उमाशंकर उर्फ बाळा सुरेश दाते यांचे शिक्षण १२ वी आर्टस पर्यंत. त्यांचा जन्म १४ जून १९७६ रोजी कोकणातील आडिवरे येथे झाला. बाळा दाते यांचा वयाच्या १८ व्या वर्षांपर्यंत संगीताशी तसा संबंध नव्हता. पण १९९४ साली उदय गोखले यांचे श्री. महाकाली मंदीरात भजन होते ते गाणं ऐकताना या सुरांशी आपले काहीतरी अनामिक नाते आहे याची त्यांना पहिली जाणीव झाली या नात्याच्या ओढीतून शोध सुरु झाला आणि शोधातून अस्वस्थता. अर्थात केवळ संगीताचा ध्यास घेऊन चालणारे नव्हते. कौटुंबिक जबाबबदा-यांचा ससेमिरा त्यांच्या मागे सुध्दा होता, त्याच दरम्यान व्यवसाय म्हणून त्यांनी खाजगी प्रवासी वाहतूक हा व्यवसाय चालू केला.

दळणवळणाची साधने आणि संपर्क याची सोय नसल्यामुळे कोणत्याही गुरुकडे जाऊन संगीत शिक्षण घेणे त्यांना शक्य नव्हते. म्हणून संगीत मार्गदर्शक पुस्तके आणि कॅसेट्स यांनाच गुरु मानून त्यांनी एकलव्य साधना सुरु केली. त्यांच्या संगीत वेडाच्या साधनेत पहिली अधिकृत मोहर आकाशवाणीच्या ऑडिशनच्या माध्यमातून १९९९ साली उमटली. या छोट्या यशाने त्यांना पुढील प्रवासाला प्रेरणा मिळाली. त्या१च दरम्यान आकाशवाणीचे संगीतकार अवधूत बाम आणि चिपळूणातील राजाभाऊ शेंबेकर (पं. रामभाऊ मराठे व पं. जितेंद्र अभिषेकी यांचे शिष्य) यांचा परिचय होऊन उमाशंकर दाते यांना मार्गदर्शन मिळू लागले. सांगितिक क्षेत्रातील दर्दीशी परिचय, चर्चा होऊ लागली पण व्यवसायाची कसरत जमेनाशी झाली. अर्थात संगीत सोडणं शक्य नव्हतं.

उमाशंकर दाते यांनी व्यवसाय म्हणून केबल टिव्ही नेटवर्क आणि डी.टी.एच.सर्व्हीसची एजन्सी हा व्यवसाय २००१ साली सुरु केला. त्याच दरम्यान त्यांचा एक संगीत नाटक बघण्याचा योग आला. ऑर्गन हे वाद्य महाराष्ट्रात जास्त लोकप्रिय झालं ते या संगीत नाटकांमुळेच. उमाशंकर दाते यांच्या जीवनाला भविष्यात कलाटणी देणारी घटना घडली. जेव्हा त्यांनी आयुष्यात सर्वप्रथम ऑर्गन पहिला. ते ऑर्गन च्या प्रेमात पडले ते सुर सारखे कानात वाजू लागले. उमाशंकर दाते यांनी त्या आधी आणि Leg Harmonium हि वाद्ये होती. इथून ऑर्गन मिळवण्यासाठी धडपड चालू झाली. त्याच वेळी त्याची दुर्मिळता लक्षात आली कारण सामान्यत: अमेरिका आणि युरोप या देशातच ऑर्गन बनवले जात होते. पण १९५० च्या दशकानंतर ही चळवळ मंदावली. त्यानंतर Electronics च्या युगाचा प्रारंभ झाला. भारतात तर फक्त Harmonium बनविणा-या कंपन्या होत्या ऑर्गन बनवणारी एकही कंपनी नव्हती किंबहूना ऑर्गन चे अधिकृत ज्ञानही कोणाला माहित नव्हते. त्यामुळे जुना ऑर्गन मिळवण्याखेरीज दुसरा कोणताच पर्याय त्यांच्या कडे नव्हता. खरतर परदेशात जाऊन तेथील उत्तमोत्तम ऑर्गन चा अभ्यास करावा, ते तंत्र आत्मसात करावं असं त्यांना अनेकदा वाटल पण आर्थिक समस्या आणि मार्गदर्शनाचा अभाव यामूळे हे केवळ अशक्यच होते. मात्र ऑर्गन ची शोधाशोध सुरु होतीच. पण पुन्हा एकदा व्यवसायानं दगा दिला आणि चालू असलेला व्यवसाय बंद झाला. त्या तच वडिलांचे छत्र हरपले. आणि कुटुंबाची व त्यांच्या व्यवसायाची जबाबदारी खांदयावर आली.

