डॉक्टर राजेश बर्वे या व्यक्तिमत्त्वाला मी सर्वप्रथम भेटलो १९९३ साली. आणि त्यानंतर मीच नव्हे तर माझ्या परिवारातील सारेच त्यांच्या उपचाराचे fan झालो.

माझ्या छंदांच्या निमित्ताने स्वच्छंद भटकताना गेली कित्येक वर्षे माझी पुण्याला नियमित भेट असतेच. तसा मी जन्माने - कर्माने पूर्ण मुंबईकर. कित्येक वर्षांपूर्वी दादरमध्ये रानडे रोडवर सहकुटुंब उभे राहून माझ्या वडिलांनी प्रबोधनकार ठाकऱ्यांबरोबर गप्पा मारल्या आहेत. मुंबईमध्ये आचार्य अत्रे, सेनापती बापट, श्री.ना,पेंडसे, विंदा करंदीकर, अप्पा पेंडसे ते मुंबईत येणाऱ्या अभिनेते चंद्रकांत,सूर्यकांत, राजा गोसावी,शरद तळवलकर अशा कितीतरी थोर आणि प्रसिद्ध व्यक्तींचे सहज दर्शन होत असे. ७ / ८ मराठी दुकानांनंतर १ /२ अन्य भाषिकांची दुकाने असत.

पण भारताच्या राज्यघटनेने कुणालाही कुठेही जाण्याचे स्वातंत्र्य दिले असल्याने आणि ते फक्त मराठी मुलुखाला लागू होत असल्याने, संपूर्ण देशातून मुंबईत सुनामीसारखी माणसे येऊन कोसळायला लागली. इथली स्थानिक भाषा, पेहेराव, संस्कृती, खाद्यपदार्थ, दुकाने, आस्थापने,नोकऱ्या, सणवार, पद्धती, सिनेमा, नाटके, प्रकाशने, राहत्या इमारती, वृत्तपत्रे, इतिहास आणि त्यातील आमचे आदर्श, इत्यादी शेकडो गोष्टी टिपून टिपून मारल्या गेल्या आणि आम्ही मराठी मंडळींनी अगदी एकजूट करून त्या त्यांना मारू दिल्या.

आज आम्ही हिंदीतच बोलतो. मराठी बोलतांना १० शब्दांमध्ये ४/५ शब्द हिंदी आणि इंग्रजी वापरतो. उडुपी, पंजाबी, चायनीज , थाय, कॉन्टिनेन्टल " फूड" ( "जेवण"म्हणू नये --त्यामुळे त्याची ग्रेसच जाते) खातो. मिसळ पाव, वडापाव, झुणका भाकर इत्यादी गोष्टी या " गावठी" ठरल्या आहेत. ! मिसळ हा अत्यंत चविष्ट आणि पौष्टिक पदार्थ आहे हे जागतिक पातळीवरही मान्य झालंय तरीही तो कॉन्टिनेन्टल होत नाही. एखादा मराठी माणूस भेटला तरी आम्ही बरेचसे हिंदीतच बोलतो आणि काही कारणाने आमचे भांडण सुरू झालेच आणि ते मात्र अर्वाच्च मराठी भाषेत चालते.

मुंबईतून पुण्यात शिरलो की बराच फरक जाणवतो. पुण्यात आलो की मी कुणाशीही चक्क मराठीत बोलू शकतो. उठसूट मला "excuse me " ने सुरुवात करावी लागत नाही. रसवंती गृह, क्षुधाशांती गृह, खाऊवाले, पोटपूजा, मंगल कार्यालय, वस्त्रालय, गंडेरी, मऊ भात, मेतकूट भात, मंडई, बोळ ,केशकर्तनालय .... अहो, हे पुण्यात सहज वापरले जाणारे मराठी शब्दही मला आता भरजरी वाटतात. हे शब्द आजही लोकं वापरतात आणि ते सर्वांना कळतातही ! ब्राह्मणी गोड चविष्ट पदार्थांपासून ते झणझणीत कोल्हापुरी पदार्थांपर्यंत, मराठी अन्नपूर्णेचे समग्र दर्शन ठायीठायी होते. तुळशीबागेत गुडदाणीवाला पाहून तर मी जुन्या मराठी वाङ्मयातील मजकुरात थेट पोचलो. गोल निळ्या पाट्या, तेथे पूर्वी कोणती थोर व्यक्ती राहत होती ते सांगतात. ठिकठिकाणी दिसणाऱ्या अशा पाट्या पुण्याचे सांस्कृतिक संचितच दर्शवितात. मराठीला वैभवसंपन्न करणारे किती तरी प्रकांड पंडित लेखक, कवी, नाटककार, तसेच संशोधक,अभ्यासक,वैज्ञानिक, अभिनेते, चित्रकार, मूर्तिकार .... पुण्यात पूर्वी तर होतेच आणि आजही आहेत.

