करुणात्रिपदीची रचना इ.स. १९०५ (शके १८२७) मध्ये श्रीमद् वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांनी महाराष्ट्रातील हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी नामदेव येथे चातुर्मास वास्तव्यात असताना केली. नरसोबाची वाडी येथे घडलेल्या एका अपशकुनी घटनेनंतर श्रीदत्तप्रभूंचा कोप शांत करण्यासाठी आणि त्यांची करुणा भाकण्यासाठी हे स्तोत्र रचले गेले.
या रचनेमागील ऐतिहासिक प्रसंग आणि दुसऱ्या पदातील श्रीपाद श्रीवल्लभ यांच्या लीलांचे संदर्भ खालीलप्रमाणे आहेत.
१. करुणात्रिपदी रचनेमागील ऐतिहासिक प्रसंग (नरसोबाची वाडी)
• पालखीतील अपशकुन: इ.स. १९०५ मध्ये टेंबे स्वामींचा १५ वा चातुर्मास नरसी नामदेव येथे सुरू होता. त्याच काळात श्रीक्षेत्र नरसोबाची वाडी येथे पालखी प्रदक्षिणेदरम्यान पुजाऱ्यांच्या हातून भगवान दत्तात्रेयांची उत्सवमूर्ती निसटून खाली पडली. [1, 2]
• स्वामींना झालेले अंतर्ज्ञान: ही बातमी समजल्यानंतर टेंबे स्वामींनी ध्यानात यामागचे कारण जाणून घेतले. वाडीतील काही सेवेकऱ्यांकडून पूजा-अर्चेचे नियम मोडले गेल्याने आणि आचारधर्मात त्रुटी राहिल्याने श्रीदत्तप्रभू नाराज झाले आहेत, हे स्वामींच्या लक्षात आले. [1, 2]
• करुणा भाकणे व नवीन प्रथा: देवाचा हा कोप शांत व्हावा आणि भक्तांच्या अपराधांना क्षमा मिळावी, यासाठी स्वामींनी आर्ततेने करुणात्रिपदी रचली. तसेच त्यांनी वाडीच्या पुजाऱ्यांना कडक शिस्तीची नियमावली घालून दिली आणि पालखीच्या तिसऱ्या प्रदक्षिणेला तीन थांब्यांवर करुणात्रिपदी म्हणण्याची प्रथा सुरू केली. [1, 2]
________________________________________
२. दुसऱ्या पदातील श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्रीनृसिंह सरस्वती यांच्या लीलांचे संदर्भ
करुणात्रिपदीच्या दुसऱ्या पदात (“श्रीगुरुदत्ता जय भगवंता…”) टेंबे स्वामींनी श्रीगुरुचरित्रातील चार प्रसिद्ध प्रसंग देऊन देवाला त्यांच्या दयाळूपणाची आठवण करून दिली आहे: [1]
• चोरे द्विजासी मारीतां मन जें कळवळलें: श्रीपाद श्रीवल्लभ कुरवपूरला असताना वल्लभेश नावाचा एक ब्राह्मण दर्शनासाठी निघाला होता. वाटेत चोरांनी त्याला लुटून त्याचा शिरच्छेद केला. आपल्या भक्ताची ही अवस्था पाहून श्रीपाद श्रीवल्लभांचे मन कळवळले आणि त्यांनी प्रकट होऊन चोरांचा नाश केला व त्या ब्राह्मणाला पुन्हा जिवंत केले.
• पोटशूळाने द्विज तडफडतां कळवळलें: भास्कर नावाचा एक गरीब ब्राह्मण प्रचंड पोटदुखीने (पोटशूळ) त्रस्त होता. श्रीनृसिंह सरस्वती स्वामी गाणगापुरात असताना या ब्राह्मणाची वेदना पाहून त्यांचे मन द्रवले आणि त्यांनी कृपा करून त्याचा असाध्य रोग बरा केला.
• द्विजसुत मरता वळलें तें मन: एका ब्राह्मणाचा तरुण मुलगा अकाली मृत्यू पावला होता. आपल्या एकुलत्या एका मुलाच्या मृत्यूने शोकाकुल झालेल्या त्या आई-वडिलांची आर्त हाक ऐकून श्रीगुरूंचे मन कळवळले आणि त्यांनी त्या मृत मुलाला पुन्हा जीवनदान दिले.
• सतिपति मरता काकुळती येतां वळलें तें मन: श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्रीनृसिंह सरस्वती यांच्या चरित्रात अशा पतिव्रता स्त्रियांचे प्रसंग आहेत (जसे की कुरवपूरमधील आंबिका किंवा गाणगापुरातील सती), ज्यांच्या पतीचा मृत्यू झाल्यावर त्या सती जाण्यास निघाल्या होत्या. त्यांची आर्त विनवणी आणि काकुळती पाहून श्रीगुरूंनी त्यांच्या पतींना पुन्हा जिवंत केले.
या सर्व प्रसंगांप्रमाणेच आजही भक्तांच्या चुका पोटात घालून कोमल चित्ताने आमचा सांभाळ करावा, अशी आर्त प्रार्थना टेंबे स्वामींनी या पदातून केली आहे.
