Login Here Join Now

विज्ञान / तंत्रज्ञान

Sort By:

This articles are displayed in the order of publishing date
This articles are displayed in the order of modification date
The Articles are displayed in the order of publishing date. Oldest first.
The Articles are displayed in ascending order of title
The Articles are displayed in descending order of title
पोर्टलवरील नव्यांसोबत जुने लेखही वाचकांना दिसावेत यासाठी खालील यादी Random पद्धतीने आहे. विशिष्ट क्रमामध्ये यादी हवी असल्यास वरीलपैकी Radio Button क्लिक करा.
  • ब्लूटूथ तंत्रज्ञान

    ब्लूटूथ हे संदेशवहनाचे एक तंत्रज्ञान आहे. विशेष म्हणजे यात कुठल्याही वायरचा वापर न करता एकमेकांशी संपर्क प्रस्थापित करता येतो, तसेच माहितीची देवाणघेवाणही सुरक्षितपणे करता येते.

      September 6, 2023


  • हिप्पार्कसचं आकाश

    इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकात होऊन गेलेला हिप्पार्कस हा, ग्रीक राजवटीच्या काळातील एक आघाडीचा खगोलज्ञ होता. हिप्पार्कसनं चंद्र-सूर्याच्या, आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर होणाऱ्या भ्रमणाचं गणित अचूकरीत्या मांडलं. पृथ्वीचा अक्ष हा स्थिर नसून तो अंतराळात भोवऱ्यासारखा फिरत असल्याचा शोध हिप्पार्कसनंच लावला.

      January 7, 2023


  • निसर्ग हा अणुतंत्रज्ञान कशा प्रकारे राबवितो?

    अणुतंत्रज्ञान हे निसर्गाला नवं नाही. निसर्ग हा ऊर्जानिर्मितीसाठी अणुसंमीलनाच्या तंत्राचा वापर अब्जावधी वर्षांपूर्वीपासून करतो आहे. आकाशात दिसणारे तारे म्हणजे प्रत्यक्षात प्रचंड आकाराच्या अणुभट्ट्याच आहेत. आपल्याला ऊर्जा पुरविणारा सूर्य हीसुद्धा यापैकीच एक अणुभट्टी असून, त्यात सतत हायड्रोजनच्या अणूंचं संमीलन होऊन त्याचं हेलियमच्या अणुंत रूपांतर होत आहे. अशा अणुभट्टीत ऊर्जेबरोबरच किरणोत्साराचीही निर्मिती होत असते.

      October 19, 2023


  • मंगळावरचे आवाज

    बॅप्टिस्ट चाइड आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या या संशोधनातून मंगळावर आवाजाला ‘दुहेरी’ वेग असल्याचं तर दिसून आलं आहेच; परंतु त्याचबरोबर आणखी एक गोष्ट निदर्शनास आली आहे. ती म्हणजे, सर्वच प्रकारच्या आवाजाच्या वेगात दिवसातील वेळेनुसार होणारा लक्षणीय बदल. मंगळावरच्या सकाळनंतर सर्वच ध्वनिलहरींचा वेग हळूहळू वाढत जाऊन मध्यान्हीच्या सुमारास तो कमाल पातळी गाठतो. त्यानंतर कमी होत-होत संध्याकाळपर्यंत तो बराच कमी झालेला असतो.

      August 20, 2022


  • सूर्याला स्पर्श!

    सुमारे सातशे किलोग्रॅम वजनाचा हा पार्कर सौरशोधक १२ ऑगस्ट २०१८ रोजी अमेरिकेतील केप कॅनाव्हेरल इथून अंतराळात झेपावला. हा शोधक आता अत्यंत लंबवर्तुळाकार कक्षेत सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालीत आहे. सूर्याभोवतीच्या प्रत्येक प्रदक्षिणेत हा शोधक सूर्याच्या जवळ येतो व त्यानंतर सूर्यापासून दूर जाऊन शुक्राच्या कक्षेच्या पलीकडे जातो. त्यानंतर तो पुनः सूर्याजवळ येऊ लागतो.

