सर्वात पहिला महत्त्वाचा धातु - लोखंड अर्थात लोह (Iron)
लोखंड अर्थात लोह (Iron) हे पृथ्वीवर सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे एक महत्त्वाचे धातुरूप मूलद्रव्य आहे, ज्याची संज्ञा Fe आणि अणुक्रमांक २६ आहे.
आयर्न (Iron) किंवा लोखंड हे एक महत्त्वाचे रासायनिक मूलद्रव्य आणि मानवी शरीरासाठी आवश्यक असलेले खनिज आहे.
लोखंडाचा शोध कधी लागला?
मानवाला लोखंडाचा शोध अंदाजे ५,००० ते ६,००० वर्षांपूर्वी (इ.स.पूर्व ४००० ते ५००० च्या सुमारास) लागला.
पहिली सुरुवात:
भारतामध्ये अनेक प्राचीन संस्कृतींचा उदय झाला आहे. याचे अनेक संदर्भ हे वेगवेगळ्या देशातील संशोधक, अभ्यासक आणि साहित्यिकांच्या ग्रंथातून आपल्याला पाहायला मिळतात. जगातील उत्क्रांती इतिहासामध्ये सातत्याने अभ्यास आणि संशोधन सुरू आहे. या अभ्यासातूनच संशोधकांनी असं मत मांडलं आहे की, जगात लोह युगाची सुरुवात ही भारतातल्या दक्षिणेकडील तामिळनाडू इथून झाली असावी. यापूर्वी जगातल्या लोह युगाच्या सुरुवातीविषयी जी माहिती सांगितली जाते, त्याच्याही हजारो वर्षांपूर्वी हे लोहयुग अस्तित्वात असणार, अशी शक्यता या शास्त्रज्ञांनी वर्तवली आहे.

सुरुवातीच्या काळात मानवाने आकाशातून पडणाऱ्या उल्कापातातील लोखंडाचा
वापर केला. ((Meteorite)
इजिप्त: सुमारे ६,००० वर्षांपूर्वी इजिप्तमधील लोकांनी उल्काहारी लोखंडापासून दागिने आणि
लहान वस्तू बनवण्यास सुरुवात केली. त्यावेळी त्याचे मूल्य सोन्यापेक्षाही जास्त होते.
खनिजापासून लोखंड काढणे (लोहयुग)
तंत्रज्ञान: इ.स.पूर्व १५०० च्या सुमारास मानवाने कोळशाच्या साहाय्याने लोह खनिजापासून
लोखंड वेगळे करण्याचे म्हणजेच लोहगळतीचे (Smelting) तंत्रज्ञान शोधून काढले.
मध्य पूर्व व जग: इ.स.पूर्व १२२० ते १४०० च्या सुमारास मध्य पूर्व देश, पॅलेस्टाईन आणि
काळ्या समुद्राच्या आसपासच्या भागात भट्ट्यांच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर लोखंड तयार
होऊ लागले
यानंतर जगात लोहयुगाची (Iron Age) सुरुवात झाली.
लोखंडाविषयीची संपूर्ण माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. मूलभूत माहिती आणि स्वरूप
२. उपलब्धता: लोखंड निसर्गात मुक्तरूपात आढळत नाही, तर ते नेहमी लोहसंयुगाच्या (कच्चे खनिज) स्वरूपात असते. पृथ्वीचे मूळ कवच बनण्यात याचा मोठा वाटा आहे.
• रंग व चकाकी: शुद्ध लोखंडाचे पृष्ठभाग आरशासारखे चांदीसारखे राखाडी रंगाचे असते.
• इतिहास: सुमारे इ.स.पूर्व ३५०० च्या सुमारास इजिप्तमध्ये पहिल्यांदा लोखंडी वस्तू सापडल्याची नोंद आहे. मानवाच्या विकासात 'लोहयुगाचे' स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
२. लोखंडाचे प्रकार:
कार्बनच्या प्रमाणावर व उपयोगानुसार लोखंडाचे प्रामुख्याने तीन प्रकार पडतात:
कच्चे लोखंड (Pig Iron): खनिजापासून मिळणारा हा पहिला प्राथमिक प्रकार आहे.
ओतीव लोखंड (Cast Iron): यात कार्बनचे प्रमाण जास्त असते, ज्यामुळे ते कडक पण ठिसूळ असते.
