Login Here Join Now

Articles by मराठीसृष्टी Admin

Articles posted by Marathisrushti Admin

Sort By:

This articles are displayed in the order of publishing date
This articles are displayed in the order of modification date
The Articles are displayed in the order of publishing date. Oldest first.
The Articles are displayed in ascending order of title
The Articles are displayed in descending order of title
पोर्टलवरील नव्यांसोबत जुने लेखही वाचकांना दिसावेत यासाठी खालील यादी Random पद्धतीने आहे. विशिष्ट क्रमामध्ये यादी हवी असल्यास वरीलपैकी Radio Button क्लिक करा.
  • रोजा

    गुलबट छटा असलेली सुरेख फर, वेधक बोलके डोळे, स्वतच्या सौंदर्याची जाणीव असलेल्या तरुणीसारखी चाल, कोणीही मला पाहिले, तर पुन्हा मान वळवून पाहावेच लागेल, असा कमालीचा विश्वास बाळगणारे हे व्यक्तिमत्त्व. रोजा. पामोरियन स्पीट्स जातीची कुत्री. अवघ्या तीन महिन्यांची असताना माझ्याकडे आली अन् घरातील एक महत्त्वपूर्ण घटक बनली. मी, पत्नी रेखा, मुलगा पराग या त्रिकोणी कुटुंबात रोजा आल्यामुळे चौकोन झाला. रोज घरातून बाहेर पडताना आणि आल्यावर तिला भेटणे, तिच्याशी खेळणे हा महत्त्वाचा रिवाज झाला. तिचे वय वाढू लागले तसा तिच्या जोडीदाराचाही शोध घ्यावा लागला. तिचे पहिले बाळंतपण डॉक्टरांनी दारात उभे राहून, तर मी तिला थेट आधार देऊन केले. छान पाच पिले दिली तिने. त्यांच्या आगमनानंतर तर दोन महिने आमचे घर गोकुळ बनले होते. वाटीवर चमचा वाजविला की पाचही पिल्लं धावत यायची. दूध प्यायची. रोजा तर स्वतचे आणि पिल्लांचेही आवर्जून करवून घ्यायची. आता ही पिले मोठी झाली असणार, नव्हे त्यांच्या काही पिढ्या झाल्या असाव्यात. माझ्या मित्राकडे त्याचेही बरे चाललेले असणार. रोजा आई झाली याचा आनंद तिच्यापेक्षाही कांकणभर आम्हालाच होता. त्यामुळे तिचा लाड वाढतच होता. आमच्या बिछान्यावर झोपण्यापासून तिला सांगून गेले नाही तर रुसून बसण्यापर्यंत तिची मजल गेली होती. घरात कोणी नसेल, तर हिच्या गप्पा चालत रोजाशी अन् तीही
    छान ऐके. तर अशी ही आमची रोजा. लाडकी रोजा. आज तिचीच गोष्ट सांगायची म्हणून एवढी प्रस्तावना.

    तर रोजा घरात पुरती रुळली होती. निगडीहून पुण्यात आणि पुण्यातील या घरातून त्या घरात ती आमच्यासोबत होती. स्कूटरवर बसायला घाबरणारी रोजा कारमध्ये ऐटीत बसे. आता घराला अंगण होते, मोठे फाटक होते, छोटा बगिचा होता, तिला बांधून ठेवणे मला आवडायचे

    नाही; पण आता तिला मोकळे

    सोडण्यासारखे वातावरणही होते. ती घराच्या मागे जाऊन प्रातर्विधी उरकीत असे. काहींच्या प्रवेशावर नाराजी, तर काहींबद्दल आनंद व्यक्त करीत असे. अशात ती मोठ्या फाटकाच्या फटीतून बाहेर पळायला लागली होती. कोणी मारेल, स्कूटरचा धक्का लागेल, कोणी घाबरेल म्हणून आम्ही काळजी घेत असू; पण ती वेळ मिळताच पळायची. नंतर स्वतहून परत यायची. दार उघडण्यासाठी आवाज द्यायची. रागावून तिला घरात घ्यायचो तेव्हा तिचा चेहराही अपराधी वाटायचा. अखेरीस एके दिवशी नेमके काय झाले असावे याची जाणीव झाली मला. पोरीने तोंडाला काळे फासले होते आमच्या. कुठे तरी जाऊन ती व्यभिचार करीत होती अन् आम्हाला पत्ताच नव्हता. हिचा संताप सुरू झाला. पोटच्या मुलीपेक्षा तिला जपले तिने हे असे करावे हे तिला मान्य होणे कठीण होते. शिवाय या अनौरस पिल्लाचे करायचे काय हा प्रश्न होताच? आता आमचे घर पुन्हा तिघांचे झाले. आम्ही तिच्या पिलांविषयी बोलू लागलो. काय करायचे? गर्भपाताचा विषय डॉक्टरांनी फेटाळला. तिला धोका होता. बाळंतपण होणे आवश्यक होते; पण तो उत्साह नव्हता, आनंद नव्हता, कौतुक नव्हते, होती ती अपरिहार्यता. मनात चीड, संताप अन् तिरस्कारही. काय वाट्टेल ते झाले तरी पिल्ले नकोत. फेकून देऊ, हा विचार वाढू लागला. पक्का होऊ लागला. कोण करणार हे काम? मी का पराग? अखेरीस परागने हे काम करावे असे ठरविले. अखेर तो दिवस आला. कोणाच्याही नशिबी येऊ नये असे दुर्लक्षित बाळंतपण तिच्या नशिबी आले. डॉक्टर नाही की औषध नाही. रोजाने चार पिलांना जन्म दिला. त्यापैकी एक जन्मतच गेले. उरले तीन, त
    यांनाही लांब कुठेतरी टाकून द्यायचे होते. आम्ही तिघेही एकमेकांना बजावत होतो. आता दयामाया नको. तिने पाप केलेय, ते आपल्याला नको. तीनही पिलांना मी पाहिले. पिलासारखी पिले. डोळे मिटलेले आता कायमचे मिटणार. त्यांना कावळे खातील की घार नेईल? कोण नेईल त्यांना? कितीवेळ जिवंत राहतील? पण त्यांनी का मरावे? त्यात त्यांचा काय देष? असे प्रश्न बहुधा तिघांपुढेही होते अन् म्हणूनच आम्ही एकमेकाला आपल्या निर्धाराची आठवण करून देत होतो. बागकामाला लागणारी पाटी आणली. त्यात रद्दी पेपर ठेवले. त्यात तिघांना ठेवले. अगदीच निर्दयी होता येत नाही म्हणून एक फडके टाकले. आता रोजाचे लक्ष नाही असे पाहून परागने ती पाटी टाकून द्यायची होती. इकडे रोजा निश्चिंत होती. परागने विचारले, बाबा

    जाऊ? मी म्हटले, एकदा ठरवले ना? मग तो हिला म्हणाला, आई जाऊ? ती म्हणाली, कसे करतोस? रेखाच्या तटबंदीला खिंडार पडले होते. मीही माझा निर्धार सोडायला उत्सुक होतो नि पराग तर ते काम केवळ उरावर दगड ठेवूनच करणार होता. सध्या राहू देत असे म्हणून पाटीतील पिले घरात आली. ``रोज म्हणत होती, मला माहीत होते, तू हे करू शकणार नाहीस म्हणून.'' तिने तिघांजवळ येऊन कृतज्ञता व्यक्त केली. बहुधा क्षमाही मागितली. नव्या उमेदीने आम्ही पिलांशी खेळू लागलो. त्यांचे फोटो काढू लागलो. कौतुक करू लागलो. माझे घर पुन्हा गोकुळ झाले. माझ्या, हिच्या अन् परागच्या मनात निर्माण झालेल्या राक्षसाची जागा माणसाने घेतली. मला माहीत आहे. प्रत्येक माणसाच्या मनात एक राक्षस आहे अन् देवही. काय जागवायचे तो ज्याचा त्याचा प्रश्न.

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 31, 2006


  • नामांतर

    ही घटना खूप जुनी. मराठवाडा विद्यापीठ नामांतराच्या काळातली. अजूनही मनात ताजी असलेली. त्या वेळी पुण्यातल्या एका दैनिकाचा प्रतिनिधी म्हणून मी महाराष्ट्राच्या विधानसभेत वृत्तांकनासाठी हजर होतो. 27 जुलैचा तो दिवस. महाराष्ट्र विधिमंडळात त्या दिवशी मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव द्यायचा ठराव संमत झाला. शरद पवार मुख्यमंत्री होते. मला आठवतं, त्या दिवशी विधानसभेत या ऐतिहासिक घटनेचं कौतुक करणारी भाषणं होत होती. पत्रकारितेत तसा मी जुना झालो नव्हतो. भाषणांनी भारावून गेलो होतो. एका सदस्यानं सांगितलं, ``आपण इतिहास घडविला आहे; पण आज आपण सर्वांनी मराठवाड्यात जाण्याची गरज आहे. तेथील जनतेला शासनाच्या निर्णयाची पार्श्वभूमी, भूमिका सांगण्याची गरज आहे.'' कौतुकाच्या भाषणात हे आवाहन, हा इशारा मागे पडला. त्याच दिवशी अधिवेशनाचं सूप वाजलं. मी पुण्यात येऊन माझ्या कामाला लागलो.
    त्यानंतर मराठवाड्यातून येणाऱया बातम्या पहात होतो. त्या भागात कमालीची अस्वस्थता होती. सरकारच्या निर्णयावर प्रतिक्रिया व्यक्त होऊ लागल्या होत्या. दोन दिवसांतच त्याला उग्र रूप आलं आणि सारा मराठवाडाच पेटला आहे की काय, असं वातावरण निर्माण झालं. माझी अस्वस्थता वाढत होती. माझ्यातला पत्रकार मला स्वस्थ बसू देत नव्हता. मी थेट संपादकांना भेटलो. त्यांना म्हणालो, ``मला मराठवाड्यात जायचं आहे. रोज प्रत्यक्ष माहितीवर वृत्तांत पाठवीन.'' आजच्यासारखी त्या वेळी संवादसाधने विपुल नव्हती. फोन, तार, टेलेक्स असा तो जमाना होतो. संपादक म्हणून त्या वेळी श्री. ग. मुणगेकर होते. ते म्हणाले, ``तू जाऊ नयेस. ते धोक्याचं आहे. स्वतंत्र गाडी घेऊन जाणं अधिकच धोक्याचं आहे. स्थानिक पातळीवर आपले वार्ताहर आहेत, ते पाठवतील त्या बातम्या चांगल्या वापरा. वृत्तसंस्थांच्या बातम्या आहेतच.'' मी नाराज झालो; पण निराश नव्हे. मी म्हणालो, ``मला आठवडाभराची रजा द्या. मी बातम्या पाठवीन त्या वापरा. दुर्दैवानं काही घडलच, तर ती माझी जबाबदारी असेल. मी सुखरूप परत आलो, तर माझा दौरा अधिकृत समजा.'' माझ्या या प्रस्तावावर संपादक अधिक नाराज झाले. म्हणाले, ``तुम्ही तुमच्या जिवावर उदार झाला म्हणून काय झालं. माझ्याही काही जबाबदाऱया आहेत. तुम्हाला परवानगी देता येणार नाही.'' मी परतलो. त्या दिवशी रात्री झालेली घटना पत्नीला सांगितली. मी जावं, असंच तिलाही वाटत होतं. रात्रीचे अकरा वाजले असतील. माझा एक सहकारी घरी आला होता. त्या वेळी घरात फोन नव्हता. तो म्हणाला, ``तुला मराठवाड्यात जायला संपादकांनी परवानगी दिलीय. तुझ्या सोयीनं तू जा. हा दौरा अधिकृत असेल.'' आनंद आणि उत्साह कशाला म्हणतात, त्याचा अनुभव घेतला मी अन् औरंगाबादकडे पहाटेच रवाना झालो. मजल-दरमजल करीत औरंगाबादेत पोहोचलो. परिस्थिती वाटत होती त्यापेक्षा गंभीर होती. महामार्गावर ठिकठिकाणी पूल कापण्यात आले होते. तारा बांधून रस्ता बंद करण्यात आला होता. रेल्वे जाळण्यात आल्या होत्या. आंदोलनाचा वणवा वाढत होता. औरंगाबादेत माझी भेट झाली `टाईम्स'चे प्रतिनिधी पडियार यांच्याशी. आज ते हयात नाहीत; पण अत्यंत शिस्तबद्ध पत्रकार. मला एकट्यानं नांदेडपर्यंत जाणं कठीण होतं. एसटी वाहतूक बंद होती. टॅक्सीही नव्हत्या. त्या वेळी औरंगाबादेत शहा नावाचे एक एजंट होते. त्यांची एक गाडी नांदेडकडे अंक नेण्याचा प्रयत्न करणार होती. त्यात मुंबईच्या मोठ्या दैनिकाचे म्हणून पडियार यांना नेण्याचं ठरलं होतं. मोठ्या हिकमतीनं पडियार यांना चिकटलो आणि आमचा दौरा सुरू झाला. घटना मोठी होती. टाईम्सनं स्वतंत्र फोटोग्राफरही दिला होता. टाईम्स या इंग्रजी दैनिकाची आणि आमच्या दैनिकाची स्पर्धा नाही, असं सांगत मी त्या छायाचित्रकाराकडून फोटो मिळण्याची व्यवस्था केली. त्या वेळी औरंगाबादेत नागनाथ फटाले नावाचे ज्येष्ठ पत्रकार काम पहात होते. आमच्यासाठीही ते बातम्या पाठवत. विशेष म्हणजे, एसटीच्या हमाल संघटनेचे ते अध्यक्ष होते. याचाच अर्थ, माझ्या अंकात फोटो प्रसिद्ध होण्यासाठी सायंकाळपर्यंत तरी ते औरंगाबदला पोहोचणे आवश्यक होते. पुढची जबाबदारी फटालेंची होती. काम सुरू झालं. वृत्तांत, मुलाखती, घटना, प्रतिक्रिया, असा रोजच्या रोज मजकूर जमा होत होता आणि फोन-तार या माध्यमातून जातही होता. टाईम्सचा फोटोग्राफर खऱया अर्थानं व्यावसायिक छायाचित्रकार होता. त्याचे फोटो उत्तम असत. ते मी पाठवीत होतो आणि आश्चर्य म्हणजे, माझ्या दैनिकात ते फोटो रोजच्या रोज ठळकपणे प्रसिद्ध होत असत. तेच फोटो टाईम्समध्ये दुसऱया दिवशी पहिल्या पानावर प्रसिद्ध होत असत.
    वृत्तपत्रात मग ते कोणत्याही भाषेतलं असो, स्पर्धा ही असतेच. आजही आहे; पण त्या काळी अत्यल्प साधनसामग्रीत टाईम्सच्या आधी ठसठशीत छायाचित्र प्रसिद्ध करण्याचा मान माझ्या वृत्तपत्राला मिळाला आणि समाधान मला मिळालं.
    मी जे काही केलं ते योग्य की अयोग्य, असा प्रश्न त्या वेळीही मला कोणी केला नाही. आज तो कोणी करील, अशी स्थिती नाही.
    म्हणतात ना, प्रेमात आणि युद्धात सारं काही माफ असतं!
    तसंच काहीसं हे असावं

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 30, 2006


  • आंबा

    त्या वेळी जागतिकीकरणाचे वारे एवढ्या वेगाने वाहत नव्हते. भारतीय अर्थव्यवस्थाही खुली व्हायची होती. मी जपानला गेलेलो होतो. तिथलं जीवन, सुबत्ता, सांस्कृतिक आणि सामाजिक बदल पाहत होतो. अनेकांना भेटत होतो. जपानी माणसांची घरं लहान; पण ते अशी सजवितात की ती मोठी वाटावीत. अर्थात, तिथं पाहुण्यांना घरी बोलावून मेजवानी करावी, अशी पद्धत नाही. स्वतचं खासगीपण अत्यंत निष्ठेनं जपणारी ही माणसं. जपानच्या या दौर्‍यात घरचं जेवण मिळायला हवं असं वाटत होतं अन् त्यासाठी आम्ही गळ घालीत होतो ती आम्हाला मार्गदर्शन करण्यासाठी नेमलेल्या मुलीला. खूप प्रयत्न केल्यानंतर अखेर ती आम्हाला निमंत्रित करायला राजी झाली. तिचं घरही छोटसंच होतं. दोन खोल्या, बाल्कनी आणि स्वच्छतागृह. घरात येतानाच तिनं प्रत्येकाला सपाता दिल्या. घरात वापरण्यासाठी. प्रत्येक घरात असतातच त्या. घराच्या सजावटीत एक निसर्गचित्र असं लावलं होतं, की घरालाच एखाद्या बगिचाचं स्वरूप यावं. तिनं आमच्यासाठी `सुशी' केली होती. सुशी हा जपानमधला खास लोकप्रिय आणि पारंपरिक पदार्थ. वेगवेगळ्या प्रकारचे मासे कच्च्या स्वरूपात खायचे असतात, हे सारं आता आठवावं, याला कारणही तसंच आहे. कालच एक बातमी वाचली... आता भारतीय आंबा जपानला निर्यात होण्याची शक्यता वाढलीय. भारतीय आंब्यांच्या उत्पादन पद्धतीपासून घटक नियंत्रणापर्यंतची तपासणी केल्यानंतर या हंगामात काही प्रमाणात आंबे जपानला जाऊ शकतील, अशी ती बातमी होती. तर, त्या वेळच्या आमच्या जेवणाच्या टेबलावर सुशी होत्या, ब्रेडचे वेगवेगळे प्रकार होते आणि एक मद्याची बाटली. सहज पाहायची म्हणून ती बाटली पाहिली. `इंडियन हनी' असा ठळक उल्लेख त्यावर होता. स्वाभाविकपणे चर्चा सुरू झाली ती भारतीय पदार्थांवर. जपानच्या छोट्या-मोठ्या उत्पादनावर आणि दोन्ही देशांच्या संबंधावर. सहजी विषय निघाला आंब्याचा. मी म्हटलं,`तू हापूसचा आंबा खाल्लायस?' उत्तर नकारार्थीच होतं. आंबा हा काही वर्णन करून सांगायचा प्रकार नाही. तो अनुभवायचा असतो. त्याचा स्वाद सांगायचा नसतो, घ्यायचा असतो. आंबा खाल्ल्यानंतर हाताला दरवळणारा गंध साठवायचा असतो; पण त्या दिवशी आंबा हा आस्वादाचा नव्हे, तर गप्पांचा विषय होता. त्या वेळी लक्षात आलं, की बोलण्यासारखं खूप आहे, आंब्याबद्दल. जगात फळांचा राजा म्हणून त्याचं असलेलं निर्विवाद स्थान आम्हाला आंब्याविषयी बोलताना अभिमानाचा विषय वाटत होता. आमच्या चौघामध्ये मी मराठी, तर मालविका संघवी ही मुंबईत राहिलेली पत्रकार होती. आमच्या या गप्पात आमच्या यजमानबाईच्या मनात आंब्याविषयी कौतुकमिश्रित उत्सुकता निर्माण करण्यात आम्ही यशस्वी झालो होतो. कारण आता आंब्याविषयीचे प्रश्न पलीकडून येत होते. आंबा न खाताही आणि सुशी खाऊन दात आणि दाढांची कसोटी लागलेली असतानाही आम्ही तो आस्वाद घेतला होता. ज्या वेळी समारोपाचं बोलणं सुरू झालं तेव्हा आमच्यापैकी एक जण म्हणाला, `तुझा पत्ता आहे माझ्याकडे. भारतात गेल्यानंतर आंब्याचा आस्वाद घेण्यासाठी काही पाठवून देऊ. म्हणजे आंबा आणि त्यातही हापूसचा आंबा काय असतो, ते कळेल.' आता यजमानबाई पुढे आल्या. धन्यवाद म्हणाल्या; पण तेवढ्यावरच थांबलं नाही. त्या म्हणाल्या, `कृपा करा आणि आंबा काही पाठवू नकात. मी त्याचा स्वीकार नाही करू शकणार.' काही तांत्रिक अडचण असेल तर दूर करता येईल, असं कोणी म्हणालं; पण त्यावर त्या म्हणाल्या, `तसं नाहीये. मीच नव्हे पण अनेकांनी हापूस आंब्याविषयी ऐकलं आहे. काहींनी भारतात तो खाल्लाही आहे; पण आम्ही तो भेट म्हणूनही नाकारतो. कारण तो जर इतका छान असेल तर त्याचा मोह नाही टाळता येणार. आणि एकदा आवड आणि मोह वाढला की भारतातून तो आयात करावा लागेल. आम्हाला तसं काही व्हावं, असं वाटत नाही.' आता अवाक् होण्याची वेळ आमच्यावर आली होती. जपानमधील एक महिला. सुशिक्षित महिला आपल्या देशाच्या अर्थकारणाचा, त्याच्या हितसंबंधांचा इतक्या व्यक्तिगत पातळीवरही विचार करीत होती.

    जपानमधून परतताना पांडुरंग नावाच्या मराठी माणसाच्या मदतीनं मी जपानच्या बाजारात किरकोळ का होईना खरेदी केली होती. भारतात सहजी उपलब्ध असणाऱयाच त्या साऱया गोष्टी होत्या. त्या घेतानाही आपण एका अर्थानं जपानमधून या वस्तूंची आयात करतो आहोत, ही भावनाही मनात आलेली नव्हती. आज तर भारतीय बाजारपेठात अशी एकही वस्तू नसावी की जी भारतात मिळत नाही. तरीही भारतीय बाजारपेठेवर जपान नव्हे तर चिनी वस्तूंचं वर्चस्व दिसू शकतं. ती बातमी वाचली अन् विचार आला मनात आला... फळांचा हा राजा जपानवरही वर्चस्व मिळविणार... पण ती छोटी बाब कायम लक्षात राहिली. एखादा देश छोटा किंवा मोठा होतो तो त्या देशातल्या माणसांवर, त्यांच्या मनोवृत्तीवर, विचारपद्धतीवर... वाटलं, आपण कधी मोठे होणार?

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 29, 2006


  • तथास्तू

    माणसाच्या उक्रांतीचा इतिहास पाहू जाता त्यात झालेले बदल नजरेत भरतात. याचवेळी हेही लक्षात येते, की देवाचा किंवा परमेश्वराचा इतिहास इतका पुरातन नाहीये. मग ज्यावेळी परमेश्वराचे अस्तित्वच नव्हते त्यावेळी सामान्य माणूस कोणाच्या, कशाच्या आधारावर जगत असावा? त्याची श्रद्धास्थाने, भक्तिस्थाने काय असावीत? त्यावेळचा माणूस स्वतच तर देव नव्हता? होय, त्यावेळी त्याचे जगणे म्हणजेच देवाची पूजा होती, आराधना होती, स्वतच्या ठायी असलेल्या देवत्वापुढे तो लीन होत होता. त्याला एक कळले होते, की मी या निसर्गाचा पुत्र आहे, त्याच्या आदेशानुसार राहणे म्हणजेच देवत्वात राहणे आहे. द्वेष, असूया, स्वार्थ, प्रेम, मत्सर अशा विकाराने त्याच्या मनातील, हृदयातील परमेश्वरावर मात करायला प्रारंभ केला आणि देवांची निर्मिती झाली. असे झाले तरी त्याच्या परमेश्वराच्या कल्पना निसर्गापुरत्या मर्यादित होत्या. ही पृथ्वी, हे आकाश, हा समुद्र, सूर्य-चंद्र, जल या त्याच्या देवता होत्या. माणसाच्या प्रगतीबरोबर देवांच्या कल्पना बदलू लागल्या. त्याला माणसाचे रूप येऊ लागले. त्यालाही स्वार्थ, द्वेष अशा दुर्गुणाने भारून टाकले जाऊ लागले. माझ्या स्वार्थाचा, माझ्या हिताचा विचार, करणारा तो माझा देव होऊ लागला. अगदी अलीकडे म्हणजे सहा-सात हजार वर्षांपूर्वी तरी देव कुठे होता? पावसासाठी करुणा भाकणारी आदिवासी माणसे थेट वरुणराजाला साकडे घालीत आणि तो त्यांच्यावर प्रेमाचा वर्षाव करी. मी माझ्यावर प्रेम करीत होतो तोवर तोही माझ्यावर प्रेम करीत असे; पण स्वतवर प्रेम करण्याचा मानवी धर्म लोप पावला आणि मग माझ्या सोयीच्या देवाचे अस्तित्व जाणवू लागले. माझ्या पलीकडे कोणी तरी आहे त्याला परमेश्वर म्हटले जाऊ लागले. त्याला खूप केले, की आपल्याला हवे ते मिळविता येते हा सोयीचा मार्ग प्रशस्त होत गेला. `माझे कल्याण कर' असे म्हणण्याऐवजी त्याचा `नायनाट कर' अशा प्रार्थना दुःखमुक्त होण्यासाठी सुरू झाल्या. देवाला नवस बोलले जाऊ लागले.

    मला जे प्रिय ते देवाला अर्पण होऊ लागले. माणूस स्वार्थी झाला आणि आपल्याला सर्वाधिक प्रिय आपणच आहोत ही भावनाही लोप पावली. आनंदाचा धनी मी आणि दुःखाचे प्राक्तन दुसऱयाचे यात अस्वाभाविक काही आहे, असे वाटेनासे झाले. माझ्याऐवजी कोंबडा, बोकड एवढेच काय दुसर्‍या माणसाचा बळी देण्याएवढा माणूस स्वतला सक्षम मानू लागला, स्वतच्या अंतरात्म्याला गाडून टाकले, की इतरांची काय पत्रास? हा निसर्ग, ही वृक्षवल्ली, हे प्राणी-पक्षी माझाच अंश आहेत, ही भावना लोपली आणि मग परमेश्वर हा धाक दाखविण्याचाही एक मार्ग होऊन गेला. शनिच्या डोक्यावर थोडे तेल ओतले, की आपली इतिकर्तव्यता संपली, असे मानण्यात धन्य होता येते, हा अनुभव माणसाला येऊ लागला. कुठे तेलाच्या नद्या, तर कुठे कोंबड्यांचा पिसांचा उकिरडा, कुठे बोकड, तर कुठे मनुष्यबळी-माणसाच्या विद्वेशाच्या अभिव्यक्ती सर्वत्र साकारू लागल्या. त्याला संस्कृती म्हटले जाऊ लागले. त्याला धार्मिक आधार मिळू लागला. काहीवेळा भीतीने, तर काहीवेळा धर्माच्या धाकाने माणूस आपल्यातल्या परमेश्वराला जिवंतपणी ठार करू लागला. दोन वर्षांपूर्वीची गोष्ट, खरेतर खूप भीषण, माणसाच्या मनाचा थरकाप उडविणारी; पण वास्तव मांढरदेवीच्या नवसपूर्ती यात्रेत शेकडोंचा बळी गेला. बोकड, कोंबड्या नव्हेत, तर बाया-बापड्यांचा, लहान पोरांचा, थोर-वृद्धांचा आणि कमावत्या शरीराच्या तरुणांचाही. माणसाने माणसाला तुडवले. ठार मारले. त्यात माझे, आपले कोणाला दिसले नाही. प्रत्येकाला स्वतच्या पलीकडे काही पाहता आले नाही. पाहिले ते देव होते, स्वत जिवंत राहण्यासाठीचे आधार होते, त्यात मुले होती, बायका होत्या; पण मला मी जगणे आवश्यक वाटले. त्यांना तुडवत माझ्यातल्या `मी'ने जिवंत राहण्याचा आनंदसोहळा साजरा केला. एवढ्यावरच भागले तर तो माणूस कसला? त्याने मृतदेहावरच्या चीजवस्तू लुबाडल्या. आपल्याच आया-बहिणींच्या अंगावरच्या साड्या ओढताना त्याने आपल्यातल्या दुःशासनाला तृप्त केले. तिथे कृष्ण कोणी अवतरला नाही. कारण तशी आर्त हाकच त्याच्यापर्यंत पोहोचली नाही. मांढरदेवीचे रूपच असे होते, की तिला आपल्या भक्तांची प्रार्थना ऐकायची होती. त्यांना कौल द्यायचा होता. भक्तांची मागणी हीच होती, ``माझ्या शत्रूचा नायनाट कर'', ``त्याचे तळपट होऊ देत'' एक भक्त दुसऱयाबद्दल हीच कामना करीत असेल, तर त्याच्या देवाने काय करावे. त्यालाही कंटाळा आला असावा, या मत्सराचा, द्वेषाचा, त्यालाही खऱया प्रेमाची तहान लागली असावी. देवाने मग माझा-तुझा न पाहता सर्वांना `तथास्तू' म्हटले. मांढरदेवीचे पठार लाल होऊन गेले.

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 27, 2006


  • मर्यादा आणि क्षमता!

    समाजात वावरताना आपल्याला बरेचदा असे आढळून येते की, काही लोकांमध्ये प्रचंड क्षमता असूनही ते आपल्या क्षमतेला योग्य न्याय देऊ न शकल्याने गरिबीत किंवा अडचणीत दिवस काढत असतात, तर काही लोकांच्या वकुबाला बऱ्याच मर्यादा असूनही ते आपल्या क्षमतांचा योग्य उपयोग करून यशस्वी जीवन जगत असतात. विचारसरणीतील किंवा दृठिकोनातील फरकामुळेच हा भेद निर्माण झालेला असतो. ‘ग्लास अर्धा भरला आहे’ आणि ‘ग्लास अर्धा रिकामा आहे’ या दोन वैचारिक दृठिकोनांत सर्वसामान्य लोकांची विभागणी करता येईल.

      March 26, 2006


  • ते हात … गोष्ट सुनामी प्रलयानंतरची

    मी कार्यालयामध्ये बसलो होतो. कामाचे नियोजन, झालेल्या कामाचा आढावा यावर चर्चा सुरू होती. इतक्यात, दूरध्वनी वाजला. वृत्तपत्राच्या कार्यालयात ही एक नित्याची बाब होती. दूरध्वनी उचलला. ``आपण संपादक आहात का?'' - प्रश्न आला. ``हो.'' मी उत्तर दिलं. ``साहेब, एक विनंती करण्यासाठी दूरध्वनी केला होता. आजच्या अंकात तुम्ही तमिळनाडूतील विध्वंसाची जी छायाचित्रे प्रकाशित केली आहेत, ती धक्कादायक आहेत. त्यात लहान मुलांची जी छायाचित्रे आलीत, तशी ती प्रसिद्ध करू नका.'' दूरध्वनीमधून येणारा आवाज कातर बनला होता. मी म्हणालो, ``जे वास्तव आहे ते यापेक्षाही भयानक आहे. त्याची काही तरी जाणीव व्हावी, यासाठी ही चित्रे आहेत.''
    ``ते सगळं खरं आहे; पण आता जगाला कळलंय, की काय घडलंय. आता तरी हे थांबवा.'' बोलणे संपले; पण विचारांचे चक्र थांबले नव्हते. मी पुन्हा सारे अंक चाळले. छायाचित्रे पाहिली. त्यात जे होते, ते निव्वळ वास्तव होते किंबहुना वास्तव त्यापेक्षा भयानक होते. जे प्रसिद्ध झाले होते, ते तुलनात्मक सौम्य होते; पण तरीही या छायाचित्रांतून घटनेमागच्या वेदना, त्रास, असहायता वाचकांपर्यंत पोहोचत होती. ज्यांनी हे वास्तव लाटांसारखे अंगावर घेतले, जे त्या लाटांबरोबर जलमय झाले, ज्यांनी या लाटांच्या कराल दाढेत आपल्या जवळच्यांना जाताना पाहिले, अनुभवलं, ज्यांच्या नजरा अजूनही आपले बाळ परत येईल, याची आतुरतेने वाट पाहत असतील, त्यांच्यापेक्षा या यातना मोठ्या नव्हत्या. या वेदना तीव्र नव्हत्या. हे माझे नाही, ही जाणीवही होती आणि जर हे माझ्याबाबतीत घडले असते, तर ... ही भीतीही होती.

    आपण सारे एकच आहोत; एकाच निसर्गाचे, परमेश्वराचे घटक आहोत, हे सारे ऐकले, वाचलेले गळून पडते. मी, माझे ... हे शब्द प्रभावी होतात. दुःख, वेदना, संकटे ही किमान आतातरी माझी नाहीत, ही भावना प्रबळ होते. वृत्तपत्रांतील छायाचित्रेही नकोशी वाटू लागतात ... मग नकोच वृत्तपत्र वाचणे, नकोच दूरचित्रवाणी पाहणे हा विचार प्रभावी होतो. ते सारे माझ्यासाठी नाहीच, असे म्हणून माणूस अन्य विषय शोधू लागतो. विषयांतर महत्त्वाचे ठरते. वास्तव न स्वीकारता, न पाहताच त्यापासून दूर जाण्याचा प्रवास सुरू होतो. आपण आपल्या विश्वात रमायला लागतो. कोणी मानवतेची आठवण दिलीच किंवा आवाहन केलेच, तर आपल्या कर्तव्यपूर्तीचा एक तुकडा तोडून त्यापासून मुक्त होऊ पाहतो. निसर्गत मी जसा आहे, त्याचा अनैसर्गिक प्रवास त्याला कारणीभूत आहे का? कोठून सुरू होतो हा प्रवास? काय कारणीभूत असावे या प्रवासाला? नैसर्गिक आणि अनैसर्गिक या निव्वळ मनाच्या तर कल्पना नव्हेत? की ती ही मायाच? प्रश्नांची मालिका हवी तेवढी लांबविता येईल. आपणच आपल्यात डोकावून पाहिलं तर? मला वाटतं, स्वतशी होणारा प्रामाणिक संवाद जेथे थांबतो, तेथेच अनैसर्गिकतेचा प्रवास सुरू होत असावा अन्यथा जे वास्तव आहे त्यापासून दूर जाण्याचा, ते नाकारण्याचा प्रयत्न हेच नैसर्गिक आहे, असे वाटू लागलेच नसते. आपण आपल्याला तरी आहे तसे स्वीकारतो का? की, स्वतची फसवणूक करण्यातच आपल्याला आनंद लाभतो? दुःख नाकारणे किंवा त्या दुःखापासून दूर जाणे, ते आठवणीच्या एखाद्या बंदिस्त कप्प्यात बंद करणे, हा आनंद आहे का? तसे असेल तर मग हा आनंद शाश्वत का नाही? कदाचित, स्वतला स्वतपासून सातत्याने दूर नेणे, हे तर दुःखाचे खरे कारण नसेल? स्वत आहोत तसे स्वतला स्वीकारले, वास्तव आहे तसे स्वीकारले तर दुःख कोठे असेल? दुःखाचे अस्तित्वच नसेल तर आनंदाशिवाय काय असेल? मग आपल्या दुःखाचे मूळ नैसर्गिकतेमध्ये आहे की अनैसर्गिकतेमध्ये? आज मला होणार्‍या यातना किंवा घडलेल्या विदारकतेच्या वेदना जाणवतात, हे नैसर्गिक असायला हवेच; पण त्यापासून दूर जाण्यातच मला नैसर्गिकता वाटते. स्वतला संवेदनहीन करण्यातच आपण जीवनसंघर्षाशी सक्षम आहोत, असे वाटायला लागते. खरे तर संघर्षापेक्षाही वास्तव स्वीकारण्यात, त्याला सामोरे जाण्यात खरे धैर्य आहे. तुमच्या माझ्यात जर एकाच परमेश्वराचा वास असेल, तुम्ही अन् मी जर या सर्वशक्तिमान निसर्गाचाच एक घटक असू; तर त्यापासून कसे पळता येईल? त्याला किती टाळता येईल? माणसामाणसातील नैसर्गिकतेला, नैसर्गिक मानवतेला या दुर्दैवी घटनेमध्येही धुमारे फुटलेले दिसतात. मानवी हातांच्या रूपाने दुःखावर फुंकर घालणारे ते हात दिसू शकतात, अनुभवता येतात. अशा अनुभवासाठी परमेश्वर तुम्हाला सज्ज करो, ही प्रार्थना.

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 24, 2006


  • कचकड्यांचे मोती

    सन्मान सांगावा जगाला, अपमान सांगावा मनाला, असं काहीसं सांगितलं जातं. त्यामुळंच कदाचित माणसं आपली झालेली फसगत सांगायला फारशी राजी होत नसावीत. मारुतीच्या बेंबीत बोट घातल्यानंतर किती गार वाटलं, याच्याच कथा अधिक. तर आज मी सांगणार आहे, ती घटना आहे माझ्या फसगतीची. अंध विश्वासाची आणि यशाकडे जाण्यासाठी शॉर्ट कट निवडण्याची.
    तो काळ होता 1998 चा. माझा व्यवसाय अत्यंत अडचणीत आलेला होता. डोक्यावर कर्जाचा डोंगर होता. सार्वत्रिक मंदीचे चटके जाणवत होते. मी प्रिंन्टिंग, डिझायनिंग अशा व्यवसायात होतो. पुण्यातल्या शनिवार पेठेत एक मोक्याच्या जागेवर कार्यालय होतं. एके दिवशी एक गृहस्थ आले. काही तरी शोधत होते. त्यांच्या हातात एक फोटो होता. अक्कलकोट स्वामींचं महिला वेशातलं ते चित्र मी अनेक वेळा पाहिलं होतं. ते छायाचित्र त्यांनी मला दाखवलं. म्हणाले, ``असं चित्र मला हवं आहे. तुम्हाला माहीत असेल, तर पहा किंवा मला त्याच्या काही कलर प्रिन्ट्स काढून द्या.'' मंदीच्या काळात ग्राहक आलं होतं. त्यांना बसा म्हटलं. त्या छायाचित्राचं स्कॅनिंग करून फोटो लॅबमध्ये तुम्हाला चांगल्या प्रती स्वस्तात मिळतील, असं त्यांना सांगितलं. फोटोचं स्कॅनिंग केलं. त्याचे वीस रुपये त्यांनी लगेच काढून दिले. हे काम सुरू असताना गप्पा आल्याच. फोटो प्रती कशासाठी हव्या आहेत, असं विचारल्यानंतर त्यांनी त्यांच्या मित्राचा एक अनुभव सांगितला. अत्यंत अडचणीत आलेल्या त्या मित्राला कोणीतरी ही प्रतिमा दिली आणि त्याचे सारे प्रश्न सुटले, असं त्याचं सार होतं. जाताना त्यांना मी म्हटलं, ``तुमच्या फोटोकॉपीज आल्या की मला एक द्या. त्याचे हवे तर पैसे देईन मी.'' माझ्या या विधानावर तो थांबला. माझ्याकडे न्याहाळून पाहिलं, म्हणाला, ``साहेब, का थट्टा करता माझी. तुमच्यावर तर साक्षात लक्ष्मी प्रसन्न आहे. तुम्हाला आणखी काय हवंय?'' मी फारशा तपशिलात गेलो नाही; पण सध्या अडचणीत आहे, असं सूचित केलं. आता हे गृहस्थ पुन्हा बसले होते. म्हणाले, ``मी आज तुम्हाला एक कोटी रुपयाचं कर्ज द्यायला तयार आहे. कारण, तेवढी तुमची क्षमता आहे हे मी पाहातोय. माझा माझ्यावरच विश्वास बसेनासा झाला. हे कसं शक्य आहे?'' सारं शक्य आहे महाराजा, असं म्हणून तो सांगू लागला, ``मी भारतात असतो. काही वेळा आप्रिकेमध्ये. माझी बहीण तिकडेच आहे. तिच्या पैशाची गुंतवणूक मी करतो. आज मी तुमच्या व्यवसायात एक कोटीची गुंतवणूक करतोय, असं समजा. संकटात असलेल्या माणसाला मदतीचा हात हवा असतो इथं तर तो माझं सारं संकटच घ्यायला तयार होता. माझ्या आशा दुणावल्या होत्या. तो माणूस माझ्यासाठी देवमाणूसच बनलेला होता. यानंतर अर्धा पाऊणतास आम्ही गप्पा मारीत होतो. त्याला निरोप देताना दुसऱया दिवशी माझ्या घरी येण्याचं निमंत्रण द्यायला- मी विसरलो नाही. त्यानंही मोठ्या आनंदानं माझ्या निमंत्रणाचा स्वीकार केला. ती संध्याकाळ माझ्यासाठी स्वप्नवत होती. रात्र तर थेट स्वप्नांचीच होती. दुसर्‍या दिवशी सकाळी नऊ वाजताच ते माझ्या घरी आले. आम्ही दोघांनी त्यांचं स्वागत केलं. येताना त्यांनी एक मखमलीची डबी आणलेली होती. खास मला देण्यासाठी. ते म्हणाले, ``या डबीत खास आप्रिकन मोती आहेत. ते तुमच्या देवघरात ठेवा. मी संध्याकाळीच गुजरातला जात आहे. आठवड्याने येईन तेव्हा आपण एक कोटीचा व्यवहार करू. त्यासाठी आवश्यक तर तुमच्या वकिलांशी बोलून करार तयार करून ठेवा. मला माझ्या पैशाची काळजी नाही. कारण, अशा अनेक कोटींचा व्यवहार तुम्ही करताय, हे आताच मी पाहात आहे. पण एक करा- ही डबी आठ दिवसांनी माझ्या समक्ष उघडा. तिची साग्रसंगीत पूजा करू आपण त्या वेळी.'' माझा त्यालाही आक्षेप असण्याचं कारण नव्हतं. आमची न्याहरी झाली आणि ते जायला निघाले. थोडं थांबत ते म्हणाले, ``मी जी डबी दिली तुम्हाला ती फुकट देता येत नाही आणि त्या मोत्याची किंमतही करता येत नाही. असं करा, एका पाकिटात एक रुपया, दहा रुपये, शंभर रुपये तुम्हाला वाटेल तेवढी रक्कम ठेवा. पाकीट बंद करा अन् मला द्या. मी ते पाकीट तसंच बहिणीकडे पाठवून देईन.'' मी ठीक म्हणालो. आत गेलो. बायकोला सांगितलं. ती म्हणाली, ``अकरा रुपये ठीक आहेत. अजून कशाचा कशाला संबंध नाही अन् आज आपली क्षमताही कुठे आहे?'' मी म्हटले, ``असे कसे? अमूल्य गोष्टीची किंमत दहा रुपये? नाही. असं कर, एक हजार एक रुपया पाकिटात घाल अन् दे.'' तिची तयारी नव्हती; पण आम्ही दोघांनी आतल्या खोलीत अधिक काळ रेंगाळणं शंका निर्माण करणारं होतं. ती ठीक म्हणाली. एक हजार एक रुपयांचं पाकीट आदरपूर्वक त्या गृहस्थाच्या हातावर ठेवलं. त्याला नमस्कार केला आणि निरोप दिला. आज या घटनेला सात वर्षे झालीत. त्यानं दिलेल्या फोनवर कोणी भेटले नाही. तो गृहस्थ मला स्वामीमहाराजांचं छायाचित्र द्यायला आला नाही की कोणताही व्यवहार करायलाही फिरकला नाही. ज्या वेळी कर्जफेडीसाठी मी माझं राहतं घर विकलं तेव्हा सामानात ती डबी सापडली. ती उघडली. त्यात कचकड्यांचे तीन मोती होते. तापमानाच्या परिणामानं मोत्यांवरचं कवच निघालेलं होतं. विश्वास, श्रद्धा या बाबी तुमचं आत्मिक बळ वाढवायला ठीक आहेत; पण केवळ त्यावर संकटाचा सामना करता येत नाही. कारण, संकटाचा सामना करायला श्रद्धेबरोबरच प्रयत्नही लागतात, हे त्या हजारएक रुपयांनी मला शिकविलं होतं.

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 23, 2006


  • पाणी

    माझं वय लहान होतं; पण सभोवताली काय चाललंय हे कळत असे. त्यामुळेही असेल कदाचित माझ्या गावाकडच्या आठवणी तेवढ्या उत्सावर्धक नसायच्या. वडील पाटबंधारे खात्यात नोकरीला, त्यांना शेती करायची मोठी हौस. शेती करावी अन् लोकांना दाखवून द्यावं की शेती कशी करतात, असं त्यांना वाटत असावं. ते त्यांच्या बोलण्यातूनही येई. नोकरीत असतानाही त्या काळी त्यांनी बटाट्याची शेती नगर जिल्ह्यात करण्याचा प्रयत्न केला होता. थेट सिमल्याहून बेणे आणल्याचं आठवतं. त्यानंतर काही काळ घरात केवळ चर्चा होती ती बटाटयाच्या शेतीची. अखेर एकदा घरात बटाटे आले. त्यांचा प्रत्येकी आकार फार तर खेळातल्या गोट्यांएवढा असेल. त्यानंतर बटाट्याची शेती मागे पडली ती कायमचीच; पण जेव्हा जेव्हा माझे काका घरी यायचे तेव्हा शेतीचा विषय निघायचाच. त्या वेळी आम्ही कोपरगाव तालुक्यातल्या कोळपेवाडी या साखर कारखान्याच्या गावी राहत असू. तेथून फार तर पन्नास किलोमीटरवर गंगापूर तालुक्यात माझं गाव होतं. मांजरी हे गावाचं नाव. लहानपणी या गावात गेलेलो, खेळलेलो. तिथलं देवीचं मंदिर, गावकऱयांनी तयार केलेला तलाव, आमच्या घरातलं रेशनचं दुकान आणि त्यासमोरचं पोस्ट, या त्यातल्या आठवणीच्या खुणा. शेतावर जायची कधी वेळ यायची नाही; कारण तिथं धड ना सावली ना पाणी. स्वाभाविकपणे नगर जिल्ह्यातील हिरवीगार शेती पाहिलेल्या मला ते शेत वैराणच वाटायचं. फार तर विसाव्याला एक चिंच होती. चिंचेच्या खाली पीर होता. त्यामुळं तिथं आम्हाला फारसा प्रवेशही नसायचा. तर, काका शेती करायचे आणि ते घरी आले की ज्या चर्चा होत त्यात शेतीचा विषय खूपच कमी असायचा. कुठे कर्ज घेतलंय, कुठलं पीक जळालं, या वेळी खायला दिढीनं दोन पोती घेतलीत (दिढीनं म्हणजे या हंगामात घेतलेलं एक पोतं धान्य दुसऱया हंगामात दीड पोतं द्यायचं) ही पोती कधी उत्पन्न आलं आणि परत करता आली, असं झालं नव्हतं. प्रत्येक वेळी वडील काही ना काही पैसे काढून देत. काकांचं आमच्या घरातलं वास्तव्य बरचसं तणावाचंच असे; पण माझ्या दृष्टीनं मात्र थोडा वेगळा अनुभव असायचा. काका परत जायला निघाले की मी त्यांच्याबरोबर स्टॅन्डवर जायचो. काकाला मिसळ आणि जिलेबी खूप आवडे. त्याच्या दृष्टीनं ती चैनच होती. आमच्याकडे आल्यावर बहुधा त्याला ती करता यायची.
    शेती हा एकूणच विषय माझ्या आईच्या दृष्टीनं फारसा उत्सुकतेचा किंवा आत्मीयतेचा नसायचा. तिला घरात वाचविलेल्या पैशातून शेतीसाठी काही द्यावं लागायचं हे त्यामागचं कारण असावं; पण मला आठवतं, त्या वेळी शेती हा उत्साहाचा विषय बनला होता. सुरुंग, ब्लास्टिंग असे एरवी वापरात नसलेले शब्द चर्चेत असायचे. पैशाचा विषयही यायचाच, पण त्या चर्चेत निराशा-नाराजी नसायची. उत्साह असायचा. स्वप्नं असायची. एके दिवशी कळलं, की आपल्या शेतावर विहीर काढायची ठरलीय. विहीर आणि पाणी यांचा संबंधच इतका अभिन्न, की या कल्पनेनंच आम्ही भारावून गेलो होतो. चार-आठ दिवसांनी बातमी यायची. खोदकाम सुरू झालंय, एक परस झालं. दोन परस खोदलेत पण जमिनीला ओलावाही नाहीये. एके दिवशी काका आले ते चेहरा एवढासा करूनच. विहिरीत पक्का दगड लागला होता. पाच परस खोदल्यानंतरही पाण्याचा पत्ता नव्हता. गेले काही दिवस सातत्यानं पैसे गावी जात होते. आज ना उद्या पाणी लागेल ही आशा होती. पाणी रोज स्वप्नात पाहिलं जात होतं त्यावर आजचा दिवस सुखाचा होत होता. त्या रात्री केवळ विहीर अन् पाणी एवढाच विषय चर्चेला होता. काका निराश होता, तर वडील काहीतरी मार्ग निघेल, अशा प्रयत्नात. अखेरीला औरंगाबादेतून चार माणसं सुरुंग काढायला न्यायचं असं ठरविलं, तेव्हा पहाट झाली होती. सकाळी-सकाळी काका गावी गेला. आमची मिसळ-जिलेबी झालीच नाही. त्या दिवशी वडील दिवसभर काही मोठ्या बागाईतदारांशी बोलत होते, काही ठरवीत होते. अखेर ठरलं. गुरुवारी निघायचं. गाडी घेऊनच जायचं. कोपरगावहून ब्लास्टिंग मशिनची गाडी येईल. हे सारं तपशिलानं लक्षात रहायचं कारण म्हणजे त्या गाडीबरोबर मलाही नेणार होते. मी केवळ गुरुवारची वाट पाहत होतो. अखेर गुरुवार उजाडला आम्ही निघालो. सकाळी दहा वाजता शेतावर पोहोचलो तेव्हा मजुरांनी विहिरीच्या खड्यात किमान दीड-दोन फूट खोलीची नऊ बिळे तयार केली होती. त्यात स्फोटके भरण्यात आली. त्याला जिलेटीन म्हणत. या सुरुंगाचं सारं नियंत्रण या गाडीतून होणार होतं. सारं काही सज्ज होतं. सर्वांना विहिरीपासून दूर जायला सांगण्यात आलं. आता लवकरच स्फोट घडविण्यात येणार होते. उत्कंठा वाढत होती. सारे विहिरीपासून किमान शंभर मीटरवर होतो. काकाही मागे झालेला होता. इशारा झाला आणि बार उडाले. किती बार झाले कळलं नाही; पण विहिरीतून दगड उडाले, खपल्या उडाल्या. `थांबा।़ एवढ्यात पुढे जाऊ नका,' असं गाडीतून सांगण्यात येत होतं; पण आता बार थांबलेत म्हणून काका पुढे झाला तेवढ्यात एक स्फोट झाला. दगड उडाले. छोटे अन् मोठेही. एक कपटा उडाला तो काकाच्या कपाळावर. त्यानं कपाळाला हात लावला. तो ओला झाला होता. रक्त येत होतं. काका तसाच विहिरीकडे धावला अन् ओरडला, `दादा।़ पाणी!' कपाळाची खोक विसरून पाण्याचं ते निर्मळ रूप तो पाहत होता. विहिरीला तीन जिवंत झरे लागले होते. झऱयाच्या मुळाशी स्वच्छ पाणी मातीत मुरत होतं. आमचा आनंद कष्ट, वेदना थिट्या करीत होता.
    आज हे सारं आठवलं ते वृत्तपत्रातल्या एका छोट्या बातमीवरनं. बातमीत म्हटलं होतं, `22 मार्च हा जागतिक जलदिन आहे.'

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 22, 2006


  • नमस्कार

    नमस्कार करणं याला भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रदीर्घ परंपरा आहे. नमस्काराचे वेगवेगळे प्रकार आहेत आणि तेवढेच अर्थही. लहानपणी वडिलांकडे सातत्यानं माणसांचा राबता असायचा. दृष्टिभेट होताच सहजपणे ओठावर यायचं रामराम. अभिवादनाचा आणखी एक आविष्कार. मी लहान होतो; पण वडिलांकडे येणारी मंडळी मलाही म्हणायची रामराम. आता त्याला प्रत्युत्तर म्हणून रामराम म्हणायला हवं; पण त्याचा सराव नव्हता. अनेक वेळा त्यावरनं बोलणीही खाल्ली आहेत. हाय, हॅलो, गुडमॉर्निंग यापेक्षा आजही नमस्कार म्हणणं मला जवळचं वाटतं. जपानला गेलो तेव्हा अभिवादनाच्या त्यांच्या पद्धतीनं भारावून गेलो होतो. किमान तीन वेळा कमरेत वाकून होणारा तो नमस्कार मला सांगायचा तुझं स्वागत असो, हृदयापासून स्वागत असो. कारण लवणारी मान आणि छातीशी जाणारा हात यालाही विशेष अर्थ होता. मी बुद्धीच्या बळावर नव्हे किंवा बुद्धीनं तोलून-मापून तुझं स्वागत करीत नाहीये. ते मी नम्र ठेवलंय आणि छातीवरचा माझा हात सांगतोय की हृदयाच्या तळापासून मी तुझं स्वागत करतो. एखाद्या कृतीची आपल्याला एवढी सवय होते, की त्या कृतीमागच्या भावना अनेक वेळा पोहोचतही नाहीत. जपानी अभिवादनाचा अर्थ कळल्यावर नकळत आपणही नम्र होतो. नमस्कारावरनं आठवली एक आठवण. त्या वेळी मी पुण्यातल्या हॅपी कॉलनीत राहत असे. तळमजल्यावर घर होत, अंगण होतं. आमच्या घरात एक बाई येत असत. घरकाम हा त्यांच्या उदरनिर्वाहाचा मार्ग. बाई असतील चाळिशीच्या. त्या वेळी जवळपास माझ्याच वयाच्या. नऊवारी लुगडं, केसांचा घट्ट अंबाडा आणि कपाळावर ठसठशीत कुंकू. अतिशय स्वच्छ अशा या बाई कामातही तरबेज होत्या. घर स्वच्छ राखण्यातही आनंद आहे, असं मानून त्या काम करीत. आमची भेट फारशी होत नसे. झाली तर संवाद नसे; पण काही दिवस असे असत की त्या बाई माझ्यासाठी थांबत. काम आवरलेलं असलं तरी थांबत. मी आलो की त्या माझ्या पत्नीला बोलावून घेत.

    दोघांना उभं करीत आणि मग आमच्या पायावर डोकं ठेवून नमस्कार करीत. मी त्यांना म्हणायचोही, मी काही खूप मोठा नाहीये. हा नमस्कार विचित्र वाटतो. त्या म्हणत, `आज एकादशी आहे. लक्ष्मी-नारायणाचं, विठ्ठल-रखुमाईचं दर्शन नको का घ्यायला. तुमच्या रूपानं तोच आशीर्वाद देतो.' बाईंच्या पहिल्या नमस्काराच्या वेळी मी संकोचलो होतो. सारं शरीर आक्रसून घ्यावं की काय, असं वाटत होतं; पण पुढच्या वेळेला तसं झालं नाही. त्या वाकायच्या, माझ्या पायावर त्यांचं कपाळ असायचं अन् स्वाभाविक म्हणून मीही वाकायचो. हात त्यांच्या खांद्यावर जायचे. त्या उभ्या राहत त्या वेळी माझे हात जोडलेले असायचे, डोळे बंद असायचे. तो क्षणभर तरी तिच्या मनानतल्या विठ्ठलाचा मी विचार करायचो. वाकणं, नम्र होणं, नतमस्तक होणं याचा काय आणि कसा परिणाम होतो, हे मी त्या वेळी अनुभवत असायचो. नतमस्तक त्या होत असत आणि मीही. नमस्काराचा आनंद काय असतो ते कळायला लागलं होतं. आपण अनेक वेळा डोक्याजवळ हात नेऊन उडता नमस्कार करतो. त्याची प्रतिक्रियाही तशीच असते. रस्त्यानं जाताना दिसलेल्या किंवा न दिसलेल्या देवाला असा अनेक वेळा मी नमस्कार केला असेल; पण त्यातली व्यर्थता जाणवली ती या अशा नतमस्तक होण्यानं. पत्रकारितेत असल्याचे जसे काही लाभ असतात तसेच तोटेही. माणसं तुम्हाला आतून बाहेरून कळतात अन् मग एक वाक्य सहजी मनात येतं, `नमस्कार करावेत असे पायच आजकाल आढळत नाहीत.' मी विचार करतो ज्या वेळी त्या बाईंनी मला नमस्कार केला तेव्हा तिच्या मनात का नाही हा विचार आला? मी तर काही सर्वगुणसंपन्न नव्हतो, नाही. तरीही तिच्या मनात दर्शनासाठीचे पाय योग्य आहेत का, हा प्रश्न आला नाही; कारण बहुधा तिचं मन माझ्यापेक्षा खूपच विशुद्ध असावं. मला नमस्कार करून तिला काय मिळालं याची कल्पना नाही मला; पण त्या नमस्कारानं काही काळ का होईना मी स्वच्छ होत राहिलो. मला वाटतं, नमस्काराचं हे बळ असावं. या घटनेपूर्वी मी घरात आई-वडिलांना नमस्कार करीत नव्हतो असं नव्हे; पण त्या नमस्कारात भावनांपेक्षा औपचारिकता अधिक असायची. एकदा आईच्या पायावर डोकं ठेवलं अन् चमत्कारच अनुभवला. आईच्या डोळ्यांतून अश्रुधारा होत्या आणि माझे डोळेही पाणावले होते. नागपूरला असताना एक जाणवलं, इथं कार्यालयीन कामासाठी येणारा माणूसही अनेक वेळा नतमस्तक होतो. त्याला सावरताना आपणही वाकतोच. माझ्यातला मी, माझ्यातला अहं क्षणकाळ तरी कमी होतो. यापेक्षा आणखी काय हवंय. परवाच्या इंडियन एक्प्रेसमध्ये ए. आर. रहेमान याची मुलाखत वाचत होतो. त्यानं म्हटलं होतं, `आपण अनेकांना भेटतो; पण त्या प्रत्येक भेटीत त्या माणसाच्या प्रतिमांचा विचार करतो; तो चांगला, वाईट अशी विभागणी करतो.' असं जज्ज करीत राहिलो, तर माणसावर प्रेम करायला कधी आणि कसा अवधी मिळेल? एका नमस्कारानं मला नम्र व्हायला शिकविलं, प्रेम करायला शिकविलं. तुम्ही कधी कुणाला असा नमस्कार केलाय? तुम्हाला कोणी केलाय? सांगाल तुमचे अनुभव?

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 21, 2006


  • अपघात

    अपघात. ज्या घटनेचं नियोजन करता येत नाही, अशी घटना. वृत्तपत्राच्या दृष्टीनं अपघात म्हणजे एक बातमी. अपघात कसा घडला, कोठे घडला, कोणाला घडला यावरून त्या बातमीची लांबी-रुंदी ठरणार. मी कधी काळी वृत्तसंकलनाच्या क्षेत्रात क्राईम रिपोर्टिंग करायचो. अपघात आहे, असं कळलं की फेटल आहे का? असा निर्विकार प्रश्न असायचा. अपघात मोठा असेल, तर त्याचं वर्णन कसं द्यायचं, प्रत्यक्ष घटनास्थळावर जायचं का, असे प्रश्न यायचे. अपघातामागचा धक्का, वेदना त्या वेळी तरी जाणवल्या नाहीत. त्याची बातमी दिली, की आपली इतिकर्तव्यता संपली, असंच काहीसं होतं. वेगळ्या व्यवसायाचा तो परिणाम असावा किंवा आपल्याला काय त्याचं, ही वृत्ती असावी; पण वृत्तपत्रात उमटणाऱया एखाद्या छोट्या बातमीमागे एखाद्याचं आयुष्य कसं पूर्णपणे बदलून जातं, याची जाणीव नव्हती. एक अपघात असा पहिला, की त्या दिवशी रात्री मी जेवण नाही करू शकलो. पुण्याहून कोल्हापूरला निघालेल्या बसने रस्त्यातच पेट घेतला आणि ती भस्मसात झाली. शांताबाई जोग आणि इतर काही नाट्य कलावंतांचा त्यात कोळसा झाला. पाच बाय पाच एवढ्या आकारात चार-पाच जणांच्या मृतदेहाचे ते अवशेष पाहिले अन् गदगदून आलं. या अपघाताची बातमी वर्णनासह लिहिली; पण ती घटना अस्वस्थ करून गेली. त्या दिवशी ना झोप, ना भूक. आता एखादी बातमी वाचली तरी त्या व्यक्तीचं कुटुंब उभं ठाकतं डोळ्यापुढं, आप्तस्वकीय दिसू लागतात. कोणाचा तरुण मुलगा, तर कोणा बछड्याचा बाप. कोणाचा पती, तर कोणाचा भाऊ... आयुष्य विस्कटून टाकणारे आपघात.

    हे एवढं सारं सांगण्याचं कारणही तसंच आहे. पत्रकारितेत मनाचा दगडही होऊ शकतो अन् त्याला पाझरही असतो. आता अशी एक घटना... नागपूरला घडलेली. एक महिला पत्रकाराच्या संदर्भातली, माझ्या सहकारी महिलेच्या संदर्भातली. लोकमत नागपूर कार्यालयात `सखी' या पुरवणीचं काम पाहणारी वर्षा पाटील. ती अन् तिचा मुलगा बरोबर राहायचे. दोघांना तेच एकमेकांचे. जिवाभावाचे. ऑफीसमध्ये बसलो होतो. फोन आला. वर्षाच्या मुलाला अपघात झालाय. मेंदूला जबरदस्त मार बसलाय. मी आणि काही सहकारी हॉस्पिटलमध्ये धावलो. काही मदत हवी आहे का, याची विचारपूस केली. डॉक्टरांकडे चौकशी केली. त्याला पाहिलं. वर्षाला भेटलो तिचा चेहरा काहीच बोलत नव्हता. ती धीटपणा दाखवीत होती. तिनं अवसान आणलं होतं, की ती या धक्क्यानं थिजली होती... काही कळेना. अशा वेळी काय बोलायचं ते कळेना. काळजी करू नको, सगळं ठीक होईल हे शब्द तिच्या पशात टाकून परतलो. अपघात गंभीर होता. कोण चुकलं, कोण बरोबर यापेक्षाही शिक्षा अटळ होती. आणखी काही दिवस वर्षाला कामावर येणं कठीण होतं. मी कामाची व्यवस्था पाहिली. दुसऱया सहकाऱयाला जबाबदारी दिली. तो दिवस संपला. दुसऱयाच दिवशी ऑफीसमध्ये गेलो. आता दवाखान्यात जावं असा विचार करून जिना उतरलो, तर वर्षा येत होती. मी थांबलो. तिचा तो तसाच भावनाविहीन चेहरा. मी विचारलं, `इथं काय करत्येस?' ती म्हणाली, मजकुराचं पाहते.' मी म्हटलं, `इथली काही काळजी करू नको. आम्ही पाहू.' ती म्हणाली, `नको, मी पाहीन. तिथं तरी नुसतंच बसायचंय ना?' मी काही बोलले नाही. वर्षानं त्या अंकाचं, पुढच्या अंकाचं काम सुरू केलं. दिवस जात होते. धीर खचत होता अन् वर्षा खंबीरपणे सगळ्यांनाच धीर देत होती. उपचाराच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या, प्राथर्ना सुरू झाल्या; पण परमेश्वरानं कोणाचं काहीही ऐकायचं नाही, असंच ठरविलं होतं.

    अचानक एक दिवस वर्षाच्या हालचालींना वेग आला. मुलाला दुसऱया हॉस्पिटलमध्ये हलवायचं होतं. मुलाच्या किडनी दान करण्याचा निर्णय तिनं घेतला होता. त्यासाठीचे सोपस्कार पूर्ण केले होते. अवधी कमी होता. तिला तिचा मुलगा कोणत्या ना कोणत्या रूपात जिवंत पाहायचा होता. त्यासाठी हे रूप संपलं तरी चालेल, या वास्तवाचा तिनं स्वीकार केला होता; पण नागपूरसारख्या शहरातही अशा शस्त्रक्रियेसाठी आवश्यक असणारं रसायन उपलब्ध नव्हतं. मुंबई-हैदराबाद फोन सुरू झाले; पण त्यासाठीचा अवधी आणि वर्षाच्या मुलाला देवानं दिलेलं आयुष्य यात कोण जिंकणार, हा प्रश्न होता. अखेर त्याला दुसऱया रुग्णालयात हलविलं. डॉक्टरांचं पथक तयार झालं. ज्याला या किडनीचा लाभ होणार तोही सज्ज होता; पण ते होणे नव्हते. तो गेला होता. मृत व्यक्तीच्या किडनीज् काही कामाच्या नव्हत्या. पेशन्टचं रूपांतर बॉडीमध्ये झालं होतं; पण वर्षा अजूनही हार मानायला तयार नव्हती. तिनं नेत्रदानाचं काम तरी पूर्ण करावं यासाठी खटपट सुरू केली. पोलिसांची अडवणूक, वैद्यकीय तत्परता, वेळेची स्पर्धा यातून अखेर डोळे घेता आले. हा अपघात आणि अंत्यसंस्कारापर्यंतच प्रवासच असा होता, की तिथं दुःख, वेदना यापेक्षाही यंत्रणेविरुद्धचा संताप अधिक यावा, अशी परिस्थिती होती. मृतदेह मिळण्यासाठी एखाद्या आईकडून जेव्हा 500 रुपयांची लाच मागितली जाते, त्या वेळी तिला काय वाटलं असेल? पण वर्षा तिथंही घट्ट उभी होती. वर्षा एकटी राहिली. तिचा 18 वर्षांचा मुलगा, तिचं श्रांत होण्याचं स्थळच एका अपघातानं उखडून टाकलं. नियोजन करता येणार नाही त्याला अपघात म्हणावं, हे खरं; पण अपघातातही जेव्हा दृष्टी देण्याचं, जीवन देण्याचं नियोजन करण्याची उमेद येते त्याला काय म्हणावं?
    आजही वर्षाला जेव्हा मी पाहतो, तिच्याशी बोलतो त्या वेळी मला आठवते ती काळापेक्षाही मोठी झालेली वर्षा.

    -- किशोर कुलकर्णी

      March 20, 2006