साल्व्हादोर पोर्ट मध्ये गेल्यावर जहाज लगेच जेट्टी वर जात नसे तीन चार दिवस जेट्टी पासून बाहेर समुद्रात नांगर टाकून उभे राहावे लागत असे. आजूबाजूला आणखी चार पाच जहाजे उभी असायची. ब्राझिल मध्ये असल्याने जहाजावरुन किनाऱ्यावर जायला लगेच बोट मागवली जायची बोटचा खर्च कमी असल्याने कॉन्ट्रीब्युशन वगैरे काढून केला जात असे .

१२ वी ला असताना पंचवटी कॉलेज मध्ये स्नेहसंमेलनाच्या वेळी आपण एखादी एकांकिका बसवावी असे आमच्या मनात आले अर्थात या पूर्वी अभिनयाचा काही अनुभव नव्हता परंतु आमच्या पेक्षा वयाने मोठे असेलेल जे आमचे विलास पाटील , रतन पगारे , यशवंत .. वगैरे मित्र होते ( अर्थात हे मित्र आमच्या सारखे व्यसनी नव्हते ) त्यांनी आम्हाला या प्रकरणी मदत करायचे ठरवले ,

आपल्याकडे सर्वसाधारणपणे रविवार हा सुट्टीचा दिवस मानला जातो. या दिवशी शाळा, कॉलेजेस, बॅंका, सरकारी कार्यालये वगैरे बंद असतात. बरीच खाजगी कार्यालयेही बंद असतात. सुट्टीचा दिवस “सन डे” म्हणजे रविवारच का असा प्रश्न कधी पडलाय? या सुटीचा इतिहास काय? ही सुटी कोणामुळे मिळाली ? कधीपासून सुरु झाली असे प्रश्न आपल्याला पडत असतील पण ते आपल्या रोजच्या कामाच्या धबडग्यात मनातच विरुन जातात.