वडिलांचा Electrical maintenance व किराणामाल दुकान हा व्यवसाय ते करु लागले. पण ऑर्गन चे वेड त्यांच्या डोक्यातून जाई ना. तोपर्यंत या सर्व काळात त्यांची सांगितीक प्रगती चांगली झाली होती. संगीत क्षेत्रातील चांगल्या व्यक्तींशी माझा संबंध वाढला होता Harmonium साथीदार म्हणून ते ब-याच ठिकाणी जात होते. त्यावेळी मुंबईस्तिथ मुकुंद आठवले यांच्या ओळखीतून एक जुन्या ऑर्गन चा Sound Box मिळाला.त्यापासून ऑर्गन बनविण्याचा प्रयत्न सुरु झाला. जवळच श्री. वामन मेस्त्री (Harmonium Maker) यांच्या सहकार्याने ऑर्गन उत्तमबनला माझ्या कडील ऑर्गन फार चांगला असल्यामुळे संगीत क्षेत्रातील बरीच मंडळी तो ऑर्गन बघण्यास येऊ लागली आणि बऱ्याच मित्रांनी आम्हालापण असा ऑर्गन मिळवून दे अशी त्यांना विनंती केली. ब-याच Harmonium makers बरोबर ऑर्गन या विषयावर चर्चा केल्यावर ते करणे अशक्य आहे असे सांगितले पण हे बाळा दाते यांच्या बुदधीला पटत नव्हते. कारण जी गोष्ट १५० वर्षापूर्वी होऊ शकते ती गोष्ट आताच्या आधुनिक युगात अधिकच उत्तम व्हायला पाहिजे असा त्यांचा विश्वास होता. त्यांची तंत्रज्ञानाची आवड, जिज्ञासू वृत्ति आणि डोक्यात सतत वाजणारे ऑर्गन चे सूर यांनी भारतीय बनावटीच्या पहिल्या ऑर्गन चा त्यांनी संकल्प केला आणि हे आव्हान त्यांनी स्वीकारायचे ठरविले.

बाळा दाते यांना Automobile, Mechanical & Electrical Engineering या बद्दल प्रचंड आवड व थोडे फार ज्ञान होते. त्याचा उपयोग ऑर्गन manufacturing या Challenge मध्ये होईल असा त्यांना विश्वास होता. १५ डिसेंबर २०१० साली एकाच दिवशी दोन आवडीच्या क्षेत्रात नोकरी करण्याचे प्रस्ताव बाळा दाते यांच्या समोर आले. एक संगीत कलेच्या क्षेत्रामध्ये होती. अनेकांशी चर्चा करुन त्यांनी राजापूर शिक्षण प्रसारक मंडळाकडून सन्मानपूर्वक संगीत शिक्षकाच्या पदाच्या दिलेल्या जबाबदारीचा स्वीकार केला. या नोकरीतून त्यांना आर्थिक स्थैर्य आणि संगीत उपासनेला बळ मिळाले. त्याच वेळी ते राहत असलेल्या आडिवरे गावात इंटरनेट ची सुविधा सुरु झाली आणि त्यांचा घरच्या घरीच ऑर्गन विषयाचा अभ्यास सुरु झाला. अमेरिकेतील एका मित्राकडून सुमारे 50 ऑर्गन चे Reeds जमविल्यानंतर त्यांनी ऑर्गन बनवण्यासाठी करण्यासाठी प्रयन्त सुरु केले. त्यासाठी एका जुन्या ऑर्गन चा Reed board मिळवून Measuring करुन Reference शोधून काढले.

