाले.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

प्रदर्शित तारीख १८ जून १९६४
राज कपूर ह्यांनी दिग्दर्शन व निर्मिती केलेल्या ह्या चित्रपटामध्ये स्वत: राज कपूर, वैजयंतीमाला व राजेंद्र कुमार ह्यांच्या आघाडीच्या भूमिका आहेत. संगमचे कथानक प्रेम त्रिकोणावर आधारित असून हा चित्रपट तब्बल ४ तासांचा आहे. संगम राज कपूर यांनी निर्मिती केलेला पहिलाच रंगीत चित्रपट होता. साने गुरुजींच्या ‘तीन मुले’ या कथेची साधारण कल्पना घेऊन के. अब्बास यांनी ‘संगम’ची कथा लिहिली. ही कथा प्रभावीपणे गुंफताना राज कपूर यांनी जी कल्पकता दाखवली, जे परिश्रम घेतले, त्याला तोड नाही.

कथा, पटकथा, संवाद, दिग्दर्शन, अभिनय, संकलन, कलादिग्दर्शन, छायाचित्रण, संगीत, पाश्र्वसंगीत या सर्वच आघाडय़ांवर हा चित्रपट लक्षणीय ठरला. संगममधील सर्व गाणी प्रचंड लोकप्रिय झाली. ‘मेरे मन की गंगा’ या गाण्याचा किस्सा तेव्हा खूप गाजला होता. नायिकेच्या भूमिकेसाठी वैजयंतीमालाचा बरेच दिवस होकार येत नसल्याने आरकेने म्हणे तिला तार करून प्रश्न विचारला होता, ‘बोल राधा बोल संगम होगा के नही..’ आणि तिनेही ठसक्यात उत्तर दिलं होतं, ‘होगा, होगा, होगा!’ पुढे महान गीतकार शैलेंद्रने हे गाणं पूर्ण केलं आणि एसजेंनी त्याला सहज-सोप्या चालीत गुंफलं. गाण्यात नायिकेचा आवाज वापरण्याची कन्सेप्ट तेव्हा नवीनच होती. त्यानंतर अनेक नायिकांनी याचं अनुकरण केलं.

रफी यांनी गायलेल्या ‘ये मेरा प्रेमपत्र पढकर’ने लाखो कानसेनांवर मोहिनी घातली होती. इफ्तेकार, राजेंद्र कुमार, राज मेहरा, नाना पळशीकर, ललिता पवार, अचला सचदेव आणि हरी शिवदासानी हे सहयोगी कलाकार म्हणून कामे केली आहेत. हा चित्रपट दासरी नारायण राव यांनी तेलुगू आणि कन्नड भाषांत ‘स्वप्न‘ नावाने निर्माण केला॰ हिबरू भाषेतही हा चित्रपट ‘ Desperado Square ‘ या नावाने निर्माण झाला होता. या चित्रपटाला लागणारा वेळ २३८ मिनिटे (४ तास) होता॰ याला दोन मध्यंतरे होती; आणि Interval ऐवजी First Intermission / Second Intermission असे शब्द वापरले होते. त्यामुळे एका दिवसात ४ ‘खेळ‘ दाखवणार्‍या चित्रपटगृहांना पहिला ‘खेळ‘ सकाळी ७ वाजता सुरू करावा लागत असे. हा ‘आरके फिल्म्स‘चा पहिला रंगीत चित्रपट॰ म्हणून त्याची जाहिरात सिलोन रेडियोवर ‘आग‘ से लेकर ‘जिस देशमे‘ तक मनोरंजन के नऊ युग थे |

अब ‘संगम‘से दसवा रंगीन युग शुरू होता है I ‘, अशी अमीन सायानीच्या आवाजात होत असे. संगमसाठी राज कपूर यांना फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार तर वैजयंतीमाला यांना फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार मिळाले.
या चित्रपटाची कथा अशी होती॰ एका गावात सुंदर, राधा आणि गोपाळ ही तीन मुले लहानपणापासूनच सवंगडी म्हणून एकत्र वाढत असतात॰ सुंदरचे राधावर प्रेम असते आणि त्याने तिच्याशीच लग्न करण्याचे पक्के केले असते॰ सुंदरने वेळोवेळी आपले राधावरचे प्रेम व्यक्त केलेले असते॰ मात्र, राधा मनोमन गोपाळवर प्रेम करत असते॰ अंत:र्मुख असणारा गोपाळ आपले तिच्यावरचे प्रेम कधीच बोलून दाखवत नाही॰ सुंदरची हवाई दलात निवड होते॰ तो कश्मीरात लढाईवर जातो॰ जाताना तो गोपाळकडून राधावर लक्ष ठेवण्याचे वचन घेतो॰ युद्धात सुंदरच्या विमानाला अपघात झाल्याची आणि सुंदर मृत झाल्याची बातमी येते॰ काही दिवसांनी राधा आणि गोपाळ एकमेकांवर प्रेम करू लागतात॰