तुमाले तो माया पुणेवाला सोबती पवन्या आठवते, तो नाही मले नागपूरले 'ते का करुन रायली असन बा' पिक्चर पाहाले घेउन गेलता तोच. त्यान मले सांगतल फुटबॉलचा वर्ल्ड कप हाय, मॅचगिच पायजो. मले सारेत असल्यापासूनच फुटबालचा शौक होता. लाथा माराले कोणाले नाही आवडत जी. भेटला बॉल का मारा लाथा. साऱ्या दुनियेचा राग बॉलवरच काढाचा. मास्तरन वर्गाभायेर काढल मारा लाथा, पाउस नाही आला मारा लाथा, कापसाले भाव नाही भेटला मारा लाथा, तूर अळीन खाल्ली मारा लाथा. अशा लाथा माराच्या गेमचा वर्ल्डकप पायलाच पायजे. पण का माणूस ठरवते आन पाउस पाणी फेरते अस झाल. अमदा पाऊस हात धुवुन मांग लागला का काही सुधरु देल नाही. किती काम रायली होती. सारे फाडाचे होते, पऱ्हाटी टोबाची होती, तुरीची लावण कराची होती, सोयाबीन पेराच होत. या साऱ्यातून फुरसद भेटली तर आमच्या घरची भवानी तिच्या सिरियली पाहत रायते. म्या ठरवल काहीबी झाल तरी फायनल पाहाचीच, येक मिनिट सोडाची नाही. पेपरात वाचल का फ्रांस आन कोणचा का देश याची मॅच हाय. अधूनमधून मॅच पायल्या तवा दोनचार गडयाचे नांव मालूम होते.
आदितवार होता तवा म्या बराबर आठ वाजता पासूनच टिव्ही लावून मॅच पाहाले बसलो. तशी बायको बोंबलली.
“आज तुम्हाले बरा फु़टबॉल आठवला आजवरी तर कधी पायताना दिसले नाही.”
“फुटबॉलचा वर्ल्डकप फायनल हाय. तो का दरसाली येते का? दोन चार वर्षातून येखांद डाव.”
“मायी सिरियल?”
“तशी तू रोजच सिरियल पायते ना येखाद्या दिवशी म्या मॅच पायली तर का बिघडल?”
“मले वाटलच, माया टिव्ही तुमच्या डोऱ्यात खुपला हाय ते.”
“अव तस नाही.”
“राहू द्या तुमाले बायकोच सुख पाहावणच होत नाही. बायको घऱात राब राब राबते, ते नाही दिसत पण तिच टिव्ही पायन दिसते. तरी बर तो टिव्ही मायाच मामान लग्नात आंदण म्हणून देलंता. तुमच्या मामान का देलतं फुटकी कवडी.”
“आता लग्नाले धा बरस झाले तरी तुया मामान लग्नात आंदण दिलेला टिव्हीच काढशीन का?”
“तुम्ही असे धंदे करान तर मी काढीनच. कोण तुमच्या येवढ वळखीच लागून गेल तेथ. का मॅच पाहून रायले. देण ना घेण फुकट कंदील लावण.”
“वळखीच कस नाही म्हणते हा बाप्या आपल्या हिंगणघाटचाच हाय.” त्या टायमाले कस सुचल कोणास ठाउक. तो टिव्हीवर बाप्या दिसला आन म्या दिली ठोकून.
“खरच का, दाखवा बर कोण व्हय तो” अस म्हणत बायको माया बाजूलेच मॅच पाहाले येउन बसली. तिले खरच वाटल होत. मी तरी का करु म्या अशी ठोकून देल्ली नसती तर ते काही मले सुखान मॅच पाहू देत नव्हती.
“हा पाय.”
“गडी लय तगडा दिसते. कोठ राय हिंगणघाटात?”
“जुन्या वस्तीत.”
“तरी म्हटल कोठतरी पायल्यासारख वाटते. दुसऱ्या देशात राहून बदलला नाही.”
“म्हणूनच तुले वळखू नाही आला नाहीतर जुन्या वस्तीतला कुत्रबी तुया नजरेतून सुटत नाही.”
मले मोकाच भेटला. आता बायकोबी बाप्या बाप्या करत टिव्ही पाहत होती. रेफ्रीन शिट्टी मारली आन मॅच सुरु झाली. समदे पराले लागले.
“कसे परुन रायले जी, पोळ्याच्या बैलावाणी”
“अव बॉल पकडाले पराच लागते.”
“कायले जीवाचे येले करुन घ्याचे म्हणते मी. आपल्याकड बॉल आला का माराचा.” तिले तेथ पडनाऱ्याची चिंता, मले म्हणे
“अहो पाडल पाहा त्याले, पायात टांग टाकून पाडल त्याले. म्या म्हणत नव्हती जास्त परान तर पडान.”
“अव असच रायते. नुसत पाडतच नाही तर पार कुस्त्या खेळते पायजो तू आता, शर्ट फाडून टाकते.”
“ह्या तो बाप्याच व्हय ना. कसा परते जी. आपल्या गोल्यावाणीच हाय, गोल्या नाही शेपटाले हात लावला का असा परते का थांबाच नावच घेत नाही.” आता खेळ रंगात आलता. तिकडून कोण का किक मारली आन इकडून तो डोस्क्यान बॉल माराले गेला पण त्याचा लागलाच नाही भलत्याच डोस्क लागल आन गोल झाला.
“गोSSSल” म्या जोरात ओरडलो
“काहून वरडून रायले जी?”
“गोल झाला”
“का गोल झाल, ते खांब तर चौकोनीच दिसून रायले.”
“त्या खांबच्या फुड लाइन मारली हाय पाय, त्याच्याफुड जालाचा मांडव हाय. त्याच्यात बॉल गेला का गोल होते.”
“काही शिकवता काजी, तो बॉल अंदर जाच्या अगुदरपासूनच गोल होता. म्या पाहूनच रायली ना.”
“मायमाझे तो बॉल गोलच रायते आन तो मांडव चौकोनीच रायते पण जवा बॉल जालाच्या अंदर जाते तवा गोल झाला अस म्हणते.”
“काहून?”
“ते काजीनकाबा”
“अस्स उद्या जर डाल्यात कोंबड पकडल तर गोल असच वरडाच का?”
“तुले का वरडाच ते वरड.” काही संबंध हाय का जी डाल्यातल्या कोंबड्याचा आन फुटबॉलच्या गोलचा. समजे उमजे काही नाही चालली अक्कल शिकवाले. माणूस परेसान झाल बायकोपायी.
“काजी हा टिव्हीतला बुवा अधी मधी पास पास अस काहून वरडून रायला. कोणाची परिक्षा चालू हाय येथ?”