त्याचबरोबर ऑर्गन वरील अनेक पुस्तके मागवून अभ्यास सुरु केला. हे करताना अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागले. त्यामध्ये आर्थिक अडचण ही होतीच, परंतू त्याच दरम्यान त्यांना बेंगलोर येथे Imperial organ and piano co. LTD. London या make चा एक double keybard चा अप्रतिम ऑर्गन मिळला. या ऑर्गन मुळे अभ्यास करणे अजून सोयीचे झाले.

ऑर्गन चा मुख्य part Read Holder आणि Sound Pan हे आहेत. हे बनविण्यासाठी त्यांनी स्वत: एक लाकडी Milling Machine तयार केले. त्यावर 23000 RPM चा Spindal बसवला कारण Milling Machine घेणे हे आर्थिक दृष्टया शक्य नव्हतं त्यांनी बनवलेल्या Milling Machine वर पहिले 5 ऑर्गन बनवले. प्रयोग आणि प्रयत्न 100% यशस्वी झाले. आता यामध्ये काम अजून prisies होण्यासाठी योग्य प्रकारची machinery घेण्याचे ठरविले. त्याप्रमाणे 2014 मध्ये Bridgeport या कंपनीचे M1TR Milling Mchine घेतले. त्याचप्रमाणे Milling Cutters Design करुन बनवून घेतले.त्यामुळे कामाची Accuracy 0.10 Micron एवढी मिळायला लागली. यासाठी उत्तम प्रतीचे लाकूड मिळवले sound box साठी Pine wood, German sprus, Keyboard साठी aster, body साठी beech wood, teak wood यासारख्या लाकडांचा वापर करावा लागला. Sound Box बनवताना जास्तीत जास्त Machine चा उपयोग कसा करता येईल याचा विचार करुन Pallet च्या Guide pins चे hole one time करायला लागलो. सर्व Guiude pins सुद्धा stainless steel च्या वापरु लागलो. जास्तीत जास्त precision काम कस होईल याकडे जास्त लक्ष दिले. Key board चे Guide pins slots सुध्दा Milling Machine वर करु लागले.

Wood stump ऐवजी ते Alluminium चे Rod वापरायला लागलो. त्यामुळे वातावरणातील बदलाने key board अडकण्याची शक्यता 0% झाली ऑर्गन वापरायला सोपा होण्यासाठी Transporting key board हि सोय केली ( 1 Note + / 1 Note -) वापरण्यात येणारे Reeds Ultrasonic cleaning machine मध्ये clean करु लागलो easy maintainance साठी sound box आणि bellow frame एकमेकावर Hingesच्या सहाय्याने fitting करण्याची पदधतही सुरु केली त्यामुळे maintenance करतांना स्क्रू काढायचा वेळ आणि त्रास कमी झाला आणि काम करणे सोपे झाले main bellow साठी high quality recxine आणि sub bellow साठी कार्ड बोर्डचा वापर करु लागले bellow spring सुध्दा स्पेशल ऑर्डर देऊन बनवून घ्याव्या लागल्या अशा प्रकारे high quality ऑर्गन बनवू लागलो. Tuning च्या वेळी manometer वापरु लागलो आतापर्यंत 44 ऑर्गन तयार झाले त्यामध्ये 5 octave, 4 octave, 3.5 octave असे ऑर्गन बनवले गेले. सामान्य पणे ऑर्गन चे वजन 35 ते 50 किलो च्या आसपास असते प्रवासातून नेण्या आणण्यासाठी गैर सोयीचे होते म्हणून 18 ते 22 किलो इतक्या कमी वजनाचे ऑर्गन बनवायला लागले. या सर्व कामाची दखल आदित्य ओक यांनी घेऊन ABP माझा या न्यूज चॅनेल वर interview चा स्पेशल कार्यक्रम केला. या कार्यामूळे लोकमान्य सेवा संघ मुंबई या संस्थेकडून पंडीत रामदास कामत या श्रेष्ठ कलाकाराकडून सत्कार झाला. आदित्य ओक यांच्या जादूची पेटी या कार्यक्रमात ते बाळा दाते यांच्या कार्याविषयी गौरवोद्गार काढतात. दिनांक २५ जुलै २०१६ रोजी दुनियादारी फाऊंडेशन यांच्याकडून स्वराधिश सुधीर फडके (विशेष) पुरस्कारने त्यांना सन्मानित करण्यात आले तसेच चित्पावन उद्योजक मंच मुंबई यांच्याकडून उद्योगश्री या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