अचानक सुंदर सुखरूप परत येतो॰ गोपाळ आपल्या प्रेमाचा त्याग करतो आणि राधा–सुंदरचे लग्न होते॰ सुंदरच्या गैरहजेरीत गोपाळ राधाला सही न केलेले प्रेमपत्र लिहितो॰ राधा ते आपल्या प्रेमाची निशाणी म्हणून जपून ठेवते॰ राधा-सुंदर मधुचंद्रासाठी युरोपमधील काही देशांत फिरून येतात॰ नंतर राधा गोपाळला त्यांच्या आयुष्यातून दूर जाण्यास सुचवते॰ एक दिवस सुंदरला ते सही न केलेले प्रेमपत्र सापडते॰ मग चिरपरिचित फिल्मी नाट्य॰ सुंदर पिस्तूल घेऊन येतो, मधल्या काळात न्यायाधीश झालेला गोपाळ त्याच पिस्तुलाने स्वत:वर गोळी झाडून घेतो॰

संजीव वेलणकर पुणे
९४२२३०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट / प्रकाश चांदे
"संगम" चित्रपट
https://www.youtube.com/watch?v=8wSC6ti_ly4
"संगम" चित्रपटातील गाणी.
https://www.youtube.com/watch?v=MISzXVVVFUo

अमोल पालेकर आणि झरिना वहाब यांच्या अभिनयानं सजलेला 'घरोंदा' हा हिंदी सिनेमा अनेकांच्या आजही स्मरणात आहे. तिचा जन्म १७ जुलै १९५९ रोजी झाला. चितचोर हा चित्रपट ही खूप गाजला होता. त्यातली अल्लड, लग्नाळू वयातली झरिना वहाब यांनी काम अप्रतिम केले होते. ‘चितचोर’ चित्रपटात नायिकेची भूमिका करून एकदम प्रसिद्धीच्या झोतात आलेल्या झरिना वहाब हिने तिच्यापेक्षा सहा वर्षाने लहान असलेल्या आदित्य पांचोलीशी लग्न केलं.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

१९२० साली बाबूराव पेंढारकर यांनी सैरंध्री या मराठी चित्रपटाच्या लेखन-दिग्दर्शनाद्वारे चित्रपटक्षेत्रात पदार्पण केले. १९२० च्या दशकापासून. १९६० च्या दशकापर्यंतच्या सुमारे ४५ वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांनी पन्नासाहून अधिक चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले आहे. त्यांचा जन्म २२ जून १८९६ रोजी झाला.

मराठी चित्रपट दिग्दर्शक भालजी पेंढारकर हे त्यांचे भाऊ होते. पौराणिक, ऐतिहासिक, सामाजिक, संतपट, कौटुंबिक आणि ग्रामीण अशा ७५ हुन अधिक चित्रपटांत भूमिका केल्या. रंगभुमीवरील ’झुंजारराव’ ही त्यांची भूमिका विशेष गाजली. बाबूरावांच्या जीवनावर "बाबूराव नावाचे झुंबर-बाबूराव पेंढारकर" हा श्रीकांत पेंढारकरांनी संपादित केलेला ग्रंथ मुंबईच्या मोरया प्रकाशनाने १९९० मध्ये प्रसिद्ध केला आहे.

बाबूराव पेंढारकर यांचे ९ नोव्हेंबर १९६७ रोजी निधन झाले.

संजीव वेलणकर पुणे
९४२२३०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट

संगीत समीक्षक या नात्याने त्यांनी विविध इंग्रजी तसेच मराठी वृत्तपत्रांतून समीक्षालेखनही केले. आकाशवाणीच्या सल्लागार समितीचे ते सदस्य होते. व्यवसायाने ते इंजिनिअर असले तरी संगीतक्षेत्रात त्यांनी अनेक उत्तम शिष्य घडवले.

परशुराम वैद्य यांनी हवाई दलातून निवृत्त झाल्यानंतर पुण्यात येऊन ‘हरी परशुराम औषधालय’ सुरू केले. याचबरोबर त्यांनी आयुर्वेदाशी संबंधित अनेक पुस्तकेही लिहिली.

मोरारजी देसाई यांचा मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्म झाला. त्यांचे वडील रणछोडजी हे प्राथमिक शिक्षक, तर आई मणिबेन ही निरक्षर होती. मोरारजींचे प्राथमिक शिक्षण बलसाड येथे झाले. ते १५ वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचे अपघाती निधन झाले.