बन बांबूचे पिवळ्या गाते
आकाशातील अघोरेखिते
चराचरातील दळते संज्ञा
जगण्याची पण (उद्या) प्रतिज्ञा
लिंब कोरतो सांबरशिंगी
जुनी भाकीते नपुसकलिंगी
ज्या वाऱ्यातून त्यात उमटली …..

कधी कधी वाटतं… सालं हे लिखाण वगैरे सोडून द्यावं कायमचं. स्नुझ व्हावं जगाच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात…..

मार्कंडे्य हा किल्ला देखील इतिहास व अध्यात्माची साक्ष देणारा किल्ला असल्यामुळे पर्यटक तसंच ट्रेकर्सच्या दृष्टीने देखील आकर्षणाचं केंद्र आहे.मार्कंडे्य किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचताच आपल्याला शंकराच्या सुबक मूर्तीचे दर्शन घडते. शेजारीच असलेल्या पायर्‍या गडाच्या दिशेने मार्गक्रमण करतात. १३३६ फुट उंची आसलेला या किल्ल्याला दगडातून कोरलेल्या पायार्‍यांमधून तर कधी कातळ खडगावरुन वाट काढावी लागते.

काही केल्या रात्री डोळ्याला डोळा लागत नव्हता. डोक्याला थोडेसे तेल लावून झाले. एक जपाची माळही करून झाली पण डोळा काही मिटत नव्हता. कधी ह्या कुशीवर तर कधी त्या कुशीवर करत करत रात्र कुठे संपली हेच समजले नाही. सकाळी उठल्यावर नेहमीप्रमाणे रोजंदा व्यवहार सुरु झाले. आपले शरीर आणि मन ह्या आपल्या रोजच्या जीवन-व्यवहाराशी इतके एकरूप झालेले असते कि यंत्र चालावे तसे काही लक्षात येण्यापूर्वीच चहा झाला, सकाळची कामे आटोपली आणि आश्रमात जाण्याची वेळ झाली.
इथे मात्र मी थोडी अडखळले. इतर वेळेस पटकन विकेट गेट उघडून पलीकडच्या आश्रमामध्ये गेले असते. पण आज तिकडे जाण्यासाठी पायच उचलत नव्हते. कशीबशी ऑफीसमध्ये पोहचले. कालचा प्रसंग डोळ्यासमोरून जातच नव्हता. तशीच मनाची समजूत घालीत रोजच्या कामाला सुरुवात केली. देवाची पूजा केली आणि आश्रमात सकाळची ‘round’ मारायला निघाले.

ह्या आश्रमात जवळ जवळ ३५ वृद्ध महिला आहेत. प्रत्येक खोलीत दोघी-दोघी रहातात. काही महिला वयाने जरी वृद्ध असल्या तरी शारीरिक रित्या व्यवस्थित आहेत. त्यांना रिकामटेकडे बसून रहायला अजिबात आवडत नाही. त्यामुळे त्या सकाळी सकाळी गार्डन मध्ये पाणी टाक, गार्डनची सफाई देखरेख असली कामे त्या करत असतात. तिघी-चौघीजणी किचन मध्ये स्वयंपाकाला मदत करत असतात दोन वृद्ध महिला तर अश्या आहेत, त्यांना आजारी माणसांची सेवा करायला आवडते. तरुणपणी त्या दोघीजणी नर्स होत्या एकीने लग्न केलेले नाही तर दुसरीला मुलांनी टाकून दिले आहे. एकाच पेशातल्या असल्यामुळे त्या एकाच खोलीत राहतात आणि आजारी वृद्ध महिलांची काळजी घेतात. त्यांची आम्हाला खूप मदत होत असते. असा हा “वृद्धाश्रम” महिलांना सहारा देणारा असला तरी त्यातील वृद्ध महिला देखील आश्रम चालवण्यास सहकार्य देत असतात. नेहमीच खेळीमेळीचे सुंदर वातावरण हे ह्या आश्रमाचे वैशिष्ट्य आहे.