Mtv मध्ये ग्रेट संगीतकार आणि फिल्म निर्माते विशालजी भारद्वाज, तसेच शंकर महादेवन यांनी कट्यार चित्रपटात याचा वापर केला, राज्याचे सास्कृतिक मंत्री विनोद जी तावडे यांनी त्यांच्या आडिवरे येथील कारखान्यास भेट देऊन संपूर्ण सहकार्य करण्याचे आश्वासन दिले आणि त्या प्रमाणे कार्यवाही सुरू केली. पंडीत तुलसीदास बोरकर, पं. विश्वनाथ कान्हेरे, डॉ. विद्याधर ओक ( 22 - Shruti Harmonium scientist) या सर्व लोकांनी त्यांच्या या सर्व कामाचे कौतूक केले. त्यांचा ऑर्गन ‘एमटीव्ही अनप्लग्ड’ मध्ये वापरला गेला व एमटीव्ही अनप्लग्ड याची नोंद घेणे म्हणूनच महत्त्वाचे आणि आश्वासक आहे. तसेच सर्व मराठी वृत्तपत्र आणि DNA English-Web या सर्वांनी याची दखल घेतली त्यामुळे संपूर्ण जगाला त्यांच्या कामा विषयी माहिती झाली या मध्ये फेसबुक चा फार उपयोग झाला. यातूनच David Este या अमेरिकन माणसाची ओळख झाली या संगीत प्रेमी आणि धडपडीला प्रोत्साहन देणा-या माणसामुळे बाळा दाते यांच्या Reeds manufacturing संशोधना मध्ये मोलाची मदत मिळत आहे. David मूळेच NED PHOENIX या अमेरिकन शास्त्रज्ञाची ओळख झाली. त्यांनी Reed manufacturing बददलची अत्यंत महत्वाची माहिती त्यांना Handover केली. त्या प्रमाणे reeds manufacturing project चालू आहे.

अजून एक नवीन special purpose Machine बनवण्यावर Research चालू आहे. Milling Machine मध्ये alteration करुन त्याला learner Guideways, 20000 RPM spindle आणि digital Readout system या गोष्टींचा समावेश्‍ असेल. यामुळे कामाची accuracy 0.005 micron एवढी मिळेल. या सर्व प्रवासात त्यांना हेमंत लिंगायत, संजय तारळकर, सुहास पांचाळ, किरण नांदगावकर आणि संदेश पांचाळ या त्यांच्या सहकारी कारागरांची फार मोलाची मदत झाली.
२००२ साली पहिला ऑर्गन त्यांनी पाहिला तर २००५ साली ऑर्गन चा sound box हाती आला आणि २०१३ साली पहिला भारतीय बनावटीचा ऑर्गन ते बनवू शकले. आत्तापर्यंत ८० हून अधिक ऑर्गन त्यांनी तयार केले आहेत. त्यांच्याकडे ६५ हजार रुपयांपासून १ लाख २० हजार रुपयांर्पयच्या किमतीचे ऑर्गन बनवून दिले जातात. आता त्यांना ध्यास आहे पेटंट मिळविण्याचा. अनेक नामांकित कंपन्यांनी ऑर्गन बनवणे वेगळी गोष्ट आहे आणि खेडयातील एका सामान्य तरुणाने एकाकी प्रयत्नातून ऑर्गन बनवणे केवळ दैवी लिलाच असू शकते.