      January 26, 2022


  • अणुभट्टी (न्यूक्लिअर रिअॅक्टर)

    इंग्लंडमधील कुम्ब्रिया येथे १९५८ मध्ये काल्डर हॉल भागात पहिला अणुशक्ती प्रकल्प तयार झाला, तेव्हापासून मानवाने अणूपासून फार मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा निर्माण केली आहे. काही अणू हे स्थिर असतात, पण काही अस्थिर अ असतात. त्यांना किरणोत्सारी समस्थानिके म्हणतात.

      October 16, 2023


  • आधुनिक लाक्षागृहे

    अभय गुजर गगनचुंबी इमारतींतील ‘अग्नी सुरक्षा’ ही नेहमीच चिंतेची बाब असते. नुकत्याच लागलेल्या ‘लोटस बिझनेस पार्क’मधील आगीच्या तांडवात ही बाब प्रकर्षाने ऐरणीवर आली आहे. अग्निशमन यंत्रणांच्या नियमांच्या अंमलबजावणीतील पळवाटा शोधण्याच्या वृत्तीमुळे अशा इमारतींत वावरणाऱ्या माणसांना धोका निर्माण झाला आहे. याच अनुषंगाने या ‘आधुनिक लाक्षागृहां’चा घेतलेला हा जळजळीत लेखाजोखा…

      January 24, 2024


  • विड्याचा लाल रंग

    विडे अनेक प्रकारे आवडीनुसार बनवले जातात, खाल्ले जातात आणि खिलवलेही जातात. पण लक्षात राहातं, ते विड्यामुळं लाल झालेलं तोंड.

      November 11, 2023


  • विषारी जहाज!

    व्ही-१३०२ हे युद्धकालीन टेहळणीसाठी वापरलं गेलेलं एक जर्मन जहाज होतं. दारूगोळा, तोफा व इतर शस्त्रास्त्र, इत्यादींनी सुसज्ज असणारं हे टेहळणी जहाज म्हणजे मुळात मासेमारीसाठी बांधलेलं जहाज होतं. सन १९२७ साली तयार झालेलं हे ४८ मीटर लांबीचं, २९२ टन क्षमतेचं जहाज अगोदर ‘जॉन मान’ या नावानं ओळखलं जायचं. दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुमारास, त्याचं रूपांतर टेहळणी करणाऱ्या जहाजात केलं गेलं. दिनांक १२ फेब्रुवारी १९४२ रोजी ब्रिटिश विमानांनी या टेहळणी जहाजावर हल्ला करून त्याला बुडवलं. तेव्हापासून गेली आठ दशकं हे जहाज, त्यावरील स्फोटकं, इंधनासाठी वापरला जाणारा कोळसा व इतर सर्व सामग्रीसह नॉर्थ सी या समुद्राच्या तळाशी चिरनिद्रा घेत आहे. हे जहाज जिथे सापडलं आहे, तिथे समुद्राची खोली तीस-पस्तीस मीटरच्या आसपास आहे. हे जहाज उजव्या बाजूला कलंडलं असून, त्याच्या डाव्या बाजूला बॉम्बमुळे एक मोठं भोक पडलं आहे.

    दीर्घ काळ पाण्याखाली असलेल्या या जहाजाच्या परिसरात अनेक सजीव मुक्तपणे विहरताना पाणबुड्यांना आढळले आहेत. मासे, खेकड्यांसारखे कवचधारी प्राणी, विविध मृदुकाय प्राणी, अशा अनेक सजीवांचं हे निवासस्थान झालं आहे. इथे अनेक सागरी वनस्पतीही वाढल्या आहेत. या सगळ्या सागरी जीवांना जरी हे एक चांगलं निवासस्थान लाभलं असलं तरी, त्या ठिकाणी विविध सूक्ष्मजीवाणूंची अनपेक्षित स्वरूपाची वाढ झाली असण्याची मोठी शक्यता संशोधकांकडून व्यक्त केली गेली. सूक्ष्मजीवांची अशा प्रकारची वाढ ही तिथल्या परिसंस्थेला धोका निर्माण होत असल्याचं दर्शवते. याच पार्श्वभूमीनुसार, जोसेफाइन व्हान लँडुयट आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आपल्या संशोधनात, या जहाजातून पाण्यात शिरलेल्या विविध रसायनांचा आणि तिथे आढळणाऱ्या सूक्ष्मजीवाणूंचा एकमेकांशी असलेला संबंध अभ्यासला.

