पर्यटक, अभ्यासक, इतिहास संशोधक यांना ही लेणी अतीव आनंद देणारी अशी आहेत

.... यमूनेशी कलून बसलेल्या यशोदेची अस्वस्थता काठाच्या पाण्याबरोबर लपलप करत होती. तिचं पाण्यातलं प्रतिबिंब विरळ होत चाललं... यमूना सावळी दिसू लागली, तशी आपल्या मागे चोरपावलांनी खट्याळ कान्हाच येऊन उभा की काय वाटून गर्रकन फिरून यशोमती उभी झाली. पण तिची काजळभरली नजर लांब जाऊन रिकामीच परत आली.. दूरपर्यंत फक्त हळूवार पावलांनी उतरत जाणारी सांज तेव्हढी दिसली. क्षितीजावर कायम उठावदार दिसणारी पर्वतरांग खरोखरच धूसर झालीय, की तिच्या डोळ्यांची डबडब धुकं होऊन उरलीय तिला कळेना...
.... यमुनेपल्याडच्या देवळात संध्यारतीचा घंटारव झाला अगदी त्याचवेळी दूर धुळीचा लोळ उठला, गाई परतून येतानांचा घुंगुरवाळा वातावरणात घुमला तशी माऊली आनंदली...
कान्ह्याच्या इच्छेविरुद्ध आज त्याला गाई राखायला पाठवल्याने, दुपारी त्याने गोपाळकाला केला पण स्वतः खाल्ला नाही ह्याची खबर तिच्यापर्यंत आली होती. त्याचं असं उपाशी राहणं तिला वेदना देतं हे पक्क जाणून असलेला तो नाठाळ, सांजेला परतून जाऊ तेव्हा यशोदेनं ताजं लोणी घुसळून ठेवलेलं असणार आणि आज नेहमीपेक्षा जास्त मायेने मला ती ते भरविल हे जाणून त्याने मुद्दाम काला चुकवला हे तिलाही कळलं होतंच.... पण म्हणून असा राग मनात धरून संपूर्ण गोकुळातल्या गाई- गुराखी परतून घटका उलटत आली तरी ह्याने मात्र परतू नये, ही शिक्षा आता माऊलीला सहन होईना... धुळीच्या लोटाकडे सावळ्याच्या ओढीनं धावत सुटलेली ती कुठल्याही क्षणी त्याचं दर्शन होईल आणि त्याला कुशीत घेऊ, गोंजारू अपार मायेने भरवू ह्या आशेनं निघाली. सांज गडद होत गेल्याने तिला आता वाटा दिसेनात, प्रत्येक वाट जणू तिच्या सावळ्याच्याच रंगाची होऊन गेलीय असं तिला वाटलं आणि त्या वाटण्याचं हसू फुटलं...
गाई गोपी परतले... पाखरं परतली... धूळ शमली..... कान्हा मात्र दिसेना.
नक्की लपून बसला असेल, आज तिला टोकाचं अस्वस्थ केल्याशिवाय हा शांत होणारच नाही, ओळखून तिने त्याच्या सार्‍या जागा धुंडाळल्या. ताजं लोणी वाडग्यात भरून, ते हाती घेऊन इथे- तिथे शोधत राहिली... त्याला आर्त हाका मारत राहिली... बाळ गोपाळांच्या घरी गेली, विचारपूस केली, सारी म्हणाली आम्ही त्याला दुपारनंतर पाहिलंच नाही.. आता मात्र माऊलीच्या डोळ्यांचं पाणी खळेना. का मी त्याला त्याच्या मनाविरुद्ध धाडलं म्हणत स्वतःला दुषण देऊ लागली. हातातलं लोणी पाहून अजूनच हळवी झाली. त्याचा माग काढायला ह्याला- त्याला पाठवू लागली.
इतक्यात हवेच्या झोताबरोबर बासरीचा स्वर कानी आला आणि कान्हा येत असल्याची तिला खूण पटली.. आवाजाच्या दिशेने तिने धाव घेता, तो आवाज मात्र चारी दिशांनी येऊ लागला... इथे जावे की तिथे सैरभैर झाली. सारी त्याची माया आहे, रुसवा गेलेला नाही उमजून, शेवटी आहे तिथे बसली.
भरल्या डोळ्यांनी सभोवताली पाहता उभं गोकूळच शामरंगाने रंगलंय असं तिला जाणवलं. तिने ज्याला दारात- घरात शोधलं त्याची छाया विश्वावर उमटलीय, जो तिला बसल्याजागी ब्रम्हांड दर्शन घडवतो त्याची चिंता करणारी ती कोण? ह्या प्रश्नाचं उत्तर शोधू लागली.
बघता बघता, ही सांज म्हणजे स्वतः यशोदा आहे आणि गडद अंधार जणू तिचा पान्हा होऊन चौफेर पसरतो आहे असं तिला वाटू लागलं... त्या पान्हयाची ओळख पटून तरी कान्ह्याने माऊलीकडे धाव घ्यावी अशी उर्मी तिच्या तना- मनातून वाहू लागली. त्याचवेळी खांद्यावर झालेल्या उबदार स्पर्शानं ती अचानक शांत झाली आणि डोळे अथक झरू लागले. तिच्या हातातलं वाडगं काढून घेत, लोण्याचा शांतपणे आस्वाद घेत तो तिच्या पुढ्यात बसला....
तिचं ओतप्रोत वात्सल्यानं माखलेलं ते रूप कान्हा कितीतरी वेळ बघत राहिला....