त्यांनी आपल्या अभ्यासपूर्वक आणि कौशल्यपूर्ण कामाने वाद्यनिर्मितीला नवसंजीवनी दिली आणि कोकणवासीयांना नवीन उद्योगधंद्याची संधी निर्माण करून दिली. १९५० नंतर अमेरिका आणि युरोपमध्ये ऑर्गनची निर्मिती जवळजवळ थांबल्यातच जमा आहे. ही बाळा दातेंसाठी जमेचीच बाजू म्हणायला हवी. लवकरच ऑर्गन निर्मितीमध्ये बाळा दाते यांची मक्तेदारी झालेली बघायला मिळाली तर नवल वाटायला नको!

संपर्क. ‘बाळा ऑर्गन ॲ‍ॅण्ड म्युझिकल’
उमाशंकर उर्फ बाळा दाते भ्रमणध्वनी. ९४०५९५५६११
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ:- इंटरनेट / बाळा दाते

श्री. दाते यांच्या ऑर्गन नवनिर्मितीच्या ध्येयाने अमेरिकास्थित ७५ वर्षीय शास्त्रज्ञ नेड फोनिक्स हे कमालीचे प्रभावीत झाले. त्यांनी त्यांच्याविषयी काढलेले गौरवोद्गार
I checked out the guy in India who makes auction organs. Pretty amazing. He is a mad scientist who makes it all by hand with an old English milling machine and his friends CAD router. So were all the original inventors and developers of reed organs. Good for him! Good for you!I suppose I am also a mad inventor: Several times I reinvented the 2MP RO concept, and 30 years ago arrived at what I think is the design that is for sound the most efficient and most musical (of course, this is Not the simplest to build :-)He is even looking into making his own reeds next and I think he can do it. He currently buys old sets on eBay. He has sent samples to the top labs in India to get the metal make up of the brass. Please forward all this information to this maker. Because of his good work, he deserves to know these important things so he can improve his reed organs for the best playability and longevity.I hope all this helps you make your decisions.I would be happy to receive an email from David, and also from the reed organ maker in India if he would like to write.Best wishes,
– Ned PhoenixPhoenix Reed Organ Resurrection593 Phoenix Way, Townshend, VT 05353

ज्या काळात संगीत रंगभूमीला कठीण काळ आलेला होता त्यावेळी आपल्या संगीत नाटकांद्वारे रंगभूमीला पुनरूज्जीवन देणारे ज्येष्ठ नाटककार म्हणजे विद्याधर गोखले. त्यांचा जन्म ४ जानेवारी १९२४ रोजी झाला.पण ही त्यांची ओळख पुरेशी नाही. कारण पत्रकार आणि ज्येष्ठ संपादक म्हणूनही विद्याधर गोखले यांचा महाराष्ट्राला परिचय आहे. त्यांचे वडील संभाजीराव गोखले हे मध्यप्रदेशाच्या काँग्रेस प्रशासनात मंत्री होते. लहानपणी घरातून मिळालेल्या संस्कारांचा विद्याधर गोखले यांच्यावर प्रभाव होता. अमरावती येथे पदवीपर्यंत शिक्षण घेतल्यानंतर १९४४ मध्ये ते मुंबईला आले. जनरल एज्युकेशन सोसायटीच्या कुर्ला येथील शाळेत इंग्रजी, मराठी आणि संस्कृत विषयाचे त्यांनी अध्यापन केले. एक विद्यार्थीप्रिय शिक्षक म्हणून ते ओळखले जात. यानंतर विद्याधर गोखले यांनी दैनिक लोकसत्तामध्ये बरीच वर्षे पत्रकारिता केली व त्यानंतर पाच वर्ष त्यांनी संपादक म्हणूनही काम पाहिले. पत्रकारिता करीत असताना वृत्तपत्राबरोबरच त्यांची लेखणी नाटयलेखन करू लागली. संगीत नाटकांच्या परंपरेचा वारसा त्यांनी पुढे चालवला. गोखले यांनी एकूण १८ नाटके लिहिली.

