सरकारने आधी शेतकऱ्यांना रासायनिक शेतीचा पाठ पढवित त्यांच्या पायातील बळ हिरावून घेतले, त्यांना कुबड्या दिल्या आणि आता खते, बियाण्यांची टंचाई निर्माण करून या कुबड्याही हिरावून घेण्याचा प्रयत्न होत आहे. विवश शेतकऱ्यांना रस्त्यावर उतरून आंदोलन करण्याशिवाय दुसरा कोणता पर्याय आहे? त्यांनाही तुम्ही गोळ्या घालणार?

जीवनाचे अध्यात्म समजून घेताना रोजच्या जगण्यातील प्रत्येक घटनेचा ऊहापोह चिंतनाच्या पातळीवर करणे आवश्यक असते. तेव्हाच दैनंदिन जीवनप्रवाहात अध्यात्म उतरू शकते. योग्यायोग्यतेचा निवाडा करून सुयोग्य मार्गावरून चालणे आणि आपल्यासह इतरांनाही त्या मार्गावरून घेऊन जाणे जमायला हवे. याची सुरूवात आपल्यापासून करून मग ते इतरांना शिकविले, तर ते आचरणशील होते. अलीकडे लग्न किंवा इतर उत्सवादी कार्यक्रमात अन्न टाकू नये, असे सांगितले जाते. जेवताना अन्न टाकायचे नसतेच. तो सुसंस्कृत जगण्याचा अविभाज्य भाग आहे; पण तरीही भराभर वाढून घेणे आणि नुसतीच चव चाखून ते टाकणे, असा तऱ्हेवाईकपणा वाढतो आहे. आपले तत्त्वज्ञान तर अन्न प्राशनाविषयी खूप खोलवर जाऊन बोलते. अन्नाची निंदा करू नये, त्याला नावे ठेवू नये आणि ते टाकू नये, असे साक्षात् उपनिषदांनी नोंदवून ठेवले आहे. त्याचे पालन होत नाही. बाहेरील मोठा कार्यक्रम तर जाऊ द्या; पण घरातही खूप अन्न वाया जाते. त्याचा विचार व्हावा. रोज हजारो भुकेल्यांचे पोट भरेल एवढे अन्न राज्यात वाया जात असेल. ते जर आपण वाचवले, तर ‘अन्नदान श्रेष्ठदान’ सारखी आध्यात्मिक कृती घडेल. तैतरिय उपनिषदाच्या भृगुवल्लीमध्ये नवव्या अनुवाकात म्हटले आहे की,

अन्नं बहु कुर्वीत। तद् व्रतं। पृथिवी वा अन्नम्।
आकाशोऽन्नादः। पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः।
आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्।
ह य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति।
अन्नवानन्नादो भवति।
महान् भवति। प्रजया पशुभीर्ब्रह्मवर्चसेन।
महान् कीर्त्या।

अर्थ असा की, विपुल अन्न निर्मित करणे हे एक व्रत आहे. आकाश अन्नाद आहे. त्यातही पृथ्वीप्रमाणेच अन्नस्थित असते; त्यामुळे अन्नवास होणे हे ब्रह्मवर्चस्वाइतके मोठे होणे आहे. यावरून रोजच्या भोजनातील आध्यात्माची आपल्याला कल्पना येते. इंग्रजीत एक म्हण आहे की, Money Saved is money earned याचा अर्थ पैसा वाचविणे हे पैसा मिळविण्यासारखेच असते. याचाच संदर्भ घेऊन आपण अन्न या घटकाकडे पाहिले पाहिजे. अन्नाचा काटकसरीने वापर करणे हे अन्न निर्माण करण्यासारखेच आहे. आपल्याला घासातील एक घास भुकेल्याला ठेवणे, याला मनाची उदात्तता लागते. अतिथी-अभ्यागताची गरज लक्षात घेऊन त्याला अन्न देणे हे मानव्याच्या दृष्टीने परमभाग्य होय!