व्यासंग जपण्याच्या वृत्तीमुळे पुण्यात २५ हून अधिक विविध संग्रहालये आणि व्यक्तिगत पातळीवर विविध गोष्टींचा संग्रह करणारे शेकडो संग्राहक आहेत. सामाजिक चळवळी ,लढे,,राजकीय पक्ष, धार्मिक आणि वैचारिक पंथांच्या नेत्यांची नुसती नावे लिहायलासुद्धा २ /३ पाने कमीच पडतील. भारतातल्या सगळ्या भागात अत्यंत चमत्कारिक आणि विचित्र वागणारे भरपूर लोक आहेत. पण पुण्यातल्या पाट्या आणि "विनोदी किस्से" यांच्या आम्हीच करीत असलेल्या कुचेष्टेसारखी कुचेष्टा मात्र कुठेही होत नाही.

पण... पण गेली २ / ३ वर्षे माझ्या प्रत्येक पुणे भेटीत कुठेतरी फार मोठा फरक वेगाने दिसायला लागलाय. दाही दिशांनी पुण्याला हजारो इमारतींचा वेढा पडलाय. हजारो मराठी शेतकरी त्यांच्या जमिनींसह नाहीसे झाले. पुण्याशी कसलेही देणेघेणे नसलेले लाखो लोक येथे येउन वसले आहेत. अन्य राज्यांतून हजारो मंडळी रोजगारासाठी पुण्यात घुसली आहेत.पुण्याच्या कित्येक रस्त्यांवरील, फेऱ्या मारून फुटकळ वस्तू विकणारे विक्रेते हे परप्रांतीय आहेत. मराठी माणसांच्या काही त्रुटींचा पुरेपूर फायदा उठवत ही मंडळी पडेल ते काम करून येथे रुजतायत. असे नोकर कमी पगारात दिवसभर राबतात. रात्री दुकानाबाहेरच झोपतात. रात्रभर दुकानाचे रक्षण करणारे आणि सकाळी तात्काळ हजर होणारे असे हे नोकर, वेगाने आपल्या मराठी मंडळींच्या नोकऱ्या काढून घेतायत. उडुप्यांची हॉटेले वेगाने वाढतायत. त्यामुळे आता मराठी पदार्थांची रेलचेल असलेल्या खाणावळी, क्षुधाशांती गृहे, भोजनालये बंद पडू लागतील. रग्गड भाडे देणारे अन्य प्रांतीय आणि विदेशी भाडेकरू पुण्याच्या आतपर्यंत शिरलेत. प्रचंड देणग्या मिळतात म्हणून अशा मंडळींना आमची थोर विद्यापीठे लाल गालिचे अंथरतायत.

यापुढे पुण्याची अत्यंत वेगळी ओळख जपणारे सगळे मारुती, गणपती, देविदेवता, हौद, चौक हे वाहतूक कोंडी करतात म्हणून हटविले जातील. त्यामुळे आपली धर्मनिरपेक्षता सिद्ध होईल. मोठमोठया व्यक्तींची स्मारके, विकासाच्या आड येतात म्हणून हलविली ( पाडली ) जातील. आता विविध पेठांच्या जागी, जुन्या संस्कृतीला कायमचे आडवे करणारे छान छान टॉवर्स उभे राहतील. अशा टॉवर्सची नावेही सफायर, ब्ल्यू माऊंट, ला मॉन्द, ऑलीम्पिया अशी असतील. त्यामुळे आपले गावठीपण आपोआप नाहीसे होईल.नाहीतरी पुण्यात झालेल्या " स्मार्ट (पुणे) सिटी" कार्यक्रमातून मराठी पूर्णपणे हाकललेले होतेच . बाहेरून आलेल्यांची गैरसोय होवू नये, त्यांना नीट कळावे म्हणून आपल्या मराठी मंडळींनी आता हिंदीतून आणि इंग्रजीतून बोलायला सुरुवातही केली आहे. पण वाहतूक सिग्नल तोडला म्हणून मराठी पोलिसांनी पकडले की दंड होवू नये म्हणून एरवी मराठी येत नसल्याचा आव आणणारी ही बाहेरून आलेली मंडळी,त्याच्याजवळ मात्र अगदी शुद्ध मराठीतून घडाघडा बोलतात. दरवर्षी ज्ञानेश्वर माऊली आणि तुकाराम महाराजांच्या पालख्या घेऊन लाखो वारकरी पुण्यनगरीला पावन करीत असतात. आता या पालख्यांमुळे

वाहतुकीची प्रचंड कोंडी होते म्हणून या पालख्या, पुण्याच्या बाहेरून नेण्याची यापुढे हळूहळू मागणी होईल आणि ती मान्यही होईल. रस्ते अडविणाऱ्या गणपती उत्सवांवर सतावणूक करणारी बंधने येतील. आज पुण्यातील बहुतेक फेरीवाले मराठी आहेत. पण त्यांच्या जागी आता, रस्त्यांवर रात्री प्रचंड खरकटे फेकणारे,चोरून वीज-- पाणी घेणारे, किळसवाणी घाण करणारे,वाहतुकीला बेगुमानपणे अडथळा करणारे,सर्व प्रकारचे रोग आणि प्रदूषण फैलावणारे... अशा फेरीवाल्यांचे जथ्थे येऊन बसतील. असा चमत्कार पाह्यला मिळेल की आपले लोकप्रतिनिधी, नेते, अधिकारी बाहेरच्या फेरीवाल्यांच्याच मागे खंबीरपणे उभे राहतील.एकही रिक्षावाला मराठी असणार नाही. मुंबईत मी हेच पाहत राहिलो .आज मला येथे मराठीत कुणाशीच बोलता येत नाही.