“मायीच दुसरी कोणाची.” कोठून दु्र्बुद्धी झाली आन हिले घेउन मॅच पाहाले बसलो अस झालत. धड मॅच पाहू देत नव्हती, दर मिनिटाले काहीनाकही इचारत होती. हे अस काहून हे तस काहून, हा कोण व्हय, तो कोण व्हय. त्यायच्या नावाच्या स्पेलींगा केवढ्या मोठ्याल्या रायते जी, त्या कुठ मले वाचाले जमनार होतं. बर मी म्हणतो गपचुप मॅच पाहाची का स्पेलींगं वाचाचे. म्या तिच्याकड लक्षच देण बंद केल मॅच पाहात होतो. आता मॅच रंगात आलती. येक येक गोल दोन्ही बाजूले झालता. फ्रांसवाले बॉल घेउन परत होते, ते दुसरेवाले त्यायले टांगा टाकून पाडत होते. अशातच रेफ्रीन पेनाल्टी दिली तसे बंदे लागले भांडाले.
“कायची बाचाबाची चालली जी?”
“पेनाल्टी देल्ली ना म्हणून,” पुन्हा काही इचारन म्हणून म्या पयलेच सांगतल “पेनाल्टी म्हणजे दंड.”
“बाप्पा येथ दंड बी भऱा लागते का? ते तुमच्यावाणीच दिसते तुम्ही नाही वर्धेले गाडी नेली का दंड भरुनच येता सिग्नल मोडला म्हणून. आपल्याले जमत नाही तर माणसान गाडी चालवाचीच कायले. पोलीसवाला कोठ हाय जी?”
“तो पाय मंगानपासून शिट्ट्या मारुन रायला”
“असा अर्ध्या चड्डीतला पोलीस”
“फुटबॉलचे पोलीस तसेच रायते.”
“हा पोलीस असा मैदानाभायेर टिव्हीत का पाहून रायला?”
“ते हाताले बॉल लागला का नाही ते तपासून पायते.”
“काहून?”
“फुटबॉलमंधी हाताले बॉल लागला का पेना.. दंड भरा लागते, चालत नाही.”
“इचित्रच कारभार म्हणाचा, मंगानपासून त्या बॉलले नुसत्या लाथा हाणून रायले ते चालते, डोस्क्यान मारुन रायले तेबी चालते, दुरुन दुरुन तो बॉल फेकून रायले ते चालते, येकमेकाच्या पायात तंगड्या टाकून पाडून रायले ते चालते, येकमेकाच्या उरावर बसून बॉल मारुन रायले ते चालते पण उलीसा हात लागल्याच चालत नाही.”
“मले का मालूम मी गेलतो का तेथ नियम बनवाले.” इचाराच म्हणून काहीही इचारते जी. त्या रेफ्रिन पेनाल्टी देल्ली आन बॉल बराबर जागी आणून ठेवला.
“हा तर इतक्या जवरुन मारुन रायला, मंधी कोणीच नाही. तो एकलाच गडी हाय. बाकीचे तेथ तोंड पाहात उभे हाय नुसते. तेथ खंब्याच्या तेथ उभ राहान, बॉल तेथून धसन न जालात. साधी अक्कल नाही.” म्या नुसता तिच्या तोंडाकडे पाहत होतो. त्यान पेनाल्टी मारली आन गोलबी झाला. हीच मात्र यायले खेळाची अक्कल नाही ते चालल होत. सारे बेअक्कल भरले हाय म्हणे. आता कोणाले अक्कल नाही हे सांगून मी कायले माया पायावर धोंडा मारुन घेउ. बोंबल किती बोंबलाच ते. ते अशी बडबडतच होती आन हाफटाइम झाला माया जीव भांड्यात पडला.
“तुम्ही काहीही म्हणा यायले अक्कल नाही.”
“जाउ दे ना तू कायले लोड घेते. ते आता आराम करते धा पंधरा मिनट. तू मायासाठी भाजीभाकरी घेउन ये.” हे अशी भाकरी आणाले उठली मले लय बरं वाटल. परेसान करुन सोडल होत हिन. येक होत ते सोबतीले बसली म्हणून मॅच पाहात होतो नाहीतर तिन तिच्या सिरियलपायी माय टकूरं फिरवल असत मले मॅच काही पाहू देल्ली नसती. बाप्प्या तुन वाचवले रे बाप्पा. बायको भाजीभाकरी घेउन आली. आम्ही दोघबी भाकरी खातच होतो तर मॅच पुन्हा सुरु झाली.
“बाप्पा मायी भाकरी अजून संपलीच नाही यायची मॅच पुन्हा सुरु झाली.”
“मंग ते का तुयी भाकरी संपाची वाट पाहनार हाय का?” आतावरी तोंडात भाकरीचे घास होते तर तोंडाचा पट्टा बंद होता. मॅच सुरु झाली तसा तोंडाचा पट्टा पुन्हा सुरु झाला. आता तर मॅच लयच रंगात आलती. जशी जशी मॅच रंगात येत होती तसा हिच्या तोंडाचा पट्टा जोऱ्यात चालू झाला होता.
“तो पराला पाहा बॉल घेउन, त्यान कोणाले बॉल देल्ला, आता ह्या कोठ घेउन चालला, यान कोणाले बॉल देल्ला, अर राजा जाल मोरं रायते त्याच्यात माराच सोडून तुन मांगच्या गड्याले कायले बॉल देल्ला, अकलाच नाही. त्यान मारला, हाततिच्यात खंब्यालेच लागला, जरा अंदर माराचा ना गड्या, आर पुन्हा मारला, अजी कोंबड गेल जी डाल्यात, ते तुमचा गोल झाला.”
हे तर कॉमेंट्रीच करुन रायली होती. हिच हेच चालल होत हा पऱ्हाला, तो पऱ्हाला तो पडला पायन,
“चांगलच लागल हो त्याले”
“अव काही सांगता येत नाही कवा कवा नाटक करते लेकाचे”
“बाप्पा याच्यात नाटक बी रायते का. लय खासच हाय जी तुमचा फुटबॉल याच्यात लोक मारामाऱ्या का करते, एकमेकाच्या उरावर बसुन कुस्त्या का खेळते, नाटकं का करते.”
“मंग हाय ना मज्जा”
तिन तोंडच हालवल, तिले आता मॅच पाहाले मजा येउन रायली होती हे नक्की म्हणूनच ते डोये फाडून टिव्ही पाहात होती.
“अजी बाप्प्याकड बॉल आला, दोन गड्याले चकवून त्यान बराबर मारला. तो गडी तर भलतीकडच कुदला त्याले पत्ताच लागला नाही कोठ बॉल मारला ते. बाप्प्या हायेच तसा गुणाचा. येकदम माया गोलूवाणी हाय.”
असा बाप्प्यान गोल मारला आन फ्रांस जितला. दुसरे दिवशी सकाळीच बंद्या गावात बातमी पसरली का हिंगणघाटच्या बाप्प्यामुळ फुटबॉलची मॅच जितली. बाकी मॅच कोण जितल याचा पता नाही पण बाप्प्यामुळे जितली हे गावात पसरल. बाप्प्यामुळच म्या मी मॅच पायली. लय खासच रे बाप्प्या तू.