पोलाद (Steel): लोखंडात योग्य प्रमाणात कार्बन व इतर घटक मिसळून पोलाद तयार केले जाते, जे अतिशय मजबूत असते.
३. लोखंडाला गंज का लागतो?
मूळ आणि गुळगुळीत शुद्ध लोखंडी पृष्ठभाग आरशाप्रमाणे असतो. तथापि, लोह ऑक्सिजन आणि पाण्याबरोबर सहज प्रतिक्रिया देते, ज्याला सामान्यतः गंज म्हणून ओळखले जाते
वैज्ञानिक कारण: लोखंड ऑक्सिजन आणि पाण्याचा (आर्द्रता) संपर्कात आल्यास त्यावर रासायनिक प्रक्रिया होते.
गंजामुळे लोहाच्या संरचनेवर होणारे परिणाम:
सच्छिद्र थर: गंज हा अतिशय ठिसूळ आणि सच्छिद्र (खडबडीत) असतो. तो लोखंडाच्या वरच्या भागावर एक थर तयार करतो.
सतत चालणारी प्रक्रिया: गंजाचा थर सच्छिद्र असल्याने तो हवा आणि पाणी आत जाऊ देतो. यामुळे वरचा गंजलेला थर निघून गेला की आतील लोखंडाला पुन्हा गंज लागणे सुरूच राहते. म्हणजेच, गंज लोहाचा हळूहळू संपूर्ण नाश करतो.
वजन आणि आकारात बदल: गंज चढल्यामुळे लोहाचा मूळ आकार बदलतो आणि सुरुवातीला लोहाचे वजन वाढल्यासारखे वाटते, परंतु आतील मूळ लोखंड मात्र नष्ट होत जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर, गंज हा लोखंडाचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. गंज लोहाचे रूपांतर एका निरुपयोगी, ठिसूळ पदार्थात करतो. हा परिणाम रोखण्यासाठी लोखंडाला रंग देणे, ऑईल लावणे किंवा गॅल्व्हनायझेशन (जस्ताचा थर देणे) करणे आवश्यक असते.
४. उपयोग व महत्त्व:
उद्योग व बांधकाम: इमारतींचे बांधकाम, पूल, रेल्वे रूळ, वाहने आणि यंत्रसामग्री तयार करण्यासाठी लोखंड आणि पोलादचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. औद्योगिक क्रांतीमध्ये लोखंडाचा सिंहाचा वाटा आहे.
बांधकाम क्षेत्रात लोखंड या धातूचा उपयोग मोठ्या प्रमाणात का होत असावा?
महत्त्वाची कारणे
मजबूती आणि भार सहन करण्याची क्षमता: लोखंड इमारती, पूल आणि टॉवर्सना प्रचंड भार
सहन करण्याची ताकद देते.
आकार देणे सोपे: लोखंडी सळ्या किंवा बीम्स कोणत्याही आकारात सहज ढलाई करता येतात.
टिकाऊपणा: हे साहित्य जास्त काळ टिकते आणि हवामानातील बदलांना चांगला प्रतिकार
करते.
परवडणारी किंमत: लोखंड इतर पर्यायांच्या तुलनेत सहज आणि स्वस्त उपलब्ध होते.

• भूकंप प्रतिकारशक्ती: याच्या वापरामुळे बांधकामांना लवचिकता मिळते, ज्यामुळे ते भूकंपासारख्या संकटांना अधिक सुरक्षितपणे तोंड देऊ शकतात.
• आरोग्य: मानवी शरीराला आणि रक्तातील हिमोग्लोबिन तयार होण्यासाठी 'लोह' (Iron) हा एक अत्यंत आवश्यक घटक आहे. शरीरात लोहाची कमतरता झाल्यास अशक्तपणा आणि थकवा जाणवू शकतो.
• एखाद्या प्रौढ माणसाच्या शरीरात साधारणतः ४ ग्रॅम (०.००५% शरीराचे वजन) लोह असते, बहुतेक करून हेमोग्लोबिन आणि मायोग्लोबिन मध्ये असते. हे दोन प्रथिने अनुक्रमे रक्त आणि स्नायूंमध्ये ऑक्सिजन संचय व ऑक्सिजनची वाहतूक करण्यात कशेरुक चयापचयात (vertebrate metabolism) अनिवार्य भूमिका बजावतात. चयापचय क्रिया सुरळीत होण्यासाठी आहारात किमान लोहाची आवश्यकता असते.