सकाळी प्रार्थना झाल्यानंतर प्रत्येक खोलीची तपासणी करणे हे माझे मुख्य काम असते. खास करून रोजच्या रोज चादरी बदलल्या जातात कि नाही आणि इतर स्वच्छता ह्या सगळ्या गोष्टीवर जातीने नजर फिरवणे जरुरी असते. आणि हे सगळे करत असताना त्या सगळ्यांची थोडीशी विचारपूस हा माझा नित्यनियम आहे. ह्या उतारवयात आपली कोणी विचारपूस करत आहे किंवा कोणी उभे राहून आपल्याबरोबर गप्पागोष्टी करते आहे ह्या विचारानेच त्यांचे मन प्रफुल्लित होत असते. अशीच मधुबेन बरोबर गप्पा मारता मारता समोरच्या ७ नंबरच्या खोलीकडे लक्ष गेले. ही खोली आणि बाजूची ८ नंबर ही आमची मेडिकल रूम आहे. कोणी जास्त आजारी असले तर ह्या खोलात त्यांना हलवले जाते आणि त्यांची विशेष काळजी घेतली जाते. इथे हलवण्याचा हेतू असा असतो की बाकीच्या महिलांना त्रास होऊ नये आणि डॉक्टरांना सुद्धा त्यांच्या सवडीनुसार येणे शक्य होते आणि शांतपणे तपासणी करणे शक्य होते.

ह्या ७ नंबरच्या खोलीत गेले दोन महिने ‘केसरबा’ होत्या. ‘केसारबा’ राजकोटच्या होत्या. खात्यापित्या घरच्या चांगल्या बाई होत्या खरे तर. वय जवळजवळ ऐंशीच्या आसपास होते. पण तब्येतीने धडधाकट होत्या. तीन-चार महिन्यापूर्वी खूप ताप आला होता आणि त्यानंतर हळूहळू त्यांची तब्येत ढासळतच गेली होती.

दोन वर्षापूर्वी त्यांच्या शेजारील दोन-तीन बायका त्यांना इथे घेऊन आल्या होत्या. उंचीने थोड्याशा ठेंगण्या, जाडसर बांधा, डोळ्यावर काळ्या फ्रेमचा गोल काचांचा जाडजूड चष्मा, नीटनेटकी नेसलेली साडी, गळ्यात लांब तुळशीची माळ, चेहऱ्यावर अतिशय चिंतेचे भाव आणि खांद्यावर अडकवलेली एक मोठी लांब झोळीवजा पिशवी अशा ह्या; त्या वेळच्या केसरबा आजही मला आठवत आहेत. पायात स्लिपर्स, त्या पण फाटक्या होत्या आणि डोळ्यावरचे संपूर्ण पांढरे केस, त्यांच्या आयुष्यातल्या प्रत्येक अनुभवाचे साक्षीदार, त्यांना शोभून दिसत होते.

आमच्या नियमाप्रमाणे मी त्यांना तुम्हाला इथे का यावे लागले असा प्रश्न विचारला होता. साधारणपणे ह्या प्रश्नाचे उत्तर देताना बायका हळव्या होतात, रडायला लागतात. कित्येकवेळा तर महिन्यानंतर ह्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात. परंतु ह्यांनी मला थोडक्यात पण स्पष्टपणे सांगितले होते, “एक दिकरो बाहर अमेरिका जतो रह्यो. बिजो एकलोच मने केम साचवे?” (एक मुलगा अमेरिकेला गेला तर दुसऱ्याने एकट्यानेच मला का सांभाळायचे?) आणि हळूच गालातल्या गालात हसल्या होत्या. त्यांच्या त्या चिंतीत चेहऱ्यावरचे हसू; त्या नाईलाजाने इथे आल्या आहेत हे सहज सांगून गेले होते. ज्या आशाळभूत नजरेने त्या माझ्याकडे बघत होत्या, त्या नजरेत इथे जागा मिळते कि नाही हा प्रश्न मी सहज वाचू शकत होते. सगळ्या formalities झाल्यावर त्यांना बारा नंबरच्या खोलीत कुसुमबेन बरोबर जागा दिली होती. ह्या नवीन वातावरणात थोड्याशा बिचकत बिचकतच त्यांनी खोलीत प्रवेश केला होता. खरे तर, बायकांना घरातल्या आठवणी विसरून इथल्या वातावरणाशी जुळवून घ्यायला पण खूप वेळ लागतो. कित्येक वेळा त्यांची मानसिक स्थिती सुद्धा दोलायमान होत असते. परंतु केसरबा बघता-बघता इथल्या वतावरणात खूपच रमून गेल्या होत्या. हे पण कौतुकास्पदच होते.