लिहिणार
जानराव जगदाळे
ता. हिंगणघाट, जि. वर्धा

मित्रहो
https://mitraho.wordpress.com/

लोकसभेत अडले,विधानसभेत पडले…….(वात्रटिका)

वाढदिवस

आज रिमझिम पावसातून

छात्रीविना चालत आलो

… सारं आभाळ झेलत

हे शरीर पेलत

घरी आल्यावर खूप एकटं एकटं वाटलं

स्वतःलाच कुशीत घ्यावं वाटलं

फ्लाईट ने ऑनटाइम टेक ऑफ केले. टेक ऑफ नंतर जकार्ता शहराचे दोन अडीच मिनिटे हवाई दर्शन झाले आणि जकार्ता जवळील समुद्रातील लहान मोठी बेटे दिसू लागली

स्वत:ला कामामध्ये, एखाद्या छंदामध्ये, मित्रांच्या घोळक्यात गुंतवून घेणे, किंवा बेसुमार टीव्ही पाहणं अथवा नशापाणी करणं. पण त्यांच्या समस्येचं उत्तर लग्न संबंधांच्या बाहेर उपलब्धं नसतंच. ते तर घरातच उपलब्ध असतं. तुम्ही दुस-या कुणाच्या प्रेमात पडूच शकत नाही असं मला म्हणायचं नाहिये. पडू शकता आणि त्यामुळे तुम्हाला काही काळाकरिता छान सुद्धा वाटू शकतं. पण काही वर्षानंतर तुम्ही, आज आहात त्याच परिस्थितीमध्ये असाल.

मी जात्याच भित्री असल्याने दक्षिण आफ्रिकेला जायचे टाळत होते. पण पूर्वी एका स्नेह्याकडून ऐकलेले आफ्रिकन सफारीचे वर्णन मोहही पाडत होते. भलं मोठं शिवार, उंच उंच गवत, मुक्त जंगली प्राणी आणि आपण मात्र उघड्या मोकळ्या जीपमध्ये ही कल्पना जरी रम्य असली तरी मला फारशी आकर्षक वाटत नव्हती. ह्यांना मात्र मनापासून तेथे जायचे होते, म्हणून आम्ही जोहान्सबर्ग व केपटाऊन हा भाग "बिग फाईव" बघण्यासाठी निवडला.