नव्या युगात ‘बुफे डिनर’ असते. मुळात लागेल तेवढे घेण्यासाठी बुफेची व्यवस्था असते; मात्र माणसं भराभर वाढून घेतात. ते खपणारे नसतेच; मग टाकून देतात. पंगतीतही वाढपे पुन्हा येतील की नाही, या भावनेने दोनऐवजी चार पुऱ्या घेतल्या जातात आणि मग अन्न वाया जाते. असे होऊ नये म्हणून स्वतःच पुढाकार घेणे श्रेयस्कर आहे. आपल्या रूढीप्रमाणे ‘अन्नसंस्कार’ केला जातो. सोळा संस्कारांपैकी हा एक महत्त्वाचा संस्कार आहे; पण अलीकडच्या काळात या संस्काराचे आपण संस्कृतीत झालेले परिवर्तन मोडीत काढले असून एक विकृती म्हणून ही आपली अन्न संस्काराची परंपरा पुढे येत आहे. असे होणे प्रासंगिक घातकपणाचेच नव्हे, तर नव्या पिढीला बिघडविणारे आहे. आपण नव्यांच्या ओंजळीत जी संस्कार शिदोरी देतो तीच घेऊन ते पुढे जात असतात. त्यांच्या मन-बुद्धीचा विकासदेखील त्यावरच होत असतो आणि आपणच जर बेफिकीरीने जगत-वागत राहिलो, तर त्यांच्यावर तरी संस्कार होणार कसा? त्यामुळे वस्तुस्थिती लक्षात घेऊन वागले पाहिजे. जेवण झाल्यानंतर ‘अन्नदाता सुखी भव’ असे म्हणण्याची एक रीत आहे. त्यातून अन्न देणारा आणि घेणारा दोघांचेही संस्कार दिसून येतात. जिभेला असलेले वळण जेव्हा मनाला लागते आणि त्याबरहुकूम मेंदू काम करतो तेव्हाच विवेकी आचरण घडत असते. यास्तव अन्नप्रतिष्ठा जपणे ही कुण्या एकटयाची नव्हे, तर राष्ट्रातील प्रत्येकाची नैतिक जबाबदारी आहे.

— प्राचार्य प्रशांत पाटील (सगुण निर्गुण, मटा. २८ नोव्हेंबर २०१६)

भारताला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा जगातील अनेक देशांनी भारताच्या भवितव्याविषयी काळजी व्यक्त केली होती. विविधतेने नटलेला एवढा मोठा देश भारतीय नेते सांभाळू शकतील की नाही, याबद्दल अनेकांच्या मनात शंका होती. चर्चिलने तर ब्रिटिश पालर्मेंटमध्ये भारतीय लोक स्वतंत्र राहण्याच्या योग्यतेचे नाही, देशाचा कारभार त्यांना चालवता येणार नाही, 50 वर्षांतच भारताच्या स्वातंत्र्याच्या ठिकऱ्या उडतील, असे परखड मत मांडले होते.

नित्यः शुद्धो निष्कल एको जगदीशः
साक्षी यस्याः सर्गविधौ संहरणे च ।
विश्वत्राणक्रीडनलोलां शिवपत्नीं
गौरीमम्बामम्बुरुहाक्षीमहमीडे ॥ ६॥

निर्गुण निराकार परब्रह्माची मूलशक्ती आदिमाया जगदंबा हीच सर्व कार्यामागे असलेले मूळचैतन्य आहे. हे स्पष्ट करताना आचार्य श्री प्रथम चरणात परब्रह्माचे वर्णन करीत आहेत. त्या परमात्म्या बद्दल ते म्हणतात,

नित्यः - परमात्मा नित्य आहे. अर्थात भूत, वर्तमान व भविष्य काळात तो आहेच आहे. शास्त्रात अशा तत्वालाच नित्य असे म्हणतात. जे काळानुसार निर्माण होते आणि नष्ट होते त्याला अनित्य म्हणतात. याच दृष्टीने सर्व जग अनित्य आहे. एकटा परमात्मा नित्य आहे.