• लोहखनिज पासून वापरण्यायोग्य धातू काढण्यासाठी १५०० अंश सेल्सियस (२७३०° फॅ) किंवा त्याहून अधिक तापमानाच्या भट्ट्या आवश्यक आहेत. जे की तांबे काढायला ला गण्यापेक्षा सुमारे ५०० अंश सेल्सियस (९००° फॅ) अधिक आहे. इ.स.पू. २००० च्या सुमारास मानवांनी यूरेशियामध्ये ही प्रक्रिया पार पाडण्यास सुरुवात केली. काही भागांत केवळ इ.स.पू. १२०० च्या आसपास लोखंडाची साधने आणि शस्त्रे वापरायला सुरुवात झाली. त्या घटनेला कांस्य युगापासून लोह युगात बदल मानले जाते. आधुनिक जगात यांत्रिक गुणधर्म आणि कमी किंमतीमुळे, लोखंड सर्वात जास्त वापरला जाणारा औद्योगिक धातू आहे.
• समस्थानिक (Isotope):
लोहाचे चार स्थिर समस्थानिक आहेत: Fe ५४ (५.८४५% नैसर्गिक लोह), Fe ५६ (९१.७५४%), Fe ५७ (२.११९%) आणि Fe ५८ (०.२८२%). २०–३० कृत्रिम समस्थानिक देखील तयार केले गेले आहेत. या स्थिर समस्थानिकांपैकी केवळ, Fe ५७ मध्ये विभक्त स्पिन आहे (- १/२). सर्वात विपुल लोह समस्थानिका Fe ५६ अणू वैज्ञानिकांसाठी विशेष रुची आहे कारण ते न्यूक्लियोसिंथेसिसच्या सर्वात सामान्य समाप्तीच्या बिंदूचे प्रतिनिधित्व करते.
वापर:
सर्व धातूंमध्ये लोह हा सर्वाधिक प्रमाणात वापरला जातो आणि जगभरात धातू उत्पादनात ९०% पेक्षा जास्त उत्पादन होते. त्याची कमी किंमत आणि उच्च सामर्थ्य अनेकदा तणाव सहन करण्यासाठी किंवा शक्तीचे संप्रेषण करण्यासाठी वापर केला जातो. यंत्राची साधने, रेल, कार, जहाज, काँक्रीट बार आणि इमारतींचे भार वाहून नेणारी फ्रेमवर्क यासारख्या वस्तू बनवण्यात लोखंडाचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो. शुद्ध लोह अगदी मऊ असल्याने, पोलाद तयार करण्यासाठी सामान्यत: मिश्र धातु घटकांसह एकत्र केले जाते. लोह आणि त्याचे मिश्र धातुंचे यांत्रिक गुणधर्म त्यांच्या संरचनात्मक अनुप्रयोगांशी अत्यंत संबंधित आहेत. त्या गुणधर्मांचे मूल्यांकन ब्रिनेल टेस्ट (Brinell test), रॉकवेल टेस्ट (Rockwell test) आणि विकर्स कडकपणा टेस्टसह (Vickers hardness test ) विविध प्रकारे केले जाऊ शकते.
रक्त कमी होणे (Blood Loss)
• अतिरजःस्राव: महिलांमध्ये मासिक पाळीच्या वेळी जास्त रक्तस्त्राव झाल्यास लोहाची कमतरता निर्माण होते.
• पचनसंस्थेत रक्तस्राव: पोटात अल्सर (Peptic ulcer), आतड्यांमध्ये गाठी (Polyps) किंवा कर्करोग असल्यास आतड्यांमधून हळूहळू रक्तस्त्राव होत राहतो.
• वेदनानाशकांचा वापर: ॲस्पिरिन किंवा आयब्युप्रोफेन सारख्या औषधांच्या सततच्या सेवनामुळे पोटातील अस्तराला इजा होऊन रक्तस्त्राव होऊ शकतो.
• अयोग्य आहार: आहारात हिरव्या पालेभाज्या, डाळी, कडधान्ये, मांस किंवा लोहयुक्त पदार्थांचा समावेश नसणे.