जोहान्सबर्ग जरी आमच्या सहलीतले पहिले ठिकाण होते तरी तेथे न रहाता जवळच्याच 'सनसिटी'मध्ये रहाणे सगळे पसंत करतात. त्याप्रमाणे शहरात फिरून आम्हीही तेथेच गेलो. सनसिटीचे वर्णन मिस वर्ल्ड, मिस युनिव्हर्स स्पर्धेमुळे ऐकले होते. क्वचित टीव्हीवर पाहिलेही होते. पण प्रत्यक्षात 'हॉटेल निसर्ग सान्निध्यात होते' एवढे सोडल्यास विशेष वेगळे काही वाटलेनाही. हॉटेल्स छान होती. 'बिग ५' चं आस्तित्व तिथल्या सजावटीत ठायीठायी दिसत होतं. छोटे छोटे खरे व कृत्रिम धबधबे, जंगलातली पायवाट, (कृत्रिम) लाटा उसळणारी तळी, कारंजी यांची शोभा हत्ती, सिंहाच्या पुतळ्यांनी अधिकच वाढवली होती.

ठराविक वेळी हत्तींच्या पाठीमागून धूर सोडला जायचा, हत्तींचे चीत्कार, सिंहाच्या डरकाळ्या व माकडांचे ओरडणे ऐकू यायचे. मजा वाटली. सनसिटी मध्ये कॅसिनो असणे आवश्यकच. किंबहुना कुणी कॅसिनोमध्ये खेळायला व बिग फाईव पहायला तर कुणी वीकएंड साजरा करायला तिथे येतात. त्यामुळे आम्हालाही खेळण्याची नाही तरी तिथली गंमत पहाण्याची उत्सुकता होतीच. जुगाराच्या अड्यामध्ये जायला मन धजावत नव्हतं. त्याचवेळी आतला एकंदर कोलाहल हसण्याचे आवाज बाहेर थांबूही देत नव्हते. कॅसिनोच्या जवळ गेलो तर बाहेरच दरवाजापाशी (खोट्या) नाण्यांची रास एका सोनेरी घड्यातून खाली जमिनीवर ओतली जाते आहे असे दृश्य होते आणि त्यावर प्रकाशाचा झोत असा काही कोन साधून पडत होता की ती रास खरीच वाटावी. आपली लक्ष्मीची मूर्तीच काय ती कमी होती. दिव्यांची रोषणाई, आजुबाजूची बाग, आत बाहेर करणाऱ्या लोकांची लगबग, आणि एकंदर वातावरणातील उत्साह आम्हालाही खेचून आत घेऊन गेला. इथे आमचे पासपोर्ट आम्ही उतरलेल्या हॉटेलच्या ताब्यात असल्याने मलेशियासारखी तपासणी होत नव्हती. फक्त दारावर आमचा खोली क्रमांक विचारला. आत पाऊल टाकताच सिगारेट, सेंट व दारूचा एकच संमिश्र वास नाकात घुसला. विविध रंगसंगतीचे कपडे ल्यालेली विविध देशातली माणसे भान हरपून खेळण्यात मग्न होती.

प्रशस्त जागेत भरपूर खेळण्याची यंत्रे असलेले वातानुकूलित कॅसिनो, रंगीबेरंगी दिव्यांच्या प्रकाशझोतांनी नुसते झगमगत होते. प्रत्येक यंत्रात माणसे आपापली खोटी नाणी-खोटे शिक्के सारून, खटके ओढून आपापले नशीब आजमावून बघत होती. त्या यंत्रातून कधी नाणी पडलीच तर वेड्यासारखी ओरडत होती, नाचत होती, एकमेकांना मिठ्या मारत होती... अगदी जल्लोषाचे वातावरण होते सगळीकडे. कुठे खटके दाबायची यंत्रे होती तर कुठे भली मोठी चक्रे एका छोट्या गोळ्याला गरागरा फिरवत होती, कुठे पत्त्यांचे सराईत हातातून वाटप चाललेले होते. पत्ते वाटणाऱ्या हातांची सफाई अवर्णनीय होती. आकर्षक गणवेशातील कर्मचारी, त्यांचे पत्ते हाताळताना होणारी हातांची सराईत हालचाल, रंगवलेली नखे आणि सुबक हात अगदी नजर खिळवून ठेवत होते. सगळीकडे लक्ष्मीचा खळखळाट ऐकू येत होता. आपल्याला जरी हे सगळे बघायचा कंटाळा आला तरी खेळणारे मात्र अगदी तल्लीनतेने खेळत होते. खाणेपिणे, सिगरेट, वारुणीचे घुटके-सगळे तिथेच, त्या यंत्र देवासमोर बसूनच. आमच्यासारख्या बघ्यालाही आपल्या जाळ्यात ओढण्यासाठी काही शिक्के फुकट देण्याचे प्रलोभन कॅसिनोचे कर्मचारी सतत दाखवत होते. आपण ते घेऊन जर एखाद्या खेळाकडे म्हणजे आपल्याला खेळायला सोप्या अशा खटक्याच्या खेळाकडे गेलो आणि थोड्या वेळातच कंटाळून निघालो तर त्या यंत्राकडे इतर मंडळी अगदी धावत सुटायची. प्रथम असे का ते कळलेच नाही. मग समजले की, आपल्यासारख्या बिगिनरचे नशीब त्या लोकांना लाभते म्हणे! सगळे वातावरण जरी खूप आकर्षक असले तरी सिगारेटचा व दारूचा वास आम्हाला फारवेळ तिथे थांबू देईना. मोकळ्या हवेत आल्यावर बरे वाटले.

