हिंदी चित्रपटसृष्टीतील ‘आयटम साँग्स’ (Item Songs) चा उदय, विकास आणि सांस्कृतिक प्रवास

‘आयटम साँग’ म्हणजे नक्की काय?

हिंदी चित्रपटसृष्टीत (बॉलिवूड) ‘आयटम साँग’ हा केवळ गाण्याचा एक प्रकार नसून तो संपूर्ण भारतीय सिनेमाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा, मनोरंजक, ग्लॅमरस आणि व्यावसायिकदृष्ट्या सर्वाधिक यशस्वी मानला गेलेला भाग आहे. तांत्रिक किंवा ढोबळ भाषेत सांगायचे तर, ‘आयटम साँग’ म्हणजे चित्रपटाच्या मुख्य कथानकाशी थेट किंवा कोणताही संबंध नसलेले, एक अतिशय वेगवान, तालबद्ध, आकर्षक आणि नृत्याभिमुख गाणे असते. हे गाणे प्रामुख्याने प्रेक्षकांना चित्रपटगृहाकडे आकर्षित करण्यासाठी, बॉक्स ऑफिसवर तिकिटांची विक्री वाढवण्यासाठी आणि चित्रपटाच्या जोरदार प्रसिद्धीसाठी (Promotion) एक हुकमी एक्का म्हणून वापरले जाते.

‘आयटम’ (Item) हा शब्द बॉलिवूडच्या जगात एका विशिष्ट अर्थाने वापरला जातो. जेव्हा एखाद्या चित्रपटात सर्व काही सुरळीत सुरू असते—मेलोड्रामा, अ‍ॅक्शन, कौटुंबिक वाद—तेव्हा प्रेक्षकांचे मनोरंजन करण्यासाठी किंवा चित्रपटाचा वेग वाढवण्यासाठी त्यात एक अतिरिक्त “घटक” म्हणजेच ‘आयटम’ जोडला जातो. या गाण्यांमध्ये बहुधा चित्रपटातील मुख्य नायिका नसलेली एखादी विशेष डान्सर (Item Girl) किंवा सध्याच्या काळात आघाडीची एखादी स्टार अभिनेत्री पाहुणी कलाकार म्हणून डान्स करते. भारतीय चित्रपटांची रचना ही मुळातच ‘नऊ रसांवर’ आधारित आहे, आणि त्यापैकी ‘शृंगार रस’ आणि ‘अद्भुत रस’ यांचे अचूक सादरीकरण या गाण्यांच्या माध्यमातून केले जाते.

गेल्या सात दशकांहून अधिक काळ भारतीय चित्रपटसृष्टीत हे गाण्याचे स्वरूप सातत्याने बदलत गेले आहे. १९५० च्या दशकात कथेचा भाग असलेल्या मुजरा आणि पारंपरिक नृत्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास, ६० च्या दशकातील कॅबरे, ७० च्या दशकातील पाश्चात्त्य क्लब डान्स, ८० च्या दशकातील डिस्को, ९० च्या दशकातील लोकसंगीत, २००० नंतरचे अधिकृत ‘आयटम नंबर’ आणि आजच्या २०२६ च्या काळातील हाय-टेक ‘पॅन-इंडिया रील्स ट्रेंड्स’ पर्यंत येऊन पोहोचला आहे. हा प्रवास केवळ मनोरंजनाचा नसून तो भारतीय समाजाची बदलती मानसिकता, पाश्चात्त्य संस्कृतीचा पडलेला प्रभाव आणि बदललेले व्यावसायिक अर्थकारण यांचे हुबेहूब प्रतिबिंब आहे.

आयटम सांग्सचे चित्रपटसृष्टीतील व्यावसायिक आणि आर्थिक महत्त्व

बॉलिवूडमध्ये एका आयटम साँगची निर्मिती करणे म्हणजे एखादा छोटा चित्रपट बनवण्याइतकेच खर्चिक आणि महत्त्वाचे असते. आजच्या काळात या गाण्यांचे महत्त्व खालील मुद्यांवरून स्पष्ट होते:

१. चित्रपटाचे सर्वात मोठे मार्केटिंग साधन: बऱ्याचदा चित्रपटाचा मुख्य ट्रेलर रिलीज होण्यापूर्वी त्याचे आयटम साँग रिलीज केले जाते. जर गाणे यूट्यूब आणि इन्स्टाग्रामवर हिट झाले, तर चित्रपटाची ‘अ‍ॅडव्हान्स बुकिंग’ (Advance Booking) शेकडो पटीने वाढते.