मोरारजींचा महाराष्ट्राला मुंबई मिळू न देण्याचा चंग मी पहिला होता. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र स्थापन झाल्यावर त्या रात्री शिवाजीपार्कवरचा जल्लोष मी पहिला आहे. आणि मराठी मुंबई अशा तऱ्हेने वेगाने बुडते आहे आणि तेही मी पाहतो आहे .

मराठी भाऊ भाऊ एकमेकांच्या उरावर बसून एकमेकांना संपविण्यासाठी निकराने लढतायत. मराठी राज्याचे तुकडे पडण्यासाठी निष्णात मराठी मंडळीच वकिली करतायत. महापालिकेने, सरकारने अधिकृतपणे रस्त्यांना, चौकांना , वास्तुंना, गावांना पिढ्यांपिढ्यापासून दिलेली नावे बिनदिक्कत आणि तीही बेकायदेशीरपणे बदलली जातायत. आजूबाजूच्या परिसरात कुणाला माहितीही नाही अशा अगम्य "महान" व्यक्तींची नावे रस्त्यारस्त्यावर उगवली आहेत. विलेपार्ल्यासारख्या पु. लं. देशपांडे यांच्या घरात, त्यांचे नाव एका बागेला देण्याच्या तीव्र विरोधाला वर्षभर निकराने तोंड द्यावे लागते यापेक्षा मोठे दुर्दैव काय असणार ? आमची दहीहंडी, गणपती उत्सव,आमच्या सभा, सण यांच्यावर अमराठी मंडळी लक्ष ठेऊन आहेत.यंत्रे घेऊन आमचा आवाज मोजत फिरतात या मंडळींनी जर हरकत घेतली नाही तर आम्हाला हे सण साजरे करता येतात. मांसाहार करतो असे कारण दाखवून गडगंज टॉवर्समध्ये मराठी माणसाला जागाच दिली जात नाही.

आता भीती वाटते ती पुण्याची !! कारण पुण्यात ही सर्व पूर्व-लक्षणे आता वेगाने दिसतायत. पण असे काही घडू लागले असले तरी ते नाकारले जाईल अशीही शक्यता आहे. मला असे वाटते की आपण बराच काळ काहींशा गुंगीत राहतो. असे काही घडत असेल यावर आपला आधी विश्वासच बसत नाही. आपली मराठी मंडळीच " असे पुण्यात घडणे कदापीही शक्य नाही " असे सांगणारे लेख, परिसंवाद, चर्चा करतील ....आणि पुणे बुडणे सुरूच राहील.कारण मुंबईतही हेच घडले होते.

पानिपत आणि पानशेत ही दोन प्रलयंकारी संकटे पुण्यावर कोसळली. पण पुणे कात टाकून पुन्हा उभे राहिले. मराठी पुणे, सांस्कृतिक पुणे, विद्वानांचे पुणे, ऐतिहासिक पुणे, सामाजिक चळवळींचे पुणे ...काही उणे नसणारे पुणे ! ... पुन्हा उभे राहिले. पण आताचे हे संकट मात्र ही सर्व गुणवैशिष्ठ्ये पार धुवून काढील. त्यानंतरचे पुणे मात्र आपले नसेल.

अशीच धुतली जातांना मी मुंबई पाहिली, ठाणे पाहिले, डोंबिवली पाहिली ! मी पुणेकर नसलो तरी मला पुण्याबद्दल खूप आपुलकी आहे. पण दुर्दैवाने मला पुणेदेखिल असेच पाहत राहावे लागेल. मी कुणाला विचारणार --" कुठे नेऊन ठेवणार आहात पुणे ?"

-- मकरंद करंदीकर.
अंधेरी-पूर्व, मुंबई.

दि. १ एप्रिल १९५५ ला रामनवमीच्या मुहूर्तावर गीतरामायणातील पहिले गीत सादर झाले. महाराष्ट्राचे आधुनिक वाल्मीकी ग. दि. माडगूळकर व ज्येष्ठ संगीतकार-गायक सुधीर फडके ऊर्फ बाबूजी यांच्या अलौकिक प्रतिभेचा आविष्कार असलेल्या आणि गेली सहा दशके मराठी मनावर रुंजी घालणाऱ्या ‘गीतरामायणा’चे ‘स्वये श्रीरामप्रभू ऐकती, कुश-लव रामायण गाती’ हे पहिले गीत आकाशवाणी पुणे केंद्रावरून १ एप्रिल १९५५ रोजी प्रसारित झाले होते. त्याला आज ६२ वर्षे पूर्ण होत झाली. मा.सीताकांत लाड ५४ च्या काळात पुणे आकाशवाणी केंद्रावर स्टेशन डायरेक्टर म्हणून कामावर होते. मा.सीताकांत लाड यांची ही संकल्पना. त्यांना समाजप्रबोधन असलेला मनोरंजनात्मक कार्यक्रम आकाशवाणीवरून प्रसारित करायचा होता. त्यांचे अगदी जवळचे मित्र गदिमा यांना लाडांनी आपली कल्पना सुचवली. गदिमांनाही कल्पना भावली आणि वाल्मिकींच्या ‘रामायणा’वरून गीतरामायणाची निर्मिती झाली. त्याकाळी संगीतकार सुधीर फडके यांचा संगीत क्षेत्रात गवगवा होता. बाबुजी गदिमांचेही जवळचे मित्र.