कॅसिनोची सजावट आतून होती तशीच बाहेरूनही खूप कलात्मक होती. प्रत्येक कॅसिनोबाहेर छान बाग होती. शोभेची झाडे, फुलझाडे यांची रंगसंगती अगदी नजर खिळवून ठेवत होती. दिव्यांच्या खांबावर वेलींचे झोपाळे करून त्यावर विविध पक्षी बसवले होते. छान संगीत होते. झाडांवर माकडे उड्या मारत होती. कोणी खाऊ दिला तर पटकन उतरून परत जात होती.निसर्गाच्या प्रसन्न सान्निध्यात प्रवासी खाद्य-पेयांचा आस्वाद घेत होते. सगळेपहाता पहाता दोन दिवस कसे गेले कळले सुद्धा नाही. आपल्या जगतसुंदऱ्या जिथे उतरल्या होत्या त्या ठिकाणी आम्ही जाऊन आलो, राहिलो याचा आनंद होताच पण आता पुढचे वेध लागले होते ते सोन्याच्या खाणीचे आणि माबुला लॉजचे. त्यासाठी परत मुक्काम जोहान्सबर्ग!

आलो त्या दिवशी जो'बर्गचा काही भाग पाहिला होता. उरलेला सन सिटीहून माबुलाकडे जाताना. वाटेमध्ये सोन्याची खाण! अपेक्षेप्रमाणे ती गावापासून दूर होती, पण निर्जन भागात नव्हती. एक दोन मस्त रेस्टॉरंट्स, शेजारीच मुलांसाठी करमणूक केंद्र, रोलर कोस्टर, रिझॉर्टस यांनी ही 'गोल्ड रीफ सिटी' गजबजली होती. अर्थातच सर्वांचा केंद्रबिंदू म्हणजे गोल्ड माईन. सोन्याचे आकर्षण आम्हा भारतीयांइतकेच परदेशीयांनाही वाटते, त्यामुळे लहान मुलांच्या खेळण्यामध्ये न रमता मंडळी सोन्याच्या खाणीकडे वळली.

खाणीत प्रवेश करण्याचा रस्ता सुव्हेनीयर शॉपमधून होता. गोल्डरीफ चा ट्रेडमार्क असणाऱ्या तबकड्या, टी शर्टस, की चेन्स अशा अगणित वस्तू विक्रीसाठी मांडून ठेवलेल्या होत्या. त्यातील १-२ गोष्टी खरेदी करून वळलो. एका भल्यामोठ्या लोखंडी कमानीने आमचे स्वागत केले. सोन्याच्या खाणीचे प्रवेशद्वार लोखंडाचे आहे याची गंमत वाटली. मी तर अशाप्रकारची खाण प्रथमच पहात होते. त्यामुळे सगळ्याच गोष्टींचे मला कुतूहल वाटत होते. माईन बघायची असेल तर फक्त गाईडेड टूरच घेता येते. स्थानिक गाईडने आत कोणती काळजी घेणे आवश्यक आहे ते सांगितल्यावर गंमत-जंमत करणारी मंडळी जरा गंभीर झाली. अन् जेव्हा आम्ही हेलमेट घालून व हातात टॉर्च घेऊन पिंजरावजा लिफ्टमध्ये शिरलो तेव्हा लिफ्टची एकंदर अवस्था बघून हे गांभीर्य अधिकच वाढले. आपण जमिनीखाली २२० ते २५० मीटर जाणार आहोत हे कळल्यावर तर बोलतीच बंद झाली. थोडेसे खाली जातोय तोच लिफ्टच्या बाहेरच्या बाजूने प्रथम पाणी ठिबकण्याचा व नंतर भिंतीवरून पाणी ओघळण्याचा आवाज यायला लागला. क्वचित तुषारही अंगावर उडले, कानात दडे बसले, अंधार वाढायला लागला. मिणमिणत्या उजेडात लिफ्ट जास्तच जुनाट वाटत होती. तिचा वाढत जाणारा आवाज अंगावर काटा आणत होता. कधी बाहेर पडतोय असे झाले होते. तोच मोठा आवाज करून लहानसा गचका देत लिपट थांबली. 'चला, सुटलो!' म्हणत लिफ्ट मधून बाहेर पडलो ते काळोखी भुयारात! भुयार पाहिल्यावर तर अगोदरची लिफ्टच बरी वाटायला लागली. भुयार मिणमिणत्या उजेडाचे, जेमतेम ७-८फूट उंची असलेले व एकावेळी २-३ माणसे जाऊ शकतील असे होते.