त्यापैकी काही ऐतिहासिक, पौराणिक तर सामाजिक विषयांवर आधारित आहेत. त्यांची संगीत नाटकं तर लोकप्रिय झालीच पण त्यातील पदांनी आजपर्यंत मराठी मनाला भुरळ घातली आहे. संगीत सुवर्णतुला, पंडितराज जगन्नाथ, मंदारमाला , जावयाचे बंड, चमकला ध्रुवाचा तारा, जयजय गौरीशंकर ही संगीत नाटकं लोकप्रिय झालीच पण साक्षीदार, अमृत झाले जहराचे, मदनाची मंजिरी, स्वरसम्राज्ञी ही त्यांची पाश्चात्य कृतीवर आधारित असलेली संगीत नाटकं. तर बावनखणी हे पेशवे काळावर लिहिलेले संगीत नाटक. गझलसम्राट गालिब, शायरेआजम, शायरीचा शालिमार ही गालिबचे काव्य आणि गालिबचे चरित्र यावरील पुस्तके आहेत. तर फार्सी, उर्दू, हिदी, मराठी आणि संस्कृत कवींच्या कथा सांगणारे कविकथा हे त्यांचे पुस्तकही गाजले होते. शंकर सुखकर हो हा नाट्यविषयक संदर्भांचा संग्रह नाटकाबद्दल एक वेगळीच दृष्टी देऊन जातो. गोखले यांची लेखणी राजस, रसिकतेची साक्ष देणारी विविधांगी आणि प्रतिभावान अशीच होती. लोकसत्तेतले त्यांचे अग्रलेख हा उत्कृष्ट संपादनाचा, लेखनाचा एकेक नमुना होता. रंगशारदा ही संगीत नाटकांना प्राधान्य देणारी नाट्यसंस्था त्यांनी स्थापन केली. नाटकात नृत्ये योजण्याचा उपक्रमही त्यांनीच सुरू केला. मा.विद्याधर गोखले यांचे २६ सप्टेंबर १९९६ रोजी निधन झाले.

संजीव वेलणकर पुणे.
९३२२४०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट/ ग्लोबल मराठी

आज १४ ऑक्टोबर
आज इटावा घराण्याचे आंतरराष्ट्रीय सतार वादक उस्ताद शाहिद परवेझ यांचा वाढदिवस.

जन्म: १४ ऑक्टोबर १९५८
ते इटावा घराण्याचे सातव्या पिढीचे प्रतिनिधीत्व करतात. ते भारतात सर्वात सुप्रसिद्ध तरुण सतार वादक, मानले जातात. मुंबईत जन्मलेले शाहिद परवेझ यांचे वडील अजीज खान हे सुद्धा इटावा घराण्याचे प्रतिनिधित्व करत असत. शाहिद परवेझ यांचे आजोबा सतार आणि सूरबहार वादक उस्ताद मा.वहीद खान. अजीज खान यांनी शाहिद परवेझ यांना पहिले अनेक वर्ष आधी तबला प्रशिक्षण दिले व नंतर सतारीचे प्रशिक्षण. शाहिद परवेझ यांनी देशात आणि अमेरिका, युरोप, युएसएसआर, कॅनडा, आफ्रिका, मध्य-पूर्व आणि ऑस्ट्रेलिया मध्ये अनेक मैफिली केल्या आहेत. भारत सरकारने शाहिद परवेझ यांना पद्मश्री पुरस्कार देऊन गौरवले आहे. आपल्या समूहाकडून मा.शाहिद परवेझ यांना शुभेच्छा

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

अदिती सारंगधर यांना त्यांच्या करीयरच्या सुरवातीला कांचन अधिकारी यांनी त्यांच्या "दामिनी" या मालिकेत संधी दिली . तिचा जन्म १६ ऑक्टोबर १९८१ रोजी झाला. "दामिनी" नंतर "वादळवाट" या मालिकेतून त्यांना ओळख व लोकप्रियता मिळाली. स्टार प्रवाह वरील "लक्ष्य" या मालिकेतील सलोनी देशमुख भूमिकेनी त्यांना खुप प्रसिद्धि मिळवून दिली.

राजन ताम्हने दिग्दर्शित "प्रपोजल" हे नाटक त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरत आहे. अदितीला या नाटकासाठी मटा सन्मान अवार्ड, जी गौरव अवार्ड आणि महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्य स्पर्धा या तिन्ही ठिकाणी सर्वोकृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. या नाटकाने सर्वच नाट्य पुरस्कारांमध्ये बाजी मारली.