शुद्धो- त्यात कोणत्याही पद्धतीने मायेचा लवलेश नाही. मायेच्या गुणांनी अशुद्धता येते. मायापती त्या गुणांच्या अतीत असतो. त्यामुळे त्याला शुद्ध म्हणतात.

निष्कल - त्यामध्ये कोणत्याही कला अर्थात बदल होत नाही. कमी किंवा अधिक होणे याला कला असे म्हणतात. परमात्मा परिपूर्ण आहे तो कमी किंवा अधिक होत नाही.

एको- एकमेवाद्वितीय. त्याचा सन्मान दुसरा कोणीच नसतो.

जगदीशः - या संपूर्ण विश्वाचा संचालक.
असा जो परमात्मा, तो

साक्षी यस्याः सर्गविधौ संहरणे च - जिच्या निर्मिती, विलयाचा साक्षी असतो अशी.
परमात्मा पुरुष केवळ साक्षी स्वरूपात अधिष्ठान असतो. तो स्वत: काहीच करत नाही. आदिमाया प्रकृतीच सर्व क्रीडा करते. परमात्मा तिच्या त्या क्रीडेचा साक्षी रूपात आस्वाद घेतो‌. त्याची योगमाया रूप ही आदिशक्ती असणाऱ्या,

विश्वत्राणक्रीडनलोलां- या सर्व विश्वाच्या पालनाची क्रीडा करीत असणाऱ्या,

शिवपत्नीं- शांत स्थाणू अशा स्वरूपातील भगवान शंकरांची पत्नी असणाऱ्या,

गौरीमम्बामम्बुरुहाक्षीमहमीडे - कमलाप्रमाणे नेत्र असणाऱ्या आई जगदंबा गौरीचे मी स्तवन करतो.

-- प्रा. स्वानंद गजानन पुंड

एखाद्याची कोठलीही तयारी नसताना आयुष्य त्याला/तिला बखोटं धरून उचलतं आणि जबाबदाऱ्या खांद्यावर सोपविण्यासाठी उभं करतं. शरीर आणि मन मुलांना मोठ्यांचे काम शिरी घेण्यासाठी तयार करतात-बऱ्याचदा मनाविरुद्ध !

मथुरेच्या आजूबाजूच्या भागाला “व्रज” भूमी म्हणतात. “व्रजन्ति गावो यस्मिन्निति व्रज: ! अर्थात जिथे गायी चरतात, फिरतात तो व्रज प्रदेश होय. याच्या आसपासच्या प्रदेशातल्या काही लोकांची आडनावे पाहिलीत तर “कुशवाहा”, “चरवाहा” म्हणजे गायींना चारणारे अशी आडनावे आहे. लालूप्रसाद किंवा रामविलास पासवान यांच्या पक्षातील लोकांची आडनावे पहा म्हणजे लक्षात येईल मित्रांनो.

पालक म्हणून स्वतःला आवडलेल्या गोष्टींना निग्रहाने नकार देणं आपल्यालाही जमलं पाहिजे.

बर्‍याच लोकांना सारख्या ढेकरा येणे किंवा वारा सरणे याचा त्रास होत असतो. उतारवयात हे जास्त आढळते.

वायुविकाराचे मुख्य कारण म्हणजे आपल्याला माहीत नसताना हवा गिळण्याची सवय होय. दुसरे कारण म्हणजे काही अन्नपदार्थांवर होणारी जिवाणू प्रक्रिया.

बध्दकोष्ठता असल्यावर मोठया आतडयात मळ बराच वेळ राहून सूक्ष्मजंतूंच्या क्रियेमुळे वायू तयार होतो. हा वायू थोडा थोडा पण घाण वास येणारा असतो.

उपचार

बैठया जीवनपध्दतीत गॅस होणे स्वाभाविक आहे. काही ना काही व्यायाम करणे हे गॅस निवारण्यासाठी आवश्यक आहे. निदान चालण्याची सवय असावी. ज्या अन्नपदार्थांमुळे गॅस वायू होतो ते टाळावेत.