पायाखालची जमीन टणक व खूपच खडबडीत असल्याचे बुटांच्या तळव्यातूनही पायाला जाणवत होते. त्या खडबडीत भुयारातून आम्ही जमिनीखाली २५० मीटरवर चालत होतो ही कल्पनाही फारशी आकर्षक नव्हती. तसेही उष्णता आणि ताज्या हवेच्या अभावामुळे आपल्याला इथे २० मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ थांबू देत नाहीतच. जरी हवेचा दाब व प्रवाह नियंत्रित केले असले तरी आर्द्रतेमुळे फार वेळ थांबणे त्रासदायकच होते. या परिस्थितीत राहून सोने काय किंवा कोळसा काय खणून काढणाऱ्यांना माझे शतश: प्रणाम!

या भुयारात ठिकठिकाणी वेगवेगळी हत्यारे, डायनामाईट्स, विजेचे जनरेटर सेट्स, खाणीतून निघणारे दगड वाहून नेण्यासाठी जिने, रस्ते, गाड्या ठेवलेले होते. काही ठिकाणी पुतळे तर काही प्रात्यक्षिके दाखविण्यासाठी कामगारही होते. कधी मिणमिणत्या उजेडात तर कधी टॉर्चच्या प्रकाशात आम्ही हे सारे पहात होतो. डोळे सरावले अन् आपण जमिनीखाली आहोत हेच विसरायला झाले. सगळेजण बघण्यात एवढे रमलो की गाईडने "आता परत फिरूया" म्हटल्यावर "एवढ्यातच?" अशीच सगळ्यांची प्रतिक्रिया झाली. पण शेवटी लिफ्टपाशी जेव्हा "ही खाण मुळात १०००मीटर खोल होती, पण आता ३०० मीटरच्या खाली पाणी भरलेले असल्याने बंद आहे" असे कळले तेव्हा उगीचच पायाखालची जमीन हलते आहे असा भास होऊन कधी वर उघड्यावर जातो असे झाले. परत त्या लिफ्टचा प्रवास सुरू झाला. लिफ्ट वर येताना जास्तच आवाज करते व तिच्या वेगाने भिंतीवरून ओघळणारे पाणी जास्त जोरात आम्हाला भिजवते आहे हेही अनुभवायला मिळाले.

वर येऊन मोकळा श्वास घेतल्यावर खूप बरे वाटले. शुद्ध हवेची महती अशा वेळी प्रकर्षाने जाणवते. खाणीतून मिळणारं सोनं, दगड, वाळू, व इतर धातूंपासून वेगळं करून शुद्ध करतात. वितळवून त्यापासून ठोकळे तसेच चिपा बनवण्यापर्यंत काय काय प्रक्रिया केल्या जातात याचे प्रात्यक्षिक शेजारच्याच खोलीत चालू होते. १० किलो सोन्याची ढेप खास हात लावण्यासाठी ठेवली होती. सर्वजण त्याला कुरवाळत होते हे पाहून माझाही धीर चेपला व मग मीही हात पावन करून घेतले. १-२ ग्रॅम पासून फारतर १० ग्रॅम पर्यंत सोने हातात घेणारे माझे हातच त्यादिवशी सोन्याचे झाले.