स्वयंपाकाची तर त्यांना अतिशय आवड होती. त्या स्वयंपाकखोलीत शिरल्या कि दोन्ही स्वयंपाकवाल्या मावश्या तर त्यांच्या assistant होऊन जायच्या. संध्याकाळची खिचडी तर त्यांच्याच हातची खाण्याची आम्हाला सगळ्यांना सवयच लागून गेली होती.
ढोकळा, हांडवा ही तर त्यांची खासियत होती.

साधारणपणे बायका इथे रुळल्या की कधीतरी गप्पा मारताना त्यांची इथे येण्याची कारणे सांगत असतात. सुनांना, मुलांना किंवा ज्यांच्यामुळे त्यांना इथे राहण्याची वेळ आली, त्यांच्याबद्दल चांगले वाईट बोलत असतात. साहजिकच आहे, “वृद्धाश्रम” कितीही चांगला, सुंदर, सर्व सुखसोयींनी उपलब्ध असला तरी तो “घर” तर नसतोच, तो पाश्चात्य देशातून आपल्याकडे आलेला एक पर्याय आहे. इथे राहणाऱ्या प्रत्येकाला आपल्याला सगळ्यांनी सोडून दिले आहे ह्याची मनात खंत तर असतेच. आयुष्यभर स्वतः च्या कष्टाने, हिमतीने उभ्या राहिलेल्या माणसाला कोणाच्या तरी मदतीवर जगायला कधीही आवडत नसते. शेवटी वृद्धाश्रमात राहून मरणाची वाट बघत उरलेले आयुष्य जगणे ही उतारवयात नाईलाजाने केलेली adjustment असते. आणि संपुर्ण आयुष्यातला मोठा पराभव असतो.

ह्या केसरबाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, त्या कधीही सुना-मुलांसंबंधी वाईट बोलल्या नाहीत. उलट मुलांचे तर भरभरून कौतुकच करत असत. कोणीतरी एकदा त्यांची थट्टा पण केली होती, “इतकी गुणी माणसे तुमच्याकडे असतांना तुम्हाला इथे का यावे लागले?” दोनच शब्दात त्यांनी उत्तर दिले होते, “माझे तकदीर” आणि परत गालातल्या गालात हसल्या होत्या. मार्मिक उत्तर देणे ही पण त्यांच्या वयाला शोभणारी खासियत होती. त्यांच्या अनेकविध गुणांमुळे आमच्या सगळ्यांच्याच त्या खूप लाडक्या झाल्या होत्या.
तीन-चार महिन्यापूर्वी ताप आला होता तेंव्हा तापात मुलांची खूप आठवण काढत होत्या. आम्ही त्यांच्या मुलाला तसे कळवले होते पण मुलाने “वेळ मिळाला की येतो” असे उत्तर तिले होते. दुर्दैवाने त्याला कधीच वेळ मिळाला नाही. आणि त्यांच्या अमेरिकेच्या मुलाने तर थोडे फार पैसे पाठवले आणि “माझ्या आईला चांगल्या डॉक्टरांकरवी चांगले उपचार करा” असा सुंदर सल्ला आम्हाला दिला होता. झाले संपले. हळूहळू त्या तब्येतीने खंगत गेल्या. खंगत जाणाऱ्या तब्येतीबरोबर त्या मुलांची खूप आठवण काढत होत्या. कित्येक वेळा आम्ही त्या मुलांना कळवले. पण दोघांपैकी एकजण सुद्धा आला नाही. राजकोटच्या मुलाने तर फोनवर बोलण्यासाठी सुद्धा नकार दिला. त्याने कारण असे दिले की, “ती मला घरी घेऊन जा असा हट्ट करेल आणि मी ते करू शकणार नाही ह्याची मला भीती वाटते.” त्याच्या त्या उत्तराने आम्ही सगळ्या बायका फारच चिडलो होतो.