त्यामुळे गदिमा, सीताकांत लाड आणि बाबुजी अर्थात सुधीर फडके या त्रिमूर्तींनी एकत्र येऊन गीतरामायण जनमानसांपर्यंत पोहोचविले. ठरल्याप्रमाणे वर्षभर ही मालिका चालणार होती. त्यानुसार ५२ भाग प्रसारित करण्याचे ठरविले होेते. ५५ सालच्या रामनवमीला सुरू होऊन ५६ सालच्या रामनवमीपर्यंत गीतरामायण प्रसारित करण्याचे ठरले. त्याप्रमाणे दर शुक्रवारी सकाळी ८.४५ वा. आकाशवाणीवरून लोक गीतरामायण ऐकायचे. हाच भाग शनिवारी व रविवारी पुन्हा त्याचवेळी ऐकविला जायचा. योगायोग असा की, यंदाच्या वर्षाप्रमाणे ५५ सालीही अधिक मास होता. त्यामुळेच ५२ भागांवरून ५६ भाग झाले. अर्थात ५६ गाण्यांची निर्मिती झाली.

पहिल्या गीताच्या स्मृती
‘आकाशाशी जडले नाते’ या विद्याताई माडगुडकर (गदिमांच्या पत्नी) यांच्या आत्मचरित्रात विद्याताईंनी पहिल्या गीताच्या स्मृती जाग्या केल्या आहेत. विद्याताईंच्या म्हणण्याप्रमाणे गदिमांनी एक दिवस आधी पहिले गीत बाबुजींना दिले होते. बाबुजींचे म्हणणे की, गदिमांनी त्यांना ते गीत दिलेच नव्हते. गीतरामायणातील पहिले गीत प्रसारित करण्यासाठी आकाशवाणीवर सारे एकत्रित आले तर गीताची प्रतच नाही. गदिमा म्हणाले, आपण दिले आहे पण बाबुजी नाहीच म्हणतात. गदिमा भडकले व जायला निघाले. परंतु लाडांनी त्यांना अडविले व एका खोलीत नेऊन पुन्हा गीत लिहायला लावले व बाहेरून खोलीची कडी लावली. गदिमांनी अवघ्या पाच-दहा मिनिटांत गीत लिहिले आणि ते बरोबर १ एप्रिल १९५५ रोजी सकाळी ८.४५ वा. अवघ्या जनतेला ऐकविले गेले. ते गीत म्हणजे ‘स्वये श्रीरामप्रभू ऐकती कुश लव रामायण गाती!’

गदिमांचे शब्द आणि बाबुजींचे संगीत
गदिमांच्या शब्दांना स्वरसाज चढवून बाबुजींनी गीतरामायणातून अजरामर बनविले. रामायणातील सप्तकांडे अर्थात बालकांड, अयोध्याकांड, अरण्यकांड, किशकिंदाकांड, सुंदरकांड, युद्धकांड आणि उत्तरकांड या सातही कांडांच्या आधारे गदिमांनी ५६ गीतांची निर्मिती केली. संपूर्ण रामायणाची कथा रसिक श्रोत्यांसमोर मांडून गदिमांनी आधुनिक वाल्मिकी म्हणून नाव मिळविले. गीतरामायण प्रत्येकाच्या ओठावर येऊ लागले. त्याकाळातील कित्येकजण आपल्या आठवणी सांगतात. पुढे वर्षभर गीतरामायण चालले आणि घराघरांत नवचैतन्य उसळले. गीतरामायणाच्या पुस्तिकांचे प्रकाशन झाले. लोक नव्या उमेदीने या पुस्तिका खरेदी करू लागले. ३ ऑक्टोबर १९५७ साली आकाशवाणीने या पुस्तिकाचे प्रकाशन करून आणखीन एक क्रांती घडविली.