सोने पाहून झाल्यावर आमच्या गाड्या मुख्य मुक्कामाकडे निघाल्या. गेम सफारीबद्दलची माझी कल्पना म्हणजे जंगल, त्यातले प्राणी आणि त्यांना बघण्यासाठी तुफान वेगाने धावणारी जीप. म्हणून या मुक्कामासाठी मी नाखूष होते. जो'बर्गपासून सुमारे अडीच तासाचा प्रवास. वाटेत कुठे वस्ती तर कुठे डोंगर, मोकळी जागा. वाटेत दूरवर काही खाणीही दिसू लागल्या. त्या खाणीतून बाहेर टाकलेल्या मातीचे, दगडांचे ढीग उन्हात चमकत होते. पण जंगलाचे अन वन्य प्राण्यांचे नाव नव्हते. शेवटच्या अर्ध्या तासात चित्र एकदम बदलले. रस्त्याच्या कडेने झाडे दिसायला लागली, लांब दिसणारे डोंगर जवळ आले, वळणे घेत आम्ही माबुला 'लॉज मुक्कामी' पोहोचलो.

आमची गाडी तिथे पोहोचताच आदिवासी वेषातल्या एका माणसाने जोरजोरात ढोल वाजवायला सुरुवात केली. प्रवेशालाच कमान व मागे मोकळे अंगण होते. आम्हाला 'सुस्वागतम्' म्हणायला आदिवासी वेषातील कर्मचारी हजर होते. ओले टॉवेल व सरबताचे ग्लास हातात देऊन कमरेत वाकून त्यांनी सर्वांचे स्वागत केले. त्या गरम व चिकचिक्या हवेत ओले टॉवेल व कोमट पण टेस्टी सरबत खूपच छान वाटले. आत्तापर्यंतच्या प्रवासाचा थकवा कुठेच्या कुठे पळून गेला. रिसेप्शन हॉलमध्ये सर्व आधुनिक सोयी असल्या तरी सजावट मात्र जंगलातल्या वातावरणाला साजेशी होती. समोरच छोटसं तळं त्यावर सुबक पूल, मागे सर्वत्र झाडे व निवासी खोल्यांचे पुंजके.

वॉटरबर्ग डोंगराच्या परिसरात लिम्पोपो प्रॉविन्समध्ये १२००० हेक्टर आवारात हे लॉज आहे. अनेक छोट्याछोट्या झोपड्या व ३-४ कॉन्फरन्स हॉल असणारे हे लॉज निसर्गाशी पूर्ण एकरूप झालेले आहे. बऱ्याचशा खोल्या एकमजली, क्वचित एखादी इमारत दुमजली. खोल्या गटागटांत विभागलेल्या पण एकमेकांपासून दूरदूर आहेत. मधेमधे पायवाट, मोठी मोठी झाडे व गुडघ्याइतके गवत होते. झाडांवर दिवसा वेगवेगळे पक्षी तर रात्री वटवाघळे दिसली. दिवसभर वेगवेगळ्या आवाजात वेगवेगळे राग आळवत असलेल्या पक्ष्यांना रात्री रातकिड्यांनी छान 'किर्रर्र' संगीताची साथ दिली होती.

आमची खोली रिसेप्शन हॉलपासून दूर, सगळ्यात शेवटच्या एका दुमजली इमारतीच्या तळमजल्यावर एका टोकाला होती. आम्ही दोघे सोडल्यास इतर कोणीच त्या इमारतीत वस्तीला नव्हते. हे लक्षात आल्यावर व आजुबाजूचे उंच उंच गवत पाहून मला तर पळून जावेसे वाटत होते. पण जाणार कुठे? शेवटी जीव मुठीत धरून २ दिवस काढणे भाग होते. खोलीत आधुनिक सोयी तशा मर्यादितच होत्या. दारासमोरच्या भिंतीवरला भला मोठा पडदा 'मागे काहीतरी आहे' हे दर्शवत होता. भला मोठा प्रशस्त व्हरांडा पडद्याआड लपून आमची वाट पहात होता. व्हरांड्याला कठडा वगैरे नव्हताच, फक्त गवतात शिरणाऱ्या ३-४ पायऱ्या होत्या. अंधार पडेपर्यंत मजा वाटली, पण नंतर मात्र बिग५ पैकी कोण येईल सोबतीला याची भीती वाटू लागली. जेवणाची वेळ झाल्याची बातमी हवेत दरवळणाऱ्या मसाल्यांच्या वासाने व रिकाम्या पोटाने करून दिली तसा आम्ही आमचा मोर्चा जेवणघराकडे वळवला.

-– अनामिका बोरकर

एक दिवस मी एका लहान मुलाला तपासत होतो. त्याला चांगलाच ताप भरला होता. खोकलत होता. बेचैन होता. तगमग करीत होता. …..