टिव्ही मालिका व नाटकासोबतच त्यांनी अनेक मराठी चित्रपटांमध्ये भूमिका साकारल्या आहेत.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

कादंबऱ्या न वाचलेला रसिक मराठी वाचक दुर्मीळच! वनवास, शारदा संगीत, पंखा आणि झुंबर या चार कादंबऱ्यांमधून लंपन आणि त्याची मैत्रीण सुमी, इतर मित्रमंडळी, लंपनच्या मनातली सुमीविषयीची हुरहुर, प्रेम हे सर्व संतांनी तपशीलवार, पण सुंदर प्रकारे रेखाटलंय आणि या चारही कादंबऱ्या मराठी साहित्यविश्वात एक वेगळंच स्थान राखून आहेत.

मराठेशाहीतील उत्तरार्धात पेशवाई बुडाल्यानंतर हिंदुस्थानावर इंग्रजांचा अंमल सुरु झाला तेव्हा श्रीखंडोबा भक्त उमाजी नाईकने इंग्रजी सत्तेविरुद्ध पहिले बंड पुकारले म्हणून त्यांला आद्य क्रांतिवीर असे म्हणतात. छत्रपती शिवाजी राजांचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेऊन त्यांनी गनिमी काव्याने लढत इंग्रजांशी झुंज दिली.

मार्च २०२१ मध्ये शेफ विष्णू मनोहर यांनी पुण्यात ७ तासात ७ हजार किलो मिसळ शिजवण्याचा आणि ३ तासात ३००० सामाजिक संस्थांमार्फत ३० हजार गोरगरिब, गरजू लोकांपर्यंत ही मिसळ पोहोचवण्याचा विश्वविक्रम केला गेला आहे.

उत्तर हिंदुस्थानी गायकी ज्यांनी सर्वप्रथम दख्खनमध्ये किंवा महाराष्ट्रात आणली ते पं बाळकृष्णबुवा इचलकरजीकर. त्यांचा जन्म १८ ऑगस्ट १८७२ रोजी झाला. विष्णू दिगंबर पलुसकर हे त्यांचेच शिष्य होते.

विष्णू दिगंबर पलुसकरांचे ग्वाल्हेर गायकीवर प्रभूत्व होते. त्यांचा शिष्यवर्गही बराच होता. पं यशवंतबुवा मिराशी, पं विनायकबुवा पटवर्धन ही काही त्यांच्या शिष्यांची नावे. हिंदुस्थानी संगीताच्या प्रचाराकरता आणि प्रसाराकरता पलुसकरांचे खूपच मोठे योगदान केले आहे. त्यांनी संगीतविषयक अनेक क्रमिक पुस्तके लिहिली. स्वरलिपी तयार केली जी 'पलुसकर-पद्धती' म्हणून ओळखली जाते..

"गंधर्व महाविद्यालयाची" १९०१ साली "लाहोर" येथे झालेली स्थापना त्यांच्या तपश्चर्याचे फळ होय.हिन्दुस्तनि रागसंगीताचा प्रसार-प्रचार व्हावा, ते शिकण्याची सोय व्हावी या हेतूने त्यांनी संपूर्ण भारतात ठिकठिकाणी आखिल भारतीय गांधर्व महाविद्यालयांची स्थापना केली. विष्णु दिगंबर पलुसकर हे निःसीम राम भक्त होते."गंधर्व महाविद्यालयाची" स्थापना करून त्यानी रामाच्या चरणी,थेट नाशिक येथे आपली कर्मभूमी निवडली.