भारतीय शास्त्रीय संगीतातील रागांवर आधारलेली गीते
बाबुजी त्याकाळी बहुचर्चेत होते. भावगीत निर्मितीमध्ये त्यांचा हातखंडा होता. भारतीय शास्त्रीय रागांच्या आधारे ते गीतांना स्वरसाज चढवायचे. गीतरामायणातही त्यांनी भारतीय रागांचा समावेश करून गाण्यांना स्वरसाज चढविला. गीतरामायणातील गीते गायीली डॉ. वसंतराव देशपांडे, माणिक वर्मा, सुरेश हळदणकर, राम फाटक यांनी. लता मंगेशकर संगीत क्षेत्रात नवीनच होत्या. त्यांनीही गीतरामायणातील काही गीते गायिली आहेत. त्याशिवाय ललिता फडके, मंदाकिनी पांडे, प्रमोदिनी देसाई, बबन नावडीकर, जानकी अय्यर, सुमन माटे, कालिंदी केसकर इत्यादींनीही गीतरामायणातील गीते गायिली आहेत. मनाला भावविभोर करणारे संगीत व हृदयामध्ये भक्तीचा ओलावा करणारे शब्दसामर्थ्य, जनमानसाला गीतरामायणाने जणू नादावून सोडले होते. बालमनावर योग्य संस्कार होऊ लागले. घरातील बायका-पुरुष आवर्जून गीतरामायण ऐकू लागले. एकप्रकारे संस्कार करणार्या गीतरामायणाने तो काळ जिंकला होता. रसिकमनांवर अधिराज्य गाजवून नवीन पिढीला सुसंस्कृत बनविण्याचे सामर्थ्य गीतरामायणात होते, आहे, आणि पुढेही राहील.

आकाशवाणीनंतर पहिला कार्यक्रम पंचवटीत
आकाशवाणीनंतर काही निवडक गीतांचा कार्यक्रम बाबूजी करू लागले आणि पहिला कार्यक्रम झाला तो गदिमांच्या पुणे येथील पंचवटीत, २८ मे १९५८ साली. आकाशवाणीवर गीतरामायणातला उदंड प्रतिसाद लाभला आणि पुन्हा एकदा गीतरामायणाचे प्रसारण करण्यात आले. १९६५ साली एचएमव्हीने ग्रामोफोन रीकॉर्डस् काढल्या. यालाही लोकांचा उदंड प्रतिसाद लाभला. पूर्वीच्या काळी रेडिओ सगळ्यांकडेच नसत. परंतु शेजारच्या घरात एकत्र होऊन गीतरामायण ऐकले जायचे.

गीतरामायणातील अजरामर गीते
स्वये श्री रामप्रभू, शरयू तीरावरी, उगां कां काळीज माझे उले, उदास कां तू?, दशरथा घे हे पायसदान, राम जन्मला गं सखे, सावळा गं रामचंद्र, ज्येष्ठ तुझा पुत्र मला देई दशरथा, मार ही त्राटीका रामचंद्रा, चला राघवा चला, आज मी शापमुक्त झाले, स्वयंवर झाले सीतेचे, व्हायचे राम अयोध्यापती, मोडू नका वचनास, नको रे जाऊ रामराया, रामाविण राज्यपदी कोण बैसतो?, जेथे राघव तेथे सीता, थांब सुमंता थांबवी रे रथ, नकोस नौके परत फिरू, या इथे लक्ष्मणा बांध कुटी, बोलले इतुके मज श्रीराम, दाटला चोहीकडे अंधार, माता तू न वैरीणी, चापबाण घ्या की, पराधीन आहे जगती पुत्र मानवाचा, तात गेले माय गेली, कोण तू कुठला राजकुमार, सूड घे त्याचा लंकापती, मज आणून द्या तो, याचका थांबू नको दारात, कोठे सीता जनक नंदिनी, ही तिच्या वेणीतील फुले, पळविली रावणे सीता, धन्य मी शबरी श्रीरामा, सन्मित्र राघवांचा सुग्रीव आज झाला, वाली वध ना खल निद्रालन, असा हा एकच श्रीहनुमान, हीच ती रामाची स्वामीनी, नकोस करू वल्गना, मज सांग अवस्था दूता, पेटवी लंका हनुमंत, सेतू बांधा रे सागरी, रघुवरा बोलत कां नाही?, सुग्रीव हे साहस असले, रावणास सांग अंगदा, नभ भेदूनी नाद चालले, लंकेवर काळ कठिण, आज कां निष्फळ होती बाण, भुंवरी रावणवध झाला, लिनते चारुते सीते, लोकसाक्ष शुद्धी झाली, त्रिवार जयजयकार रामा त्रिवार जयजयकार, प्रभो मज एकच वर द्यावा, डोहाळे पूरवा रघुकुलतिलक, मज सांग लक्ष्मणा, गा बाळांनो श्रीरामायण अशी अजरामर गीते आजही प्रत्येकाच्या ओठांवर स्फुरतात आणि अलौकिक अशा अनुभूतींचा साक्षात्कार होतो.
असे हे अजरामर गीतरामायण!

संजीव वेलणकर पुणे.
९३२२४०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

आजची तरुण पिढी व लहान मुले पाण्याऐवजी कारबोनेटेड शीतपेय आवडीने पिताना दिसतात. अशा पेयात मोठ्या प्रमाणात पाण्याबरोबर इतर अनेक द्रव्ये असतात. शरीरात घडणाऱ्या प्रत्येक लहान मोठ्या प्रक्रियेसाठी योग्य प्रमाणात पाण्याची आवश्यकता असते. ही पाण्याची गरज इतर कोणतेही पेय भरून काढू शकत नाही. आपले शरीर पाण्याचा साठा करून ठेवू शकत नाही.