-बागेश्री देशमुख
*******
"सांज ये गोकुळी" हे गाणं मला असं भेटतं.
सुधीर मोघेंच्या शब्दातली जादू मनावर रेंगाळत राहते. सावळी सांज धुंद करून टाकते... आशाबाईंचा आवाज, (श्रीधर) फडके सरांचं संगीत प्रत्येक शब्दाला काळजापर्यंत पोहोचवतो.

WhatsApp वरील संजीव वेलणकर यांच्या संगीत संगीत आणि फक्त संगीत या ग्रुप वर आलेला लेख साभार प्रकाशित.

एका गावात Nirma आणि Wheel दाम्पत्याला Rexona नावाची सुंदर मुलगी असते,

तिचे प्रेम Margo आणि Hamam यांच्या देखण्या Cinthol वर असते.. तर Cinthol, आपला "Life Boy" होणार या कल्पनेने Rexona हरकून गेलेली असते..

501 नावाची तिची आत्या मध्यस्थी करून त्यांचे लग्न जमवते.

Rexona व Cinthol दोधेही खूप आनंदित होतात

आणि

Medimix गावातल्या Santoor सिनेमागृहासमोर असलेल्या Fair & lovely उद्यान कार्यालयात धुमधडाक्यात विवाह संपन्न होतो..

Lux, Dove, Dettol, Savlon, Tide, Fa, Jo सर्व या आपल्या बिरादरीतील मित्र परिवारास ते दोघेही विवाहाचे आमंत्रण देतात ...

नव विवाहित आपल्या स्वप्न नगरीतल्या "PEARS" या बंगल्यात सुखाने वैवाहिक जीवन जगत असतात..

सर्वांचा गुण्यागोविंदाने व्यवसाय चालू असतो....

२५ वर्षा नंतर त्यांना एक मुलगी होते व ती या सगळ्यांचे १२ वाजवते....

तीचे नाव .....

पतंजली

रविवारी सकाळी उठता उठताच तो तिला म्हणाला, “थोडं भराभर आवरून घेतो, एकाला भेटायला जायचंय.” त्याचा एक जवळचा, नी जूना colleague आहे, लिंगा नावाचा. त्याचे वडील वारलेले ४ दिवसांपूर्वी. आज सुट्टी आहे तर भेटता येईल. काही वर्षांपूर्वी एकदा mild attack आलेला त्यांना, त्यामुळे हे तसं अनापेक्षितच होतं! त्याचे स्वतःचे वडीलही नुकतेच घरी राहून गेलेले, त्यामुळे तोही जरा emotional झालेला.

पण तेवढ्यात तिने आठवण करून दिली, की संध्याकाळी त्याच्या दुसऱ्या एका colleagueच्या मुलाची 1st birthday पार्टी आहे! हा colleague सुद्धा जवळचाच आहे. Team मध्ये इतरांपेक्षा खरं तर त्याचं ह्याच्याशी जास्त पटतं.