    जोसेफाइन व्हान लँडुयट आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आपल्या संशोधनात, इथल्या गाळात जमा झालेले विविध धातू आणि सेंद्रिय रसायनं, यांचं प्रमाण मोजलं. तसंच त्यांनी या गाळात कोणत्या प्रकारचे सूक्ष्मजीवाणू आढळतात आणि ते किती प्रमाणात आढळतात, त्याचाही शोध घेतला. या गाळाशिवाय जहाजावरच्या, नांगरासह इतर पोलादी भागांवर कोणते सूक्ष्मजीवाणू वास्तव्याला आहेत, तेही त्यांनी शोधून काढलं. या संशोधनासाठी लागणारे सर्व नमुने, जोसेफाइन व्हान लँडुयट आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी पाणबुड्यांकरवी गोळा करून घेतले. जहाजाच्या परिसरातल्या गाळातले विविध ठिकाणचे जे नमुने गोळा केले गेले, त्यांत जहाजाच्या दोन्ही बाजू, तसंच जहाजाचा पुढचा भाग आणि मागचा भाग, अशा सगळीकडील नमुन्यांचा, समावेश होता. तसंच हे नमुने जहाजापासून वेगवेगळ्या अंतरापर्यंतचे होते – अगदी जहाजाच्या जवळच्या गाळातले ते जहाजापासून ऐंशी मीटर अंतरापर्यंतच्या गाळातले. हे सर्व नमुने गाळाच्या पृष्ठभागापासून सुमारे पंधरा सेंटिमीटर खोलीवरून घेतले गेले. जहाजाच्या नांगराच्या व इतर भागांच्या पृष्ठभागावर जमा झालेल्या थरांचेही नमुने गोळा केले गेले. या सर्व नमुन्यांतील रसायनांचा शोध हा रासायनिक विश्लेषणाद्वारे तर, जीवाणूंचा शोध हा जनुकीय विश्लेषणाद्वारे घेतला गेला.

    या नमुन्यांच्या विश्लेषणातून अनेक लक्षवेधी निष्कर्ष निघाले. सगळ्यांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हे जहाज बुडून ऐंशी वर्षं उलटली असली तरी, त्यातून प्रदूषक अजूनही बाहेर पडत आहेत. जहाजात जिथे कोळसा साठवला होता, त्या भागातील गाळाच्या नमुन्यांत निकेल, तांबं आणि अर्सेनिक या मूलद्रव्यांच्या क्षारांचं प्रमाण सर्वाधिक होतं. यातील अर्सेनिक हे मूलद्रव्य कोळशातून बाहेर पडत असण्याची शक्यता आहे. जहाजाजवळच्या काही ठिकाणच्या गाळातलं धातूंचं प्रमाण, हे धातू पोलादाच्या गंजण्यामुळे वा जहाजाला दिलेल्या रंगाद्वारे पाण्यात मिसळले जात असण्याची शक्यता दर्शवत होतं. तसंच गाळाच्या नमुन्यांत टीएनटीसारख्या स्फोटकांपासून निर्माण झालेल्या सेंद्रिय पदार्थांचं प्रमाणही लक्षणीय होतं. जहाजापासून जसं दूर जाऊ तसं, या धातूंचं आणि सेंद्रिय पदार्थांचं प्रमाण अपेक्षेप्रमाणे कमी होत गेलं.