जागतिक पातळीवर संगीत-दिन साजरा करण्याची प्रथा प्रथम फ्रान्सने पाडली. तिथे या दिवसाला फेटे डे ला म्युसिक्यू असे संबोधितात. फ्रान्समधील एक ख्यातनाम संगीत दिग्दर्शक मॉरीश फ्लेरेट यांनी त्यावेळेच्या तिथल्या सांस्कृतिक विभागासाठी या सोहळ्याची सुरुवात केली होती. ‘युनेस्को’च्या जगभर शांती प्रस्थापित करण्याच्या उद्दिष्टातून, संगीत विशारद लॉर्ड मेहुदी मेनुहीन यांनी १९७५ साली आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संगीत दिवसाचा प्रारंभ केला होता, त्याचाही हेतू सर्वसामान्यांना संगीताभिमुख करण्याचा होता. त्यानुसार, १ ऑक्टोबरला १९७५ रोजी प्रथम आंतरराष्ट्रीय संगीत-दिन म्हणून साजरा झाला होता. जगभर ऑस्ट्रेलिया, बेल्जियम, ब्रिटन, लुक्झेम्बर्ग, जर्मनी, स्वीत्झर्लंड, कोस्टा रिका, इस्त्रायल, चीन, भारत, लेबोनन, मलेशिया, मोरोक्को, पाकिस्तान, फिलिपिन्स, रोमानिया, कोलोम्बिया या १७ देशात संगीत-दिन साजरा होतो. अमेरिकेतदेखील २००७ पासून, त्याचा प्रारंभ झाला आहे. संगीताच्या माध्यमातून, जगभर शांती पसरावी हा या दिवशीच्या साजरीकरणाचा हेतू आहे. या सोहळ्यात जे उपक्रम हाती घेतले जातात त्यात, संगीतकारांची विविध प्रकारच्या संगीताची अंत:करणे उलगडवून दाखविणारी भाषणे, कलाकारांचे परिसंवाद, संगीत स्पर्धा व कोडी, संगीताचे रेकॉर्डिंग, संगीत वाद्यांचे प्रदर्शन तसेच तत्संबंधी पेन्टिंग्स्, फलक, शिल्प, व्यक्तीरेखा, छायाचित्रे यांची प्रदर्शने शिवाय विविध देशातल्या संगीततज्ज्ञांना आमंत्रणे देऊन त्यांचे कार्यक्रम आयोजित करणे यांचा समावेश असतो.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

दहशतवादी हल्ल्यात अमुक अमुक देशात तमुक तमुक माणसे मरली गेली या अशा आशयाच्या बातम्या आता नित्याच्या झालेल्या आहेत. आपल्या मराठीत म्ह्णच आहे ना ‘रोज मरे त्याला कोण रडे’ तसेच काहीसे या दहशतवादी हल्ल्यांच्या बाबतीत झालेले आहे. फक्त आपल्या देशातीलच नव्हे तर जगभरातील लोकही आता या बाबतीत उदासिन झालेले असावेत. सध्याच्या युगातील माणसे मला वाटत आपला जीव तळहातावर घेऊनच जीवन जगत असतात. त्यांचा जीव त्यांच्या तळहातावरून बर्फाच्या गोळ्यासारखा कधीही गळून पडेल याची जणू त्यांना खात्रीच असते. असं तळहातावर जीव घेऊन जीवन जगणारेच आज खर्याग अर्थाने जीवन जगत असतात असं म्हटलं तर ती अतिशोक्ती ठरणार नाही. आज ना उद्या मरायचेच आहे मग आज मेलो तरी काय फरक पडणार आहे ? हा विचार अगदी सहज करण्याइतपत आजचा माणूस येऊन पोहचलेला आहे. आपण कोणासाठी तरी जगायला हवं अथवा आपल्या जगण्यावर कोणीतरी अवलंबून आहे आपल्या जगण्याची जगाला गरज आहे असं आत्मविश्वासाने मानणारा माणूस आता या भूतळावर जीवंत असण्याची शक्यता आता जवळ - जवळ धुसरच आहे.

माणसाने कोणाच्या पोटी जन्म घ्यावा हे त्याच्या हातात नसते त्यामुळे तो ज्या धर्मात जन्माला आला तो धर्म स्वीकारण्याखेरीज त्याच्याकडे पर्याय नसतो. ज्यावेळी रामायण महाभारत घडले त्यावेळी आजच्या प्रचलित विशिष्ठ अशा कोणत्याही धर्माचा उल्लेख आढळत नाही. पण संस्कृतीचा उल्लेख आढळतो. त्यावेळी माणसातील भेद दोनच प्रकारे केला जायचा एक सत्याची बाजू घेणारा आणि दुसरा असत्याची बाजू घेणारा. सत्याची बाजू घेणारा तो धार्मिक आणि असत्याची बाजू घेणारा तो अधर्मी रामायणात राम धार्मिक तर रावण अधर्मी होता. महाभारतात पांडव धार्मिक तर कौरव अधर्मी होते. गीतेत म्हटल्या प्रमाणे शेवटी धर्माचाच विजय होतो. पण त्यावेळी श्रीकृष्णांना अपेक्षीत असणारा धर्म आज अस्तित्वात आहे का ? हा संशोधनाचा विषय आहे. आज धर्माची परिभाषा भयंकर बदलेली आहे. हिंदू संस्कृती ही जागतिक होती, संपूर्ण जगासाठी होती या संस्कृतीमुळेच निसर्ग सांतुलीत होता. कालांतराने अधर्मामुळे संस्कृतीत भेसळ वाढत गेली आणि संस्कृती बदलत तिला धर्माचे स्वरूप प्राप्त झाले. एखाद्या प्रदेशाचे भौगोलिक वातावरण त्या प्रदेशात राहणार्यात लोकांची भाषा आणि त्यांच्या भौगोलिक गरजा याला पुरक म्ह्णून तिथे राहणार्याा लोकांनी आपल्या संस्कृतीत काही बदल करत गेले आणि ते बदल वाढत गेल्यावर एका नवीन धर्माचा जन्म झाला.