अरे बापरे! म्हणजे birthday आणी death बद्दलची visit एकाच दिवशी करायची!? म्हणजे “आम्ही तुमच्या दुःखात सहभागी आहोत” आणी “आम्ही तुमच्या आनंदात सहभागी आहोत” हे दोन्ही तेवढ्याच आत्मीयतेने दोघांना सांगायचं!?

बरेच जण मयतांच्या घरी अगदी जायचं असतं, म्हणूनच जाऊन येतात, नी birthdays सारखे सोहळे चुकवूच कसं? म्हणूनही जातात.

पण तो त्यांतला नाहीये. फारशी माणसं जोडायला बघत नाही, पण जोडलेल्यांचं प्रत्येक सुख दुःख आपलं मानतो.

Self drive करत तो निघाला तर खरा, पण मन दोन्ही प्रसंगांची तुलना थांबवत नव्हतं.. एका जन्माचा सोहळा तर एका मरणाप्रित्यर्थ शोकांतिका. दोन्ही ठळक चेहेरे जीवनाचेच, पण एक म्हणे प्रवासाची सुरुवात, तर एक संपल्याचा आभास! एकीकडे गेलेल्यांच्या विरहाने कष्टी होतील तर दुसरीकडे नावागताला घरात/कुटुंबात/समाजात सामावून घेण्यासाठीच्या प्रयत्नांत असतील! दोन्ही अतीव! दोन्ही अगतिक, दोन्ही आभास!..?

विचार संपले नाहीत, पण प्रवास संपला. तो लिंगाच्या घरी पोचला. आत फारसे कुणी नव्हते. त्याची आई, बहीण, नी भाचा, एक शेजारचे कुणीतरी.. प्रत्येक जण काही ना काही उद्योगात होता. तो लिंगाच्या शेजारच्या खुर्चीवर जाऊन बसला. कसं काय वगैरे विचारलं, तेवढ्यात रडत ओरडत लिंगाचा भाचा बाहेर आला. त्याला जेवायचं नव्हतं, आणी आई भरवल्याशिवाय सोडणार नव्हती. ते पाहून लिंगा उठला, नी त्याच्या भाच्याचं आवडतं गाणं त्याला त्याच्या खेळण्यातल्या keyboardवर वाजवून दाखवू लागला. बहिणीनेही संधी साधली, नी ती मुलाला घास भरवू लागली. हे सगळं पाहता पाहता तो काही क्षणांसाठी तिथे कशासाठी गेलेला तेच विसरून गेला!

ह्या प्रवासाची अखंडता हेच तर ह्यातलं गमक आहे! कोणी कधीही, कुठेही, कसाही असो, पुढे जात राहणे, या पेक्षा काहीही कुणाकडूनच अपेक्षित नाही! नाही का?

तो लिंगाच्या घरून निघाला, निवांत मनाने काही वेळापूर्वी ऐकलेलं गाणं गुणगुणत drive करू लागला…happy birthday to you.. happy birthday to you.. happy birthday dear baby.. happy birthday to you..

१९६० साली प्रदर्शित झालेल्या स्वयंवर झाले सितेचे या चित्रपटातील हे गीत. अहंमन्य रावण या गीतात लंकेच्या ऐश्वर्याचे आणि ताकदीचे वर्णन करतो..