    जहाजाच्या वेगवेगळ्या भागात सूक्ष्मजीवाणूंचं प्रमाणही वेगवेगळं असल्याचं दिसून आलं. तसंच काही विशिष्ट प्रकारच्या सूक्ष्मजीवाणूंचं प्रमाण, हे त्यात्या ठिकाणच्या धातूंच्या आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या वाढत्या प्रमाणानुसार वाढत असल्याचं आढळलं. जहाजाच्या विविध भागांवर जमलेल्या थरांत, गंधकाचं रासायनिक स्वरूप बदलू शकणाऱ्या डीसल्फोबल्बससारख्या सूक्ष्मजीवाणूंचं प्रमाण गाळातील प्रमाणापेक्षा अधिक होतं. गंधकांशी संबंध असणाऱ्या या सूक्ष्मजीवाणूंचा पोलादाच्या गंजण्याशी थेट संबंध असतो. त्याचबरोबर जिथे स्फोटकांतून निर्माण होणाऱ्या सेंद्रिय पदार्थांचं प्रमाण अधिक आहे, तिथे या सेंद्रिय पदार्थांचं विघटन करणाऱ्या ऱ्होडोबॅक्टरेसी आणि क्रोमॅटिएसी या प्रकारांतील सूक्ष्मजीवाणूंचं प्रमाणही अधिक असल्याचं दिसून आलं आहे. जोसेफाइन व्हान लँडुयट आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या या संशोधनातून, जहाजावर आढळणाऱ्या सूक्ष्मजीवाणूंचा, जहाजातून बाहेर पडणाऱ्या विविध धातू आणि सेंद्रिय पदार्थांशी संबध असल्याचं स्पष्ट झालं आहे.

    या बुडालेल्या जहाजाच्या परिसरात सापडलेल्या सूक्ष्मजीवाणूंचं हे अस्तित्व, बुडालेल्या जहाजातून बाहेर पडणारे धातू आणि सेंद्रिय पदार्थ आजही – म्हणजे आठ दशकांनंतरही – इथल्या सागरी जीवनावर परिणाम घडवत असल्याचं दर्शवतं. हा परिणाम जरी अतितीव्र नसला, तरी तो भविष्यातही घडतच राहणार आहे. तसंच नॉर्थ सी समुद्राच्या परिसरात बुडवल्या गेलेल्या जहाजांची प्रचंड संख्या लक्षात घेता, या प्रदूषकांच्या परिणामाचा गांभीर्यानं विचार करायची गरज आहे. नॉर्थ सी रेक्स हा प्रकल्प अशा सर्व संशोधनातल्या निष्कर्षांची सर्वांगानं दखल घेण्याचा प्रयत्न करतो आहे. इतकंच नव्हे तर, या प्रकल्पाद्वारे लवकरच काही शिफारशी केल्या जाण्याची शक्यता आहे. यातली एक शिफारस असू शकेल ती, नॉर्थ सी समुद्राच्या तळाशी असलेली ही ‘विषारी’ जहाजं समुद्राच्या बाहेर काढण्याची! कारण समुद्राच्या तळाशी असणाऱ्या या जहाजांतून बाहेर पडणारे पदार्थ पूर्णपणे नष्ट होण्यास अजूनही दीर्घ काळ लागणार आहे. त्यामुळे ही घातक जहाजं जर पाण्याच्या बाहेर काढली नाहीत, तर हे सागरी प्रदूषण असंच चालू राहणार आहे!

    -छायाचित्र सौजन्य : (सागरी विज्ञानातील सीमा) / (Flanders Marine Institute)

    चित्रवाणीः विषारी जहाज

      November 29, 2022


  • डॉ. सी. एन. आर. राव

    डॉ. सी. एन. आर. राव यांना त्यांच्या आयुष्यभराच्या विज्ञान संशोधन व विज्ञानाच्या क्षेत्रातील कामगिरीसाठी भारत सरकारने ‘भारतरत्न’ हा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार जाहीर केला आहे. १९३४ साली जन्मलेले प्रा. राव यांनी म्हैसूर विद्यापीठातून बीएस्सी केली. प्रा. राव यांनी बनारस हिंदू विश्वविद्यालयातून एमएस्सी केली, तर अमेरिकेच्या पर्यु विद्यापीठातून पीएचडी केली.

      October 11, 2023