आज जगभरात जो दहशतवाद पसरविला जातोय तो फक्त धर्माच्या नावावर. धर्म आणि दहशतवाद यांचा संबंध इतका जवळ्चा आहे की एखादया लहान मुलाला जरी विचारलं की दहशतवादाच्या मुळाशी काय आहे ? तर तो अगदी सहज म्ह्णेल धर्म ! दहशत म्ह्णजे काय भितीचे वातावरण तयार करून लोकांच्या मनात भय निर्माण करणे, त्यांना निर्भय होऊ न देणे गीतेत म्ह्टल्या प्रमाणे जोपर्यंत माणूस निर्भय होत नाही तोपर्यंत तो काहीही साध्य करू शकत नाही. निर्भय माणसाला जिंकणे अशक्य असते. त्यामुळे जगावर राज्य करण्याचे स्वप्न पाहणारे दहशत ही एखादया शस्त्राप्रमाणे वापरतात. जे कधी - कधी शस्त्रानेही साध्य होत नाही ते दहशतीने साध्य करता येते. मुंबईसारख्या शहरात अगदी किरकोळ शरीर असणारे तरुण फक्त हातात एक सुरा घेऊन रस्त्यावर फिरतात आणि शेकडो लोकांना त्यांच्या दहशतीच्या सावटाखाली जगायला भाग पाडतात. पण त्या शेकडो लोकांपैकी एक जरी निर्भय असेल तर तो या गुंडाना अगदी सहज पाणी पाजू शकतो पण दुदैवाने तसे क्वचित होते. मुंबईसारख्या शहरांवर दहशदवादी हल्ले होतात ते काही लोकांना फक्त ठार मारण्यासाठी होत नाहीत हे करणार्यांानाही माहित असते करोडो लोकांमधील पाच पन्नास लोक मेल्याने काहीही फरक पडत नाही. पण त्या पन्नास माणसांना मारून ते पन्नास करोड लोकांच्या मनात दहशत निर्माण करण्यात यशस्वी होतात. त्या दहशतीच्या जोरावर पुढे कित्येक वर्षे ते त्या लोकांवर राज्य करतात.

आज दहशत निर्माण करण्यासाठी धर्माचाच आधार का घेतला जातो ? खरं तर दहशतवादाला कोणताही जात-धर्म अथवा रंग नसतो पण दहशतवादाची बंदूक चालविण्यासाठी एक खांदा लागतो तो खांदा म्ह्णजे हल्ली धर्म असतो. एका धर्माच्या दहशतीखाली दुसरा धर्म वावरत असतो. भारतापासून पाकिस्तान हा वेगळा देश निर्माण झाला फक्त धर्माच्या नावावर एक स्वतःला हिंदू तर दुसरा स्वतःला मुस्लिम राष्ट्र म्ह्णवून घेतो आणि उगाच एकमेकांच्या दहशतीच्या सावटाखाली विनाकारण दिवस ढकळत आहेत. काही मुस्लिम राष्ट्रे ख्रिश्चन राष्ट्रांच्या दहशतीखाली दिवस ढकळत आहेत. फक्त जैन आणि बौद्ध धर्माचे कोणाला भय वाटत नाही पण त्या धर्मातील लोकांना दहशतवादाचा सामना करावाच लागतो. या अहिंसावादी धर्मांमुळेच जगात हिंसक अधर्माचे प्राबल्य वाढले त्यांना आवर घालण्यासाठी धर्माच्या रक्षणासाठी हिंसा मान्य असणार्यार हिंदू धर्मामुळेच अहिंसा मानणारे हे धर्म टिकले नाहीतर ते ही नष्ट झाले असते आणि सार्याय जगावर अधर्माचे राज्य असते हे सत्य नाकारता येणार नाही. धर्माच्या रक्षणासाठी हिंसा मान्य असणार्या याच हिंदू धर्मात जन्माला आलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदूचे नव्हे तर न्यायाचे राज्य प्रस्थापित केले नाहीतर आज हिंदूस्तानात हिंदू शोधावा लागला असता. हिंदूनी आपला धर्म वाढविण्याची महत्वकांक्षा कधीच बाळगली नाही त्यामुळे सर्वाधिक अघात हिंदू धर्मावरच झाले आहेत हे सत्य नाकारता येणार नाही. त्यामुळे हिंदू धर्माची कोणालाच कधीच दहशत वाटली नाही. पण मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी मुस्लिम धर्माची दहशत संपूर्ण जगात पसरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यात ख्रिश्चन धर्मिय ही मागे नाहीत आजही भारतात गरीब हिंदूंना पैशाची लालच दाखवून त्यांना आपल्या धर्मात आणण्याचे प्रकार अधूनमधून उजेडात येत असतात. जगात अशी कितीतरी लोक आहेत ज्यांना आपला धर्म कोणता आहे हेच माहित नाही या अशा लोकांना आपल्या धर्माचे मांडलीक करून आपल्या धर्माची दहशत जगभरात पसरविण्याचा छुपा प्रयत्न केला जातो. फक्त धर्म कुरवाळत बसलेल्या लोकांची प्रगती खुंटते पण त्यांना जगातील सारी भौतिक सुखे मात्र मिळवायची असतात ती मिळविण्यासाठी ही लोक दहशतवादाचा मार्ग स्वीकारतात आणि त्यासाठी कधी - कधी ते आपल्याच धर्म बांधवांचा बळी घ्यायलाही कचरत नाहीत.

