सात अंकाचे उत्तररामचरितम् हे भवभूतीचे सर्वोत्कृष्ट नाटक आहे. यामध्ये रामराज्यमिषेक नंतरच्या जीवनातील लोकोत्तर चरित्राचे वर्णन केले आहे, जो महावीरचरिताचा उत्तर भाग मानला जातो.

संस्कृत नाट्यसाहित्यात मर्यादापुरुषोत्तम श्री रामचंद्र यांच्या पवित्र चरित्राशी संबंधित अनेक नाटके आहेत, परंतु त्यातील भवभूतीच्या उत्तरराम चरितम् चे स्वतःचे वेगळे वैशिष्ट्य आहे. काव्यात, नाटकांमध्ये श्रृंगार किंवा वीर रसाचे प्राबल्य असा नियम असताना भवभूतीने करुण रसावर आधारित नाट्यनिर्मिती करून नाट्यविश्वात अभूतपूर्व क्रांती घडवून आणली आहे. उत्तररामचरितममध्ये प्रेमाचे शुद्ध स्वरूप इतर कवींच्या कृतींमध्ये दुर्मिळ आहे. स्वार्थ आणि त्यागाची मूर्ती असलेल्या राजाचे आणि प्रजारंन हा ज्याचा मुख्य धर्म आहे, त्याचे ते आदर्श रूप कवीने या नाटकाद्वारे मांडले आहे. लोकांच्या सुखासाठी आपली पत्नी प्राणप्रिया हिचाही त्याग करण्यास ज्याला अजिबात संकोच वाटत नाही. या नाटकात निसर्गाच्या मऊ-मधुर रूपाच्या वर्णनापेक्षा त्याच्या गंभीर स्वरूपाचे वर्णन केले आहे जे अद्वितीय आणि कौतुकास्पद आहे. खरे तर हे नाटक इतर नाटकांच्या तुलनेत वेगळे आहे. त्यामुळेच संस्कृत नाट्यविश्वात याला विशेष स्थान आहे. थोडक्यात असे म्हणता येईल की श्रद्धेच्या वैभवात, प्रेमाच्या शुद्धतेत, भावनांच्या तरंगात, भाषेच्या गांभीर्याने आणि हृदयाच्या महानतेत उत्तररामचरितम् हे सर्वोत्कृष्ट आणि अतुलनीय नाटक आहे. लोकवादामुळे रामाने इच्छा नसतानाही सीतेचा त्याग केला. सीतेच्या त्यागानंतर, विरही रामाच्या अवस्थेचे करुणामय चित्र यात मांडण्यात आले आहे.

ध्येयनिष्ठेच्या आहारी जाऊन रामाने केलेला सीतात्याग, शंबूकवधासाठी रामाचे पंचवटीत आगमन, सीतेचा प्राणत्यागाचा प्रयत्‍न, भागीरथीने तिचे प्राण वाचवून जलात प्रसूत झालेल्या तिच्या जुळ्या पुत्रांचे वाल्मीकीच्या हातून करविलेले संगोपन, नंतर बारा वर्षांनी मुलांच्या वाढदिवसाचे धार्मिक कर्तव्य करण्यासाठी सीतेचे पंचवटीत आगमन, वनवासातील राम-सीतेची सखी वासंती हिची रामाशी भेट, तिच्या कठोर छेडण्यामुळे तसेच परिचित प्रसंगांच्या आठवणींनी उफाळून आलेला रामाचा शोक आणि त्यातून रामाच्या अनन्य प्रेमाची साक्ष मिळून सीतापरित्यागाच्या दुःखाचा झालेला परिहार, अश्वमेधीय घोड्याच्या रक्षणार्थ आलेल्या चंद्रकेतूचे लवाशी झालेले प्रलयंकर युद्ध, रामाने घडवून आणलेली शांती, सर्व वडीलधाऱ्या मंडळींचे वाल्मीकि-आश्रमात मीलन, त्यांच्या रामाबद्दलच्या प्रतिक्रिया, रामाची लव-कुशांशी भेट, वाल्मीकीच्या नाटकाचा अयोध्येच्या प्रजाजनांपुढे प्रयोग आणि शेवटी राम-सीतेचे पुनर्मीलन, असा नाट्यकथेचा विकासक्रम आहे.

भवभूतीने या दृश्य काव्यात विवाहित प्रेमाचे आदर्श रूप चित्रित केले आहे. हळुवार आणि तिखट वाक्‍यांचे मधुर शब्दप्रयोग, रमणीय आणि भयावह निसर्गचित्रांची कुशलरचना ही या नाटकाची वैशिष्ट्ये आहेत. उत्तररामचरितातील रचनेत भवभूतीची भावनिकता आणि विद्वान शैलीची अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण लक्ष्यित आहे.

दीपाली उत्तम मोहितकर
लोकमान्य टिळक महाविद्यालय, वणी
बी.ए. द्वितीय वर्ष
दि. ०५. ०५. २०२२