१९२१ साली त्यांनी काळा राम मंदिरासमोर पंचवटी "श्री रामनाम आधारश्रम" म्हणून स्थापन केलेली वस्तू आजही अस्तीतवात आहे. ग्वाल्हेर परंपरेचेच लोकप्रिय गायक पं दत्तात्रेय विष्णू तथा बापूराव पलुसकर हे त्यांचे सुपुत्र होत. पंडित विष्णु दिगंबर पलुसकर यांचे निधन २१ ऑगस्ट १९३१ रोजी झाले.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ:-इंटरनेट

कवि अनिल यांनी १९३० च्या सुमारास काव्यलेखनास सुरवात केली. त्या काळात जबरदस्त लोकप्रिय असणाऱ्या रवीकिरण मंडळाच्या कवितेपेक्षा त्यांची कविता वेगळी असल्यामुळे लोकांना ती आवडली. त्यांची सुरवातीची कविता ऋजू , भावपूर्ण , सौम्य शब्दाच्या कलेची होती. ‘फुलवात’ या त्यांच्या पहिल्या संग्रहानंतर तीन वर्षाने आलेल्या ‘ प्रेम ‘ आणि ‘ जीवन ‘ या संग्रहात त्यांनी मुक्तछंदात दीर्घ कविता लिहिली त्यामुळे कवि अनिल मराठी मुक्तछंदात्मक कवितांचे प्रणेते समजले जातात. त्यानंतर त्यांनी कला आणि संस्कृती यांच्या परस्पर संबंधावर भाष्य करणारे ‘ भग्नमूर्ती ‘ हे खंडकाव्य लिहिले .

लौकिक अर्थाने संगीतकार रवी यांची कारकीर्द कोणत्याही संगीतकाराला हेवा वाटावा अशी होती. त्यांचा जन्म ३ मार्च १९२६ रोजी झाला.त्यांनी संगीत दिलेल्या चित्रपटांनी बंपर यश मिळवले आणि त्यातील गाण्यांनाही अफाट लोकप्रियता मिळाली. रवी यांनी स्वतंत्रपणे संगीतकार म्हणून काम सुरू केले तो काळ चित्रपट संगीताच्या सुवर्णकाळाचा उत्तरार्ध म्हणता येईल. अतिशय सोप्या आणि ओठांवर सहज रूळणाऱ्या चाली हे रवी यांचे वैशिष्ट्य. त्यांच्या या गुणामुळेच त्यांची गाणी लोकप्रिय झाली. संगीतकारापेक्षा अधिक मानधन मागणाऱ्या साहिर लुधियानवीसारख्या गीतकाराशी त्यांनी जमवून घेतले. त्यामुळेच 'गुमराह', 'वक्त', 'हमराज'सारख्या चित्रपटांची गाणी जन्माला आली. 'चलो एकबार फिरसे अजनबी बन जाये हम दोनो' सारखे अनवट गाणे रवी यांनी महेन्द कपूरकडून ज्या पद्धतीने गाऊन घेतले ते तिघांच्याही दृष्टीने इतिहास निर्माण करणारे ठरले. 'गरिबोंकी सुनो, वो तुम्हारी सूनेगा' या त्यांच्या गाण्याने लाखो भिकाऱ्यांच्या व्याकुळतेला स्वर दिला. तथाकथित श्रेष्ठ संगीतकार बदलत्या काळापुढे हतबल होत असताना रवी यांनी 'निकाह'सारखा यशस्वी चित्रपट देऊन चकित गेले. लता मंगेशकर, मोहम्मद रफी, आशा भोसले, ,महेन्द कपूर यांच्या गाण्यांचा इतिहास रवी यांच्या गाण्यांशिवाय अपूर्ण आहे, हे काळानेच सिद्ध केले. 'ऐ मेरे दिले नादाँ, तू गमसे ना घबराना' म्हणत त्यांनी टीकेकडे दुर्लक्ष केले. ५० वर्षांनंतरही त्यांची गाणी टिकून आहेत, यापेक्षा त्यांच्या अभिजाततेचा पुरावा काय असू शकतो? "वक्त‘, "गुमराह‘, "एक फूल दो माली‘, "दो बदन‘, "चौदहवी का चॉंद‘ अशा अनेक गाजलेल्या चित्रपटांना त्यांनी दिलेले श्रवणीय संगीत लोकप्रिय झाले होते. सातत्याने दर्जेदार संगीत दिल्यानंतरही प्रसिद्धीपासून ते दोन हात लांबच होते. त्यांनी काही चित्रपटांसाठी गीतलेखन केले होते. रवी यांचे ७ मार्च २०१२ रोजी निधन झाले.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट