महाराष्ट्राच्या सोलापूर जिल्ह्यातील आग्नेय दिशेला वसलेले अक्कलकोट हे केवळ एक ऐतिहासिक शहर नसून, ते लाखो भक्तांच्या अढळ श्रद्धेचे आणि आध्यात्मिक ऊर्जेचे जागृत केंद्र आहे. दत्त संप्रदायातील थोर अवतारी सत्पुरुष श्री स्वामी समर्थ महाराज यांच्या पदस्पर्शाने आणि सलग बावीस वर्षांच्या वास्तव्याने ही भूमी पावन झाली आहे. इ.स. १८५६ ते १८७८ या कालखंडात स्वामी समर्थ महाराजांनी अक्कलकोटमध्ये वास्तव्य करून अनेक अद्भुत लीला दाखवल्या, सामान्य जनतेला अध्यात्माचा मार्ग दाखवला आणि “भिऊ नकोस मी तुझ्या पाठीशी आहे” हा अभय देणारा महामंत्र दिला. स्वामींच्या वास्तव्यामुळे अक्कलकोटच्या कानाकोपऱ्याला तीर्थक्षेत्राचे स्वरूप प्राप्त झाले. आजही देशभरातून दररोज हजारो भाविक या पवित्र नगरीत येतात आणि येथील विविध मंदिरे, मठ आणि आश्रमांचे दर्शन घेऊन कृतार्थ होतात.
१. श्री वटवृक्ष स्वामी महाराज देवस्थान
अक्कलकोटमधील भक्तांच्या श्रद्धेचे सर्वात मोठे आणि मुख्य केंद्र म्हणजे ‘श्री वटवृक्ष स्वामी महाराज देवस्थान’. ज्या प्राचीन आणि विशाल वडाच्या झाडाखाली बसून श्री स्वामी समर्थ महाराजांनी ध्यानधारणा केली आणि भक्तांना आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले, त्याच पवित्र वटवृक्षाभोवती हे भव्य मंदिर उभारण्यात आले आहे. अक्कलकोटमध्ये आल्यानंतर स्वामी सुरुवातीला गावातील वेगवेगळ्या ठिकाणी राहत असत, परंतु नंतर त्यांनी गावाबाहेरील या शांत परिसरातील वटवृक्षाखाली आपले मुख्य आसन स्थिर केले. या वृक्षाच्या शीतल छायेखाली बसून स्वामींनी अनेकांच्या व्याधी दूर केल्या, अहंकारी लोकांचे गर्वहरण केले आणि खऱ्या भक्तांचा उद्धार केला. या वटवृक्षाच्या मुळाशी साक्षात भगवान शंकराचे म्हणजेच ज्योतिर्लिंगाचे वास्तव्य आहे, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.
स्वामींच्या महानिर्वाणानंतर भक्तांनी या वटवृक्षाचे जतन करण्यासाठी येथे सुंदर मंदिर बांधले. मंदिराची रचना करताना मूळ वटवृक्षाला कोणतीही इजा पोहोचणार नाही आणि त्याच्या वाढीस नैसर्गिक अवकाश मिळेल, याची विशेष काळजी घेतली आहे. मुख्य गाभाऱ्यात स्वामींची अत्यंत तेजस्वी आणि प्रसन्न मूर्ती विराजमान असून, मूर्तीच्या समोर पवित्र पादुका स्थापन केलेल्या आहेत. गाभाऱ्याच्या बरोबर मागे आणि वरच्या बाजूला विशाल वटवृक्षाचा विस्तार पाहायला मिळतो. मंदिराचा सभामंडप अत्यंत प्रशस्त असून येथे एकाच वेळी शेकडो भाविक बसून पारायण आणि नामस्मरण करू शकतात. पहाटे काकड आरतीने येथील दिनक्रमाची सुरुवात होते, त्यानंतर रुद्राभिषेक, दुपारी महानैवेद्य, सायंकाळी धूप आरती आणि रात्री शेजारती होते. प्रत्येक गुरुवारी रात्री मंदिरातून स्वामींच्या पादुकांची भव्य पालखी मिरवणूक काढली जाते. देवस्थानतर्फे भक्तांसाठी दररोज मोफत महाप्रसादाची (अन्नछत्राची) आणि भक्तनिवासाची उत्कृष्ट सोय केली जाते.
२. श्री स्वामी समर्थ समाधी मठ (चोळाप्पा मठ)
अक्कलकोटमधील बुधवार पेठ परिसरात असलेला ‘श्री स्वामी समर्थ समाधी मठ’, ज्याला ‘चोळाप्पा मठ’ असेही म्हणतात, हे अत्यंत संवेदनशील आणि पवित्र स्थान आहे. वटवृक्ष मंदिरात स्वामींच्या सगुण लीलांचे दर्शन घडते, तर समाधी मठात स्वामींच्या चिरंतन अस्तित्वाची अनुभूती येते. स्वामींचे निस्सीम भक्त चोळाप्पा महाराज यांच्या निवासस्थानीच श्री स्वामी समर्थ महाराजांनी देहत्याग केला आणि येथेच त्यांची पवित्र समाधी बांधण्यात आली आहे. चोळाप्पा महाराज हे अक्कलकोटमधील एक सामान्य गृहस्थ होते, ज्यांनी आपली संपूर्ण मालमत्ता आणि जीवन स्वामींच्या सेवेसाठी अर्पण केले होते. त्यांच्या निस्वार्थी भक्तीवर प्रसन्न होऊन स्वामींनी आपल्या वास्तव्यातील बराचसा काळ चोळाप्पांच्या घरी व्यतीत केला.
शके १८००, चैत्र वद्य त्रयोदशी (दि. ३० एप्रिल १८७८) रोजी स्वामी महाराजांनी आपले अवतार कार्य संपवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी चोळाप्पांच्या घरातील अंगणात एका विशिष्ट जागेकडे बोट दाखवून तेथे खड्डा खणण्याची आज्ञा केली आणि पद्मासनात बसून आपले प्राण ब्रह्मांडात विलीन केले. त्याच पवित्र जागेवर स्वामींच्या पार्थिव देहाची समाधी बांधण्यात आली. या समाधीस्थळावर आज एक भव्य मंदिर उभे आहे. मुख्य गाभाऱ्यात स्वामींची समाधी असून त्यावर चांदीचे छत्र आणि सुंदर मूर्ती स्थापित केलेली आहे. या मठाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे स्वामींनी प्रत्यक्ष वापरलेली लाकडी छडी (दंड), त्यांच्या पवित्र पादुका, कांबळे आणि पाण्याचा कमंडलू अत्यंत श्रद्धेने जतन करून ठेवलेले आहेत. मठाच्या एका बाजूला चोळाप्पा महाराजांची समाधी देखील आहे. येथे चैत्र वद्य त्रयोदशीला स्वामींचा पुण्यतिथी महोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो.
३. श्री बाळप्पा महाराज मठ (गुरुमंदिर)
अक्कलकोटमधील जुना आडत बाजार परिसरात असलेला ‘श्री बाळप्पा महाराज मठ’ हा ‘गुरुमंदिर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. गुरु-शिष्य परंपरेचे हे एक आदर्श प्रतीक मानले जाते. श्री स्वामी समर्थ महाराजांचे अत्यंत लाडके आणि निष्ठावान शिष्य श्री बाळप्पा महाराज यांनी या मठाची स्थापना केली. मूळचे कर्नाटकातील निपाणी जवळील रहिवासी असलेले बाळप्पा सद्गुरूंच्या शोधात अक्कलकोटला आले आणि स्वामींचे दर्शन होताच त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन स्वामीसेवेला वाहून घेतले. स्वामींच्या सेवेत कोणतीही कसर राहू नये म्हणून बाळप्पा रात्रंदिवस दक्ष असत. स्वामी महाराजांना ‘समर्थ’ हे नाव देणारे आणि त्यांची कीर्ती सर्वदूर पसरवणारे बाळप्पा महाराज हे प्रमुख शिष्य होते.
अक्कलकोटच्या संस्थानिकांनी बाळप्पा महाराजांना मठ उभारण्यासाठी ही जागा दान दिली होती. पुढे परमसद्गुरू श्री गजानन महाराज (शिवपुरी) यांनी या मठाचे ‘गुरुमंदिर’ असे नामकरण केले. या मठाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे येथे स्वामींनी बाळप्पांना स्वतः प्रसाद म्हणून दिलेली ‘छाटी’ (वस्त्र), पादुका, दंड, रुद्राक्ष माळ आणि स्वामींचे मूळ तैलचित्र आजही सुस्थितीत जतन करून ठेवलेले आहे. मठाच्या गाभाऱ्यात स्वामींची सुंदर मूर्ती आणि पादुका असून, समोरच बाळप्पा महाराज आणि गंगाधर महाराज यांच्या समाध्या आहेत. लाकडी खांबांनी सजलेला भव्य सभामंडप या मठाची शोभा वाढवतो. येथे दररोज भजन, कीर्तन आणि त्रिकाल आरती होते. संध्याकाळच्या आरतीच्या वेळी टाळ-मृदंगाच्या गजरात संपूर्ण परिसर दुमदुमून जातो.
४. खंडोबा मंदिर (थोरली वेस)
अक्कलकोटच्या आध्यात्मिक इतिहासाची सुरुवात ज्या पवित्र स्थानापासून झाली, ते म्हणजे थोरल्या वेशीजवळ असलेले प्राचीन ‘श्री खंडोबा मंदिर’. एस.टी. स्टँडच्या समोरच्या भागात असलेल्या या मंदिराला ‘श्री स्वामी समर्थ आगमन स्थान’ म्हणून ओळखले जाते. इ.स. १८५६ मध्ये आश्विन महिन्यात श्री स्वामी समर्थ महाराज मंगळवेढ्याहून अक्कलकोटमध्ये आले. गावात प्रवेश केल्यानंतर ते सर्वप्रथम या खंडोबा मंदिरात येऊन थांबले. मंदिरातील कट्ट्यावर बसून त्यांनी ध्यान लावले. गावातील चिंतोपंत टोळ आणि इतर नागरिकांनी या तेजस्वी यतीला पाहिले आणि स्वामींच्या अक्कलकोटमधील बावीस वर्षांच्या लीलांना सुरुवात झाली. त्यामुळे अक्कलकोटच्या यात्रेची सुरुवात या मंदिराच्या दर्शनाने करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
या मंदिराचा इतिहास अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याशी जोडलेला आहे. अक्कलकोटचे राजे शहाजीराजे भोसले आणि राणी लक्ष्मीबाई हे खंडेरायाचे निस्सीम भक्त होते. त्यांनी जेजुरीहून खंडोबाची मूर्ती आणून या मंदिराची विधिवत स्थापना केली होती. मंदिराच्या गाभाऱ्यात खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) आणि म्हाळसा देवीची आकर्षक मूर्ती विराजमान आहे. मुख्य मूर्तीच्या शेजारीच ज्या ठिकाणी स्वामी समर्थ महाराज सर्वप्रथम येऊन बसले होते, ती जागा जतन करून तेथे स्वामींची प्रतिमा आणि पादुका स्थापित केल्या आहेत. दर रविवारी आणि चंपाषष्ठीला येथे विशेष पूजा आणि भंडारा केला जातो.
५. शिवपुरी (अग्निहोत्र आश्रम)
अक्कलकोट शहरापासून सुमारे तीन किलोमीटर अंतरावर असलेले ‘शिवपुरी’ हे वैदिक परंपरा, पंचसाधन मार्ग आणि अग्निहोत्र विधींसाठी जगभरात प्रसिद्ध असलेले एक अत्यंत शांत आध्यात्मिक केंद्र आहे. परमसद्गुरू श्री गजानन महाराज (शिवपुरी) यांनी वेदांमधील प्राचीन ज्ञान आणि अग्नी उपचाराचे महत्त्व पुनरुज्जीवित करण्यासाठी या आश्रमाची स्थापना केली. निसर्गरम्य आणि हिरव्यागार परिसरात वसलेले हे ठिकाण शहराच्या गजबजाटापासून दूर असून येथे विलक्षण मनःशांती मिळते. या आश्रमात दररोज सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी वैदिक मंत्रोच्चारात सामुदायिक अग्निहोत्र केले जाते. अग्निहोत्रामुळे वातावरण शुद्ध होते आणि मानसिक व शारीरिक आरोग्य सुधारते, असा अनुभव जगभरातून येथे येणारे साधक घेतात.
६. अक्कलकोटमधील इतर प्राचीन मंदिरे आणि मठ
वरील प्रमुख स्थानांव्यतिरिक्त अक्कलकोट शहरात अनेक ऐतिहासिक आणि प्राचीन मंदिरे आहेत, जी भक्तांचे श्रद्धास्थान आहेत:
- राजे रायण मठ: अक्कलकोटमध्ये हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि प्राचीन मठ आहे. येथे स्वामी समर्थ महाराजांचे वास्तव्य होते. स्वामींनी या मठात अनेक भक्तांना दर्शन देऊन त्यांचे प्रश्न सोडवले होते. मठातील शांत वातावरण आणि प्राचीन वास्तुकला भक्तांना आकर्षित करते.
- एकमुखी दत्त मंदिर: अक्कलकोटमधील हे एक जागृत दत्त मंदिर आहे. श्री स्वामी समर्थ महाराज हे दत्तात्रेयांचेच अवतार मानले जात असल्याने, या एकमुखी दत्त मंदिराचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक मोठ्या संख्येने येतात. येथे दत्त जयंतीचा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो.
- शमी विघ्नेश गणेश मंदिर: स्वामी समर्थ महाराजांनी ज्या शमीच्या वृक्षाखाली बसून काही काळ तपश्चर्या केली, तेथे हे प्राचीन गणेश मंदिर आहे. कोणतेही शुभकार्य सुरू करण्यापूर्वी स्थानिक नागरिक आणि भक्त या शमी विघ्नेशाचे दर्शन घेतात.
- नवसाचा मारुती मंदिर आणि मुरलीधर मंदिर: अक्कलकोटमधील जुन्या वस्तीत असलेले नवसाचा मारुती मंदिर भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारे मानले जाते. तसेच मुरलीधर मंदिर हे येथील राजघराण्याच्या काळातील एक सुंदर आणि कलात्मक मंदिर आहे, जिथे श्रीकृष्णाची मनमोहक मूर्ती आहे.
- श्री स्वामी समर्थ अन्नछत्र मंडळ: हे मंदिर नसले तरी अक्कलकोटमधील एक अत्यंत महत्त्वाचे आध्यात्मिक आणि सेवाभावी केंद्र आहे. कै. जन्मेजयराजे भोसले यांच्या पुढाकाराने सुरू झालेल्या या अन्नछत्र मंडळात दररोज हजारो भाविकांना विनाशुल्क महाप्रसादाचे भोजन दिले जाते. स्वामींच्या ‘अन्नदान हेच श्रेष्ठ दान’ या शिकवणुकीचा हा एक भव्य आविष्कार आहे.
अक्कलकोटमधील प्रत्येक मंदिर, मठ आणि वास्तू श्री स्वामी समर्थ महाराजांच्या आठवणींनी आणि आशीर्वादांनी भारलेली आहे. वटवृक्ष मंदिरातील भव्यता, समाधी मठातील शांतता, बाळप्पा मठातील गुरुभक्ती, खंडोबा मंदिरातील ऐतिहासिक वारसा आणि शिवपुरीतील वैदिक परंपरा या सर्वांचा संगम अक्कलकोटला एक अद्वितीय आध्यात्मिक उंचीवर नेऊन ठेवतो. या पवित्र नगरीत पाऊल ठेवताच भक्तांच्या मनातील सर्व चिंता दूर होतात आणि स्वामींच्या कृपेची प्रचिती येते. सेवा, भक्ती, समता आणि नामस्मरण यांचा संदेश देणारे अक्कलकोट हे तीर्थक्षेत्र युगानुयुगे भक्तांना आध्यात्मिक ऊर्जा देत राहील.