२. बॉक्स ऑफिस रिकव्हरी: चित्रपट कथा किंवा अभिनयाच्या बाबतीत सरासरी किंवा फ्लॉप असला, तरी त्यातील एक ऑल-टाइम हिट आयटम साँग चित्रपटाला पहिल्या वीकेंडला (First Weekend) थिएटरमध्ये हाऊसफुल गर्दी मिळवून देऊ शकते, ज्यामुळे निर्मात्यांचे पैसे वसूल होतात.

३. सोशल मीडिया रील्स आणि व्हायरल फॅक्टर: आजकाल संगीतकार गाणे बनवतानाच त्यात एक विशिष्ट ‘हुक स्टेप’ (Hook Step) ठेवतात, जेणेकरून लाखो लोकांनी त्यावर इन्स्टाग्राम रील्स आणि यूट्यूब शॉर्ट्स बनवावेत. जितके जास्त रील्स बनतील, तितकी चित्रपटाची मोफत प्रसिद्धी होते.

४. अभिनेत्रींची मोठी कमाई: आज आघाडीच्या अभिनेत्री किंवा डान्सर्स केवळ ४ ते ५ मिनिटांच्या एका गाण्यासाठी ५ ते १० कोटी रुपयांपर्यंत मानधन घेतात. कारण त्यांना माहीत असते की त्यांचे ते एक गाणे चित्रपटाचे संपूर्ण भवितव्य बदलू शकते.

हिंदी चित्रपटांमधील ‘आयटम सांग्स’चा मुजऱ्यापासून सुरू झालेला प्रवास आजच्या हाय-टेक आंतरराष्ट्रीय संगीतापर्यंत येऊन पोहोचला आहे. अनेकदा या गाण्यांवर महिलांचे वस्तूकरण (Objectification) केल्याची किंवा अश्लीलतेचा प्रसार केल्याची टीका सामाजिक स्तरातून केली जाते, जी बऱ्याच अंशी खरीही आहे. परंतु, दुसऱ्या बाजूने विचार केल्यास, या गाण्यांनी चित्रपटसृष्टीला अनेक उत्कृष्ट कोरिओग्राफर्स (जसे की सरोज खान, फराह खान, गणेश आचार्य, प्रभू देवा) आणि अफाट प्रतिभावान नर्तिका दिल्या आहेत.

चित्रपट व्यापार आणि प्रेक्षकांच्या मनोरंजनाचा विचार करता, जोपर्यंत भारतीय प्रेक्षक चित्रपटगृहात शिट्ट्या वाजवून आनंद घेण्यासाठी जात राहतील, तोपर्यंत ‘आयटम सांग्स’ हे बॉलिवूडच्या हृदयाचा ठोका बनून राहतील. हे गाणे केवळ एक गाणे नसून भारतीय सिनेमाच्या ग्लॅमर, पैसा, संगीत आणि नृत्याचा एक अद्भुत उत्सव आहे, जो काळाच्या सोबतीने अधिक भव्य आणि आधुनिक होत राहील.

सध्याचा ट्रेंड: जुन्या गाण्यांचे रिमेक्स आणि एआय (AI) चा वापर

आजच्या काळातील सर्वात मोठा ट्रेंड म्हणजे ७०, ८० आणि ९० च्या दशकातील जुन्या सुपरहिट गाण्यांना आधुनिक बीट्स, रॅप (Rap) आणि हाय-बेस म्युझिकसह ‘रिक्रिएट’ (Remix) करणे. चित्रपट निर्मात्यांना माहित आहे की जुन्या गाण्यांची स्वतःची एक ‘नोस्टॅल्जिया व्हॅल्यू’ (Nostalgia Value) असते, जी नवीन पिढीला सहज आकर्षित करते. तसेच, गाण्यांच्या कोरिओग्राफीमध्ये आणि व्हीएफएक्स (VFX) मध्ये अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे, ज्यामुळे ही गाणी स्क्रीनवर अत्यंत भव्य आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाची दिसतात.

दशकानुसार बॉलिवूडमधील प्रमुख आयटम सांग्स आणि कलाकारांचा संक्षिप्त तक्ता