आता तर दहशतवादी धर्माच्याही पलिकडे गेलेले आहेत आता त्यांना दहशतवाद हाच त्यांना त्यांचा धर्म वाटू लागलेला आहे पण हीच त्यांच्या विनाशाची घंटा आहे कारण आजपर्यंत धर्मच त्यांचा रक्षणकर्ता होता, कारण दहशतवाद्यांना माहित नाही की धर्म हाच या विश्वातील सर्वात मोठा दहशतवादी आहे. एक धर्म फक्त दुसर्यान धर्मातील लोकांवर दहशत ठेवण्यास तत्पर नसतो तर तो त्याच्याच धर्मातील लोकांवर दहशत ठेवत असतो. हिंदू धर्मातील लोकांच्या मनात देवाविषयी , पाप- पुण्या विषयी दहशत असते, आपल्या परंपरा जपण्याची त्या टिकवून ठेवण्याची दहशत असते. कित्येक धर्मात स्त्रियांनी कस वागावं याची दहशत असते. कित्येक धर्मांच्या प्रमुखांवर आपला धर्म जीवंत ठेवण्यासाठीची दहशत असते. प्रत्येक धर्म ज्या ईश्वराला मानतो त्या ईश्वराच्या दहशतीखाली त्या - त्या धर्मातील लोकांना ठेवण्याचा प्रत्येक धर्माचा प्रयत्न असतो. इंग्रजांनी आपल्या देशावर जवळ - जवळ दोनशे वर्षे राज्य केले पण त्यांनी आपल्या देशातील लोकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या नाहीत नाहीतर त्यांना आपल्या देशावर दोन दिवस राज्य करणेही शक्य झाले नसते. आजही भले-भले धर्मावर भाष्य करताना हजारदा विचार करतात. आजचे राजकारणीही धर्माच्या दहशतीखाली राहूनच राज्य करीत आहे हे सत्य आहे. धर्म आणि दहशतवाद हे हातात हात घालून चालता आहेत. जोपर्यत धर्म आहे तोपर्यंत दहशतवाद असणारच धर्माच्या दहशतीत राहण वेगळ आणि त्या दहशतीचा आपल्या स्वार्थासाठी वापर करणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आज धर्माच्या दहशतीचा काही लोक आपला स्वार्थ साधण्यासाठी वापर करीत आहेत पण त्यांना माहित नाही धर्माची दहशत इतकी भयंकर आहे की ती त्यांना कधी गिळंकृत करेल त्यांचे त्यांनाही कळणार नाही...

लेखक – निलेश बामणे
गोरेगांव ( पूर्व ), मुंबई – 400 065.
मो. 8652065375

जगातल्या उपलब्ध असणाऱ्या सर्व साहित्यामध्ये, अन्नासंबंधी अथवा भोजनासंबंधीचे सर्वात प्राचीन असे उल्लेख आढळतात ते भारतीय ग्रंथांमध्ये. ऋग्वेद हा जगातला सर्वात प्राचीन ग्रंथ मानला जातो. या ऋग्वेदामध्ये परिपूर्ण आहारासंबंधी अनेक सूक्त आहेत.

चीनमधून येणार्‍या प्रत्येक व्यक्तीला आम्ही कोणताही त्रास देणार नाही. त्यांना पूर्वीप्रमाणेच व्हिसा मिळेल. आम्ही यापूर्वीच असे वचन दिले होते आणि ते आम्ही तंतोतंत पाळू.

ज्या गोष्टीचे जगाला काहीच नवल वाटत नाही अशा गोष्टीना भारतात डोक्यावर घेतले जाते. हेच भारताचे दुर्दैव आहे. ते बदलणार कोण?

ईशान्येच्या राज्यांना शेजारी देशांशी जोडल्याशिवाय त्यांचा खर्‍या अर्थाने विकास होणार नाही. संपूर्णत: भूवेष्टित असल्यामुळे बाह्य जगताशी संपर्क प्रस्थापित करण्यासाठी आजूबाजूच्या देशांतूनच जावं लागणार, ही निकड ओळखून सरकारने त्या दिशेने पावलं उचलली.