शेवटच्या चार दिवस त्या कोमात होत्या. अगदी शेवटी थोड्या वेळासाठी शुद्धीवर आल्या होत्या. बाजूला उभ्या असलेल्या डॉक्टरच्या असिस्टंटलाच आपला मुलगा समजून त्याला हाक मारल्या होत्या आणि त्याचा हात आपल्या हातात घट्ट पकडून घेतला होता व पुढच्या एका क्षणात प्राण सोडला होता. आम्ही सगळे अवाक होऊन बघतच राहिलो होतो.

आई गेल्यावर मुलाला फोन केला. राजकोट-गांधीनगर चार तासाचा रस्ता होता. पण मुलाने येण्यासाठी साफ नकार दिला. आम्ही त्याला बरेच समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला पण रडवेल्या आवाजात, “मला लाज वाटते, मी नाही येऊ शकत.” असे सांगून फोन बंद करून टाकला.

खूप विचाराअंती अंत्यविधी उरकून टाकावा असा निर्णय घेतला. प्रत्येक बाई त्या मुलांना दोष देत होती. ‘केसरबा’ स्वर्गवासी झाल्या ह्याचे दुःख तर प्रत्येकाला होतेच पण मुलगा इतका वाईट वागू शकतो हे बघण्याचे दुःख जास्त होते. अनेक सेवाभावी संस्था अंत्यविधीसाठी पुढे आल्या होत्या. पण एका सेवाभावी संस्थेने असा निर्णय घेतला की दोन दिवस त्यांना Cold-room मध्ये ठेवायचे आणि तिच्या मुलाला पकडून घेऊन यायचे आणि त्याच्याच करवी अग्नीदाह द्यायचा. कारण शेवटपर्यंत त्या बाईंचा जीव त्या मुलात अडकलेला होता.

दुसऱ्याच दिवशी त्या संस्थेतील मंडळींनी राजकोटच्या लोकांबरोबर co-ordinate केले व त्या मुलाला समजावून घेऊन आले. त्याच्याबरोबर त्याचा दहा वर्षाचा मुलगा पण होता. आल्यापासून तो अगदी ओक्साबोक्शी रडत होता. त्याच्या प्रत्येक कृतीत त्याला खूपच वाईट वाटले आहे ते जाणवत होते.

आम्ही सगळेच त्याच्यावर खूप चिडलो होतो. ज्याच्या तोंडात जे येईल ते त्याला बोलत होते. त्याने एक नाही की दोन नाही गुपचूप सगळे ऐकून घेतले

अंत्यविधीनंतर आश्रमाच्या काही formalities पूर्ण करण्यासाठी तो आश्रमात आला होता, त्या वेळेस देखील मी त्याला अनेक प्रश्न विचारण्याचे प्रयत्न केले पण तो नुसताच रडत होता. काहीच बोलत नव्हता. न राहवून कुसुमबेन बोलून गेल्याच, “आता रडायचे नाटक कशाला करतोस”, दुसरी एक बाई म्हणाली, “असली मुले देवाने दिली त्यापेक्षा निपुत्रिक राहिली असती तरी बरे झाले असते”.

मधुबेन तर त्याच्या अंगावर जवळजवळ ओरडल्याच, “ह्या असल्या मुलांना जन्म देण्यापेक्षा बिचारीच्या पोटी एखादी मुलगी जन्माला आली असती तरी बरे झाले असते, निदान मायेने आईला भेटली तरी असती. जीव सोडताना तिच्याजवळ बसली तरी असती.” आणि रडायलाच लागल्या.

आता मात्र इतका वेळ गुपचूप ऐकून घेणाऱ्या त्या मुलाने शांतपणे डोळे पुसले आणि म्हणाला, “मावशी आता पुरे करा, कबूल आहे मी आईला ‘वृद्धाश्रमात’ पाठवण्याचे खूप मोठे पाप केले आहे. पण हे करण्यासाठी मला प्रवृत्त करण्यात कोणाच्या तरी मुलीचाच खूप मोठा वाटा आहे. हे विसरू नका. आणि तुम्हाला इथे राहावे लागते आहे त्याच्यासाठी पण कोणाची तरी मुलगीच जबाबदार असेल ह्याची मला पूर्ण खात्री आहे”.
केसारबाचाच मुलगा तो, त्यांच्याच सारखे थोडक्या शब्दात त्याने पूर्ण उत्तर दिले होते.