वायूने फारच त्रास होऊन पोट फुगले असल्यास एक सोपा उपाय करता येईल. गुडघे व कोपरावर ओणवे होऊन गुदद्वारात साधी लहान रबरी नळी सरकवल्यास आतील हवेला वाट मिळून ती बाहेर पडते. वर सरकणे हा हवेचा नैसर्गिक गुणधर्म आहे. म्हणूनच पाण्यातून बुडबुडे वर येतात. या गुणधर्माचा वापर करून हवा गुदद्वाराच्या तोंडाशी आणता येते. आतडयाला पीळ पडला असल्यासही कधीकधी या उपायाचा गुण येतो व ऑपरेशन टळते. मात्र नळी अर्ध्या वितीपेक्षा जास्त आत सरकवू नये. योगासनांपैकी काही आसने गॅस गुदद्वाराकडे आणतात. (उदा. पवनमुक्तासन)

आयुर्वेद

वायू, गुबा-यामागे काही कारणे असू शकतात. अति पाणी पिणे,आहारात बटाटा,रताळी, साबुदाणा असे पिठूळ पदार्थ असणे, हरबरा डाळ आणि उडीद, इत्यादी डाळी. अशा विशिष्ट पदार्थांशी संबंध टाळावेत. बैठे काम करणा-यांनाही याचा त्रास होतो.

वायू, गुबारा यांचा त्रास होणा-यांना कपभर गरम पाण्याबरोबर दीड चमचा लवणभास्कर चूर्ण किंवा एक चमचा हिंगाष्टक चूर्ण दिल्यास चांगला उपयोग होतो. ही चूर्णे जेवणाबरोबर, म्हणजे भात-पोळी याबरोबरही घेता येतात.

बैठे काम करणा-यांनी पोटाच्या साध्या क्रिया कराव्यात. एक साधी क्रिया पुढीलप्रमाणे. जेवणानंतर दीड-दोन तासांनी ताठ बसून बेंबी आत ओढून5 ते 15 सेकंद तशीच ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. असा उपाय वारंवार व नेहमी केल्यास गुबा-याचा त्रास निश्चित कमी होतो. मात्र बेंबी आत ओढून धरल्यास दुखत असेल तर आतील अवयवांना सूज आहे अशी शंका येणे साहजिक आहे अशा बाबतीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. योगाभ्यासात पोटासाठी बरेच उपाय आहेत.(नौलि, उड्डियान, इ.) या उपायांचा निश्चित उपयोग होतो.

होमिओपथी निवड

आर्सेनिकम, बेलाडोना, सीना, कॉस्टिकम, चामोमिला, फेरम मेट लायकोपोडियम,नक्स व्होमिका, पल्सेटिला, सिलिशिया, सल्फर,डायस्कोरिया, चायना

-- लेखक : डॉ. श्याम अष्टेकर
(MBBS, MD community Medicine)

-- आरोग्यदूत WhatsApp ग्रुपवरुन (Posted by Sushama Mohite)

संत तुकाराम महाराज यांनी श्री भगवान श्रीकृष्ण यांचे बालपणाचे वर्णन करणारे जे अभंग आहेत, त्या अभंगाला बाळक्रीडा अभंग असे शिर्षनाम देण्यात आलेले असून त्या अभंगांना वारकरी सांप्रदायात फार मोठ्या प्रमाणात गायिल्या जात असतात. हे बाळक्रीडा अभंग ४२ असून त्या सर्व अभंगांना (माझी वाणी तुझे वर्णी गुण नाम | ऐसें देईं प्रेम काहीं कळा ||धृ||) हे गाताना एकाच धृपद लावले जाते.

आज कधीतरी प्रदर्शनातून हिंडताना किंवा एखाद्या संग्रहालयाला भेट देतो त्यावेळी तांबा, पितळ व जर्मनच्या वस्तु विक्रीसाठी तर कुठे फक्त माहिती कळावी म्हणून ठेवलेल्या असतात. थोडसं हसू ही येतं, कारण काल परवा पर्यंत वापरातल्या गोष्टींना आता अॅन्टीकचा दर्जा प्राप्त झालेला आहे..