• शाकाहारी आहार: शाकाहारी आहारातून शरीराला हवे तेवढे व सहज शोषले जाणारे लोह (Heme iron) मिळत नाही.
• महत्त्वाचे पदार्थ
• हिरव्या पालेभाज्या: पालक, मेथी आणि तांदुळजा यामध्ये भरपूर लोह असते.
• सुकामेवा व फळे: खजूर, मनुका, अंजीर, डाळिंब आणि सफरचंद खाल्ल्याने रक्तातील हिमोग्लोबिन जलद वाढते.
• कडधान्ये व डाळी: मूग, मसूर, राजमा, छोले आणि मटकी नियमित खावीत.
• तीळ आणि गूळ: तीळ आणि गुळाचे सेवन केल्याने शरीराला चांगल्या प्रमाणात लोह मिळते.

शोषणासाठी मदतनीस:
व्हिटॅमिन-सी: जेवणात लिंबाचा रस पिरा किंवा आवळा खा. यामुळे शरीर अन्नातील आयर्न लवकर शोषून घेते
लोह न शोषले जाणे (Poor Iron Absorption)
आतड्यांचे आजार: सेलिआक रोग (Celiac disease) किंवा क्रॉन्स डिसीज (Crohn's disease) सारख्या आजारांमुळे आतडे अन्नातील लोह शोषून घेऊ शकत नाही.
पोटाची सर्जरी: वजन कमी करण्यासाठी केलेली काही पोटाची सर्जरी (Weight loss surgery) लोह शोषण्याची क्षमता कमी करते.
इतर घटकांचा प्रभाव: चहा, कॉफी किंवा दूध (कॅल्शियम) यांचे अतिसेवन केल्याने शरीरात लोहाचे शोषण नीट होत नाही.
लोहाची वाढलेली गरज (Increased Demand)
• गर्भावस्थ व स्तनपान: गर्भवती महिलांमध्ये वाढत्या गर्भामुळे आणि बाळाच्या पोषणासाठी शरीराला जास्त लोहाची गरज असते. ती पूर्ण न झाल्यास कमतरता जाणवते.
• वाढती वयं: लहान मुले आणि किशोरवयीन मुलांच्या जलद शारीरिक वाढीच्या काळात लोहाची गरज जास्त असते.
• लोहाच्या कमतरतेमुळे कोणता रोग होतो?
आहारामध्ये किंवा शरीरात लोहाच्या (Iron) कमतरतेमुळे पंडुरोग (ॲनिमिया / Anaemia) हा आजार होतो.
रक्त वाढीसाठी कोणते आयुर्वेदिक औषध आहे?
रक्त (हिमोग्लोबिन) वाढवण्यासाठी पुनर्नावादी मंडूर (Punarnavadi Mandura) आणि लोहासव (Lohasava) ही अत्यंत प्रभावी आयुर्वेदिक औषधे मानली जातात.
प्रमुख आयुर्वेदिक औषधे:
पुनर्नावादी मंडूर: हे लोहाने समृद्ध असलेले औषध असून लाल रक्तपेशींची निर्मिती वाढवण्यास मदत करते.
लोहासव / द्राक्षासव: हे किण्वित (fermented) आयुर्वेदिक टॉनिक शरीरात लोहाचे शोषण सुधारतात आणि अशक्तपणा दूर करतात.
धात्री लौह: आवळा हा मुख्य घटक असलेले हे औषध पित्त शांत करते आणि नैसर्गिकरित्या हिमोग्लोबिन वाढवते.
प्रभावी आयुर्वेदिक उपाय व आहार
• डाळिंब आणि आवळा: डाळिंबाचा रस किंवा आवळा रस रोज घेतल्याने शरीरात वेगाने रक्त वाढते.
• मनुका आणि खजूर: काळ्या मनुका व खजूर खाल्ल्याने रक्ताची कमतरता (ॲनिमिया) दूर होण्यास मदत होते.
लोखंडी भांडी: जेवण बनवण्यासाठी लोखंडी कढई किंवा भांडी वापरल्यास अन्नातून नैसर्गिक लोह मिळते.
जुन्या काळात लोक मातीची आणि लोखंडाची भांडी वापरत असत. यामुळे शरीराला अनेक फायदे होतात. लोखंडी कढई आणि लोखंडी भांड्यांमध्ये स्वयंपाक करण्याची प्रथा केवळ आपल्या देशातच नाही तर इतर अनेक देशांमध्येही आहे. आता लोकांनी स्वयंपाकघरात नॉन-स्टिक भांडी जास्त वापरायला सुरुवात केली असली तरी आरोग्याबाबत जागरूक असलेले लोक पुन्हा मातीची आणि लोखंडाची भांडी वापरू लागले आहेत.
आज आम्ही तुम्हाला लोखंडाच्या कढईत बनवलेले अन्न खाण्याचे फायदे सांगणार आहोत. रोजच्या लोखंडी कढईत अन्न शिजविल्यास त्यापासून शरीराला पुरेसे लोह मिळते.

लोखंडी कढईत अन्न शिजविण्याचे फायदे नेमके काय आहेत ते जाणून घ्या.
1- लोहाची कमतरता पूर्ण होते
लोखंडाच्या भांड्यात बनवलेले अन्न खाल्ल्याने शरीराला अनेक आजारांपासून सुटका होते. शरीरातील लोहाची कमतरता भरून काढण्यासाठी लोखंडाच्या भांड्यात अन्न शिजवावे. लोह कढई लोहाची कमतरता भरून काढण्यासाठी खूप मदत करू शकते.
ही नॉन-स्टिक आहे
तुम्ही लोखंडी कढई नॉन-स्टिक म्हणूनही वापरू शकता. यामध्ये कोणतेही सिंथेटिक मटेरिअल वापरले जात नाही. त्यामुळे अन्नापर्यंत कोणतेही रसायन पोहचत नाही. तुम्ही लोखंडी कढईत अगदी कमी तेलातही अन्न शिजवू शकता. यामुळे तुमचे वजन कमी होण्यासही मदत होईल.
ते खूप गरम असतात-
लोखंडी भांड्यांमध्ये तवा असो किंवा लोखंडी कढई, हे सर्व लवकर गरम होतात. लोखंडी तव्यावर चपाती बनविणे खूप फायदेशीर आहे. एकदा गरम केल्यावर लोखंड बराच काळ गरम राहते. नॉन-स्टिकच्या तुलनेत लोखंडी भांडी जास्त वेळ गरम राहतात.
जास्त काळ टिकते-
नॉन-स्टिक भांडी नीट काळजी न घेतल्यास ते लवकर खराब होतात. तर लोखंडी भांडी दीर्घकाळ टिकतात. त्यांची साफसफाई करताना फार काळजी घेण्याचीही गरज लागत नाही. लोखंडी कढई तुम्ही बराच काळ वापरू शकता.
तुलनेने स्वस्त असतात
लोखंडी भांडी इतर भांड्यांपेक्षा खूपच स्वस्त आहेत. तुम्ही ते अगदी कमी किंमतीत खरेदी करू शकता. या प्रकारची भांडी स्वच्छ करणे देखील सोपे
लोखंडाचे बाजारातील दर:
सध्याचे दर: अलीकडच्या काळात इराण-इस्त्रायल युद्ध व इतर कारणांमुळे स्टीलच्या दरात काहीशी वाढ झाली असून, बाजारातील वेगवेगळ्या ब्रँडनुसार आणि गुणवत्तेनुसार स्टीलचे दर प्रति टन अंदाजे ५५,००० ते ६५,००० रुपयांच्या घरात (किंवा ५५ ते ६५ रुपये प्रति किलो) असू शकतात. (ही किंमत बाजारपेठ आणि स्थानानुसार बदलू शकते).
भारतीय शेअर मार्केट:
भारतीय शेअर मार्केट मध्ये लोह कंपन्यांचे शेअर महत्वाचे मानले जातात. धातू क्षेत्रातील तेजी व मंदीचा बाजारावर मोठा परिणाम होतो.
टाटा स्टील, JSW स्टील, जिंदाल स्टील आणि पॉवर, स्टील ऑथॉरिटी इन इंडिया (SAIL) NMDC स्टील, या कांही महत्वाच्या कंपन्या आहेत.

संदर्भ :
Yashoda Hospitals +1
CARE Hospitals +2
Shreshth Maharashtra +1
गुगल वरील लेख
मराठी विश्वकोश
सर्व फोटो गुगलवरून

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
१०.०९.२०२६