त्याच्या उत्तराने आम्ही क्षणभर स्तब्धच झालो. पण असे जाणवले की प्रत्येक मुलीने थोडा समजूतदारपणा दाखवला तर कोणाच्याच आईला वृद्धाश्रमाचा आसरा घेण्याची वेळ येणार नाही.

त्या रिकाम्या खोलीकडे बघताना सगळा प्रसंग अगदी जसाच्या तसा समोर उभा राहिला. रात्री पण त्या मुलाचे शब्द कानाच्या पडद्यावर आदळत होते आणि झोप आली नव्हती.

केवढे ‘विदारक सत्य’ तो बोलून गेला होता. खरोखरीच देवाने घडवलेली ही प्रेमळ, कोमल स्त्री इतकी भयंकर निष्ठुर असते का?...........

सौ वैजयंती गुप्ते
(9638393779)

१२ ऑगस्ट १९४२ भारत-छोडो आंदोलनाचे पडसाद देशभरातून उमटत होते. ताराराणी आणि त्यांचे पती श्री फुलेंदू बाबू ह्यांनी हेच औचित्य साधून एक पद-यात्रा काढायचे ठरवले. सीवान पोलीस चौकीवर तिरंगा फडकणे हा उद्देश ठेऊन. ह्या अश्या पदयात्रांवर ताबा मिळविण्यासाठी पोलिसांनी लाठी चार्ज सुरू केला. त्यानेही गावातली लोकं मागे सरली नाही, तेव्हा पोलिसांनी ह्या सगळ्या निःशस्त्र लोकांवर गोळ्या झाडायला सुरवात केली. फुलेंदू बाबू आणि ताराराणी आघाडी सांभाळत होते. फुलेंदू बाबूंना गोळी लागली. आपल्याच साडीचा तुकडा जखमेला तात्पुरता बांधून तारा राणींनी आपली यात्रा परत सुरू केली.

दमलेल्या जीवाला आपल्याच माणसांचे स्पर्श , जवळच्या व्यक्तीशी बोललेले प्रेमाचे दोन शब्द जेव्हा अधिक महत्वाचे वाटतील तेव्हाच हा बदल शक्य होईल अन्यथा हे मृगजळ आपल्याला नेहमीच भुलवत राहील ह्यात शंका नाही…..

बर्‍याच प्रमोशनमुळे व नंतरच्या त्यावरील निरनिराळ्या टीकेमुळे चर्चा झालेला भाई—व्यक्ति आणि वल्ली हा सिनेमा पहाण्यात आला. अनेक नामवंत व्यक्तिंनी या सिनेमातील अनेक प्रसंगांवरून दिग्दर्शक महेश वामन मांजरेकर यांच्यावर यथेच्छ तोंडसूख घेत टीका केली.सिनेमा पाहिल्यावर व या सगळ्या लेखाचं वाचन केल्यावर माझ्या मनात काही मूलभूत प्रश्न उभे राहिले व त्यादृष्टीने काहि लिहिण्याचा प्रयत्न करतोय.

ग़ालिब म्हणतो,
ख़्याल उनका सुख़न मेरा,
ज़बाँ उनकी दहन मेरा
बहार उनकी, चमन मेरा
गुल उनके, गुलिस्ताँ मेरा !
(विचार त्याचे पण भाषा माझी,
त्याचा स्वर,पण माझे मुख;
त्याचा वसंतऋतु, बगिचा माझा;
त्याची फुलं नि वाटिका माझी.)

"कोसला"कार भालचंद्र नेमाडेंच्या शब्दांत सांगायचे तर उदाहरणार्थ मी आज मिलिंद शंकर नेरुरकरवर लिहिणार आहे.
तुम्हाला पहलेछूटच सांगून टाकतो की मी आणि मिलिंद काही एकमेकांचे 'खास' मित्र नव्हतो.
अभय, दुर्गेश,अनिल व विशेषतः प्रविण सांगळे हे त्याला जास्त जवळचे होते हे मी माझगावच्या कोर्टात (ज्या कोर्टात दिलीपकुमारने एकही रिटेक न घेता मधुबालावरच्या आपल्या दिव्य प्रेमाची जाहीर कबुली दिली होती) पुराव्यानिशी शाबित करेन.