वातावरण निर्मित होते, जसे जातां वागूनी ।

हर कृतिची वलये बनती, तरंगे निघूनी...१,

फिरत असती वलये , सारी अंवती भंवती ।

चक्रे त्याची परिणाम दाखवी, इतर जनांवरती...२,

जेव्हां कुणीतरी संत महत्मा, असे तुमच्या जवळी ।

चांगुलपणाचे भाव उमटती, आपोआप त्यावेळी....३,

जाता दुष्ट व्यक्ती , आपल्या जवळूनी ।

चलबिचल मन होते, केवळ सानिध्यानी.....४,

याच लहरी घुसुनी शरीरि, मनी आघांत करती ।

मनामध्ये बदल करूनी, तीच वृत्ती बनविती...५,

विहीरी वरच्या दगडांनाही, खुणा पडती जेथे ।

कसे टिकेल तन मन तेथे, नाजूक जे असते...६

डॉ. भगवान नागापूरकर

संपर्क - ९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com

राजकमल कलामंदिर निर्मित हा चित्रपट १९५१ मध्ये पडद्यावर आला. विश्राम बेडेकर यांची कथा, वसंत देसाईंचं सुमधुर संगीत, आणि लता मंगेशकरांच्या आवाजातील अप्रतिम गाणी ही या चित्रपटाची खास वैशिष्ट्ये. या चित्रपटातील होनाजीची प्रमुख भूमिका साकारली पंडितराव नगरकर यांनी. याचबरोबर संध्या, ललिता पवार, भालचंद्र पेढारकर यांच्या भूमिका आणि व्ही शांताराम यांचं दिग्दर्शन यामुळे हा चित्रपट सदाबहार चित्रपटांपैकी एक अशी ओळख निर्माण करुन गेला.

मुंबई-पुणे एक्सप्रेस-वे आणि मुंबईतले ५५ पूल बांधल्यावर तिथे जो टोल नावाचा राक्षस ऊभा झाला तो त्यानंतर शांत झालाच नाही. आता महाराष्ट्रात टोल संस्कृती चांगलीच रुजलेय. कोणी कितीही ओरडलं तरी टोल बंद होण्याची शक्यताच नाही. नव्या सरकारला सहा महिन्यातच याची प्रचिती आली आणि आता तर त्याची कबुलीच सरकारने दिली.

चंद्रगुप्त मौर्य – एक धगधगती यशोगाथा

परकीय आक्रमकांच्या क्रूरतेला आणि फितुरांच्या कटकारस्थानाला, संघटीत शक्तीनिशी विरोध झाला असता तर आज श्रीविष्णू मंदिराच्या ठिकाणी कुतुबमिनार उभे नसते.

प्राचीन भारतीय हेमाडपंथी शैलीची मंदिरे पाहिल्यास आपल्याला उत्कृष्ट कलेची ओळख होते. कुतुबमिनार पाहतांना मात्र क्रूर आक्रमकांनी केलेल्या दुष्कृत्यांची प्रचीती आल्याशिवाय राहत नाही.

परिसरात बारकाईने लक्ष दिल्यास प्राचीन मंदिराचे हेमाडपंथी अवशेष दिसतात. तेथील हेमाडपंथी अवशेष, लोहस्तंभ तसेच शिलालेखावरून असे लक्षात येते की, त्या जागी श्रीविष्णूचे मंदिर होते, जे आक्रमकांनी क्रुरतेने ध्वस्त केले. प्रत्येक श्रीविष्णू मंदिरासमोर एक गरुडस्तंभ असतो, ज्यावर गरुडमूर्ती विराजमान असते. तसेच मंदिराच्या छताला यक्ष आणि गंधर्वांनी आधार दिल्यासारखी स्तंभांची रचना असते.

अशाप्रकारची कितीतरी (१००० वर्षापेक्षा जास्त प्राचीन) मंदिरे महाराष्ट्रात अस्तित्वात आहेत. मंदिर पाडले तरी मात्र लोहस्तंभ (गरुडस्तंभ) नष्ट करता आले नाही. लोहस्तंभावरील गरुडमूर्तीमात्र आक्रमकांनी पळवून नेली. लोहस्तंभ हे ७.२ मीटर उंचीचे असल्याने, इर्षेपोटी ७२ मीटर उंचीचे कुतुबमिनार बांधण्यात आले. मंदिर नष्ट केल्या गेले तरी मात्र हेमाडपंथी शैलीचे अवशेष, प्राचीन श्रीविष्णू मंदिराच्या अस्तित्वाची साक्ष देत उभे आहे. शिलालेख,हेमाडपंथी शैलीचे अवशेष आणि लोहस्तंभ (गरुडस्तंभ), निसर्ग आणि काळासोबत आजही अविरत झगडत उभे आहे. त्याच अवशेषांच्या ह्या फोटो आहेत.

प्राचीनवास्तू अभ्यासकांनी जाणीवपूर्वक तुलनात्मक अभ्यास करून सत्य जगासमोर आणावे. त्याच शैलीचे विदर्भात चिमूर येथे बालाजीमंदिर (श्रीविष्णू) अस्तित्वात आहे. अन्यही ठिकाणी अशीच रचना असलेली प्राचीन मंदिरे आहेत.

-- नरेंद्र श्रावणजी लोहबरे उर्फ नरेश