झाले असे होते की आमची शाळा सहभागी झालेल्या एका आंतरशालेय नाट्यस्पर्धेच्या नाटकात मिलिंद प्रमुख भूमिकेत होता.
तो सकाळी वर्गात आल्या आल्या पहिल्या बाकावर आपले दप्तर टाकून (हे पाहूनच नंतर मला पनवेल -मुंब्रा लालपरीत खिडकीतून सीटवर रुमाल टाकून जागा अडवायची कल्पना सुचली असेल का ?)
मोठया ऐटीत तालमीसाठी निघून जात असे.
एकेदिवशी त्याने शाळेला (व अर्थातच तालमीला) बुट्टी मारली.
शाळा सुरु झाल्यावर थोड्याच वेळात घामाघूम झालेले नाटकाचे सर्वेसर्वा दाभोळकर सर आमच्या वर्गावर आले.
मिलिंद आलेला नाही हे कळल्यावर त्यांनी 'मिलिंदच्या घरी फोन आहे का ?' अशी समस्त विद्यार्थ्यांकडे चौकशी केली.
त्याकाळी तो काळा कुळकुळीत फोन आम्ही फक्त फॅमिली डॉक्टरांच्या आणि हिंदी सिनेमातील तहहयात पोलीस कमिशनर इफ्तिकारच्या टेबलावर पाहिला होता.
'हो, आहे ना !' प्रविण उठून उभे रहात म्हणाला आणि त्याने विरार फास्ट लोकलच्या वेगात तो सहा आकडी नंबर धाडधाड सांगून टाकला.
त्यावेळी गिरीशकडून पेन घेऊन आपल्या खिशातल्या चिटोऱ्यावर तो नंबर लिहिताना दाभोळकरसरांची उडालेली धांदल माझ्या चांगलीच लक्षात आहे.

अवांतर वाचनाची आवड हा मात्र आमच्यातील समान दुवा होता.
आम्ही दोघांनीही श्रीकांत सिनकरांची 'स्मगलर' ही तद्दन फिल्मी कथानक असलेली कादंबरी घरच्यांच्या चोरुन वाचली होती.
आणि सिनकरांच्या त्यावेळेच्या एकंदर लौकिकास ती साजेशी नव्हती असे आम्हा दोघांचेही प्रामाणिक मत होते.
कदाचित स्मगलिंग हा चलनी विषय असल्याने तापल्या तव्यावर (भाईलोकांनी पिस्तूलाची पुंगळी भाजावी तशी) पोळी भाजण्यासाठी प्रकाशकांनी सिनकरांच्या मागे तगादा लावून ती लिहून घेतली असावी.
त्या कादंबरीपेक्षा त्याची अर्पणपत्रिकाच जास्त वाचनीय होती (जसे रामसेबंधुंच्या तथाकथित हॉरर सिनेमांपेक्षा त्यांचे ट्रेलरच जास्त प्रेक्षणीय असत तसे) असेही आमचे विचारांती ठाम एकमत झाले होते.

"युसूफ, मस्तान, बाखिया
तुमच्या लीला अगाध आहेत"

ही युसूफ पटेल, हाजी मस्तान व सुकूर नारायण बाखिया या नामचीन स्मगलरांना वाहिलेली अर्पणपत्रिका मी व मिलिंदने,शिवाजीपार्कच्या कट्ट्यावर समोरासमोर बसून एकटप्पी चेंडूफेक करताना, पाढे म्हणावेत त्या चालीवर एकमेकांना ऐकवली होती.
( सहज आठवले म्हणून.... सिनकरांनी त्यांचे "सैली, तेरा सप्टेंबर" हे पुस्तक 'शतपावलीच्या हँगओव्हर'ला अर्पण केले होते.
उदाहरणार्थ हे म्हणजे थोरच !)

१९८४ साली स्टर्लिंगला खास लोकाग्रहास्तव लावलेला आल्फ्रेड हिचकॉकचा "The Man Who Knew Too Much"(के सरा...सरा... सरा आठवतंय ना ?) पाहिल्यानंतर मी व्हीटी परिसरात निरुद्देश (म्हणजे नेहमीसारखाच) भटकत असताना 'जे.जे.कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर' च्या पायऱ्यांवर आमची अचानक भेट झाली.
त्याच्या एका हातात त्याची शैक्षणिक अर्हता दर्शविणारा मिनी ड्राफ्टर आणि दुसऱ्या हातात ड्रॉईंग्ज् ची सुरनळी होती.
माझ्या एका हातात ग.वा. बेहेऱ्यांचा 'सोबत' आणि दुसऱ्या हातात दबंग देवयानी चौबळचा 'देवीचा फेरा' वाचण्यासाठी घेतलेला 'चंदेरी' होता.
(See the range.)

'भारतीय वास्तुशास्त्र ; काल, आज आणि उद्या ' या विषयावर तो माझे बौद्धिक घेत असताना तो खरोखरच माझ्यापेक्षा चार पायऱ्या वर उभा होता की तो माझा भास होता हे मात्र आज मला नेमके आठवत नाही. इतक्यात एका तपकिरी डोळ्यांच्या मोहक मुलीने,छबिलदासच्या रंगमंचावर पोकळी भेदून यावे तशी आमच्या प्रवेशात एन्ट्री घेतली.

'अरे,तू गेली नाहीस ?"...मिलिंदने क्षणार्धात बौद्धिकप्रमुखाचे बेअरिंग सोडले. 'बघ ना, माझी कर्जत लोकल पाच सेकंदांकरता चुकली.आता एकदम दीड तासांनी पुढची लोकल....आयला वैताग !'
शेवटचे दोन शब्द ती तपकीरसुंदरी काही कारण नसताना माझ्याकडे बघत बोलली.
जणूकाही मीच त्या लोकलला पाच सेकंद आधी हिरवा बावटा दाखविला होता.
(तेव्हापासून मी कर्जत लोकलचे टाईमटेबल मागच्या खिशात घेऊनच फिरतो.
बाय द वे,हल्ली दर त्रेसाळीस मिनिटांनी कर्जत लोकल असते.)
'मग आता ?'... मिलिंदचा स्वर चितळयांच्या गाईच्या दुधापेक्षाही जास्त पातळ झाला होता.
'आता तासभर लायब्ररीत बसणार, फुकटची कटकट !'(शेवटचे दोन शब्द परंपरेने माझ्यासाठी.)
.....इतके बोलून ती भवानी लायब्ररीच्या दिशेने निघून गेली.
आमचे बौद्धिक 'काल आणि आज'पर्यंत आले होते.
परंतु उद्याचे भारतीय वास्तुशास्त्र खुशाल माझ्या भरवशावर सोडून मिलिंद तिला कंपनी देण्यासाठी मला 'चल मग बाय' इतके बोलून लायब्ररीकडे चालता झाला.

दहावीच्या मेरीटलिस्टमध्ये चारचार विद्यार्थी झळकविणाऱ्या आमच्या वर्गात मिलिंद काही रुढार्थाने हुशार विद्यार्थी गणला जात नव्हता. पण त्याच्या निग्रही चेहेऱ्यावरचे तेज आणि डोळ्यातील बुद्धीजीवी चमक (त्याच्या चष्म्यातूनही) स्पष्ट दिसत असे. विज्ञानाकडे त्याचा विशेष ओढा होता. शाळेत होणाऱ्या वक्तृत्वस्पर्धेत व वर्गात शनिवारी होणाऱ्या सांस्कृतिक कार्यक्रमात त्याने लिहिलेल्या प्रहसनाचा (ज्याला भाऊ कदमच्या मराठीत "स्किट" म्हणतात) सहभाग अत्यावश्यक असे.
त्याच्या प्रहसनांची जातकुळी ही डॉ.निलेश साबळेच्या उथळ व पांचट विनोदापेक्षा बबन प्रभूंच्या दर्जेदार फार्सीकल लिखाणाशी जास्त जवळचे नाते सांगणारी होती. तो वपु काळ्यांप्रमाणे उत्तम कथाकथनकारही होता. ऑफ पिरियडला त्याच्या गुन्हेगारी वळणाच्या कथांना प्रचंड मागणी असे. त्याने आपली नविन कथा सांगावी किंवा गेल्यावेळच्या कथेचा पुढील भाग सांगावा यासाठी आम्ही मित्रमंडळी लॉबिंग करुन (म्हणजे प्रचंड आरडाओरडा करुन) त्याला कथा सांगायला भाग पाडत असू. वर्गावर एका तासापुरते आलेले नवखे शिक्षक आमच्या आक्रमक पवित्र्यामुळे विधानसभाध्यक्षांसारखेच पुरते भांबावून जात. (उगाच नाही आमच्या शाळेने महाराष्ट्राला इतके हरहुन्नरी राजकारणी दिले.) वर्गशिक्षकांच्या टेबलावर डावा हात टेकवून साऱ्या वर्गाला गुंगवून ठेवणाऱ्या ओघवत्या शैलीत तो सांगत असलेल्या कथांमध्ये विलक्षण योगायोगाच्या घटनांचा जरा ओव्हरडोस असे. एका व्यक्तीच्या आयुष्यात इतके योगायोग कसे काय येऊ शकतील यावरुन मग पुढील आठदहा दिवस आम्ही त्याला छळत असू.

२८ फेब्रुवारी १९९१ रोजी न्यूयॉर्क राज्याच्या बफेलो शहरात झालेल्या गाडी अपघातात त्याचा दुर्दैवी मृत्यू झाला.
त्या दिवशी योगायोगाने त्याचा अठ्ठावीसावा वाढदिवस होता. माणसाच्या आयुष्यातील योगायोगांचे अस्तित्व अधोरेखित करण्यासाठी, त्याच्या कथांमधे वारंवार डोकावणाऱ्या योगायोगांचे समर्थन करण्यासाठी आणि आम्हा चेष्टेखोर मित्रांची तोंडे कायमची बंद करण्यासाठी त्याने हा बिनतोड भीषण एकलमार्ग स्वीकारला.

आता तो स्वर्गामध्ये, इंद्राच्या दरबारात दर महिन्याच्या पहिल्या शनिवारी होणाऱ्या सांस्कृतिक सोहळ्यात सादर करण्यासाठी, त्याचा आवडता लेखक श्रीकांत सिनकरांच्या साथीने,गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेले एखादे नाटक बसविण्यात गर्क असेल. त्या नाटकात त्याच्या स्वानुभवाच्या योगायोगांची रेलचेल असेल. आपल्या लाडक्या विद्यार्थ्याची धडपड बघून भारावलेल्या उत्साही दाभोळकरसरांनी आपणहून या नाटकाचे व्यवस्थापन सांभाळायची जबाबदारी आपल्या शिरावर घेतली असेल. आणि या नाटकात आपल्याला प्रमुख भूमिका मिळावी यासाठी नरकातून यमाचा वशिला लावून, पृथ्वीवरच्या आपल्या जुन्या खोडीनुसार, युसूफ, मस्तान व बाखिया मिलिंदवर दबाव टाकत असतील.
हादेखील एक विलक्षण योगायोगच.

शायर अहमद नदीम क़ासमी म्हणतो,

कौन कहता है कि मौत आई तो मर जाऊंगा
मैं तो दरिया हूँ, समुंदर मे उतर जाऊंगा !
(कोण म्हणतं की मी मरणार आहे ?
अहो मी नदी आहे, समुद्रात उतरेन मी.)

संदीप सामंत.
९८२०५२४५१०
३०/०५/२०२१.

साध्या रुपातला मनमोहक, सोज्ज्वळ गणू मला भावतो. तो माझ्यासाठी आशीर्वाद देणारा देव नसून म्हणणं ऐकून घेणारा जीवलग सखा आहे. त्याच्या उदारपणामुळेच आपण त्याच्यासमोर नतमस्तक होतो. आजकाल गणेशोत्सवाचं स्वरुप खूप पालटलं आहे. त्याबद्दल खूप दु:ख वाटतं. प्रत्येकाने गणेशोत्सव स्वत:च्या स्वार्थासाठी नव्हे तर श्रद्धेने आणि भक्तीभावाने साजरा करावा असं मला वाटतं.

या विश्वात कोणतीही घटना कारणाशिवाय घडत नाही किंवा कोणताही परिणाम कारणाशिवाय दिसत नाही. कार्य घडल्याशिवाय किंवा कोणतीतरी उर्जा खर्ची पडल्याशिवाय कार्यवाही होऊ शकत नाही. हे कारण किंवा सहभागी झालेली उर्जा कळली नाही तर घडणारी घटना किंवा दिसणारा परिणाम, चमत्कार वाटतो पण ते खरे नाही. या संबंधीच या लेखात चर्चा केली आहे.