मराठी चित्रपटसृष्टीचे ‘महाखलनायक’ निळू फुले: गाजलेले चित्रपट, अजरामर संवाद आणि त्यांच्या अभिनयाचा सुवर्णकाळ

मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात काही अशी नावे आहेत, ज्यांच्याशिवाय हा इतिहास पूर्णच होऊ शकत नाही. या यादीत सर्वात अग्रस्थानी असणारे एक नाव म्हणजे ‘निळू फुले’. भारदस्त आवाज, डोळ्यांतील तीक्ष्ण भाव, चेहऱ्यावरील हुशार आणि धूर्त हावभाव आणि संवादफेकीची अफाट शैली यांच्या जोरावर निळू भाऊंनी तब्बल चार दशके मराठी प्रेक्षकांच्या मनावर राज्य केले. त्यांनी पडद्यावर साकारलेल्या खलनायकी भूमिका इतक्या जिवंत असायच्या की, चित्रपटगृहात बसलेला प्रेक्षक त्यांचा तिरस्कार करू लागायचा. हाच त्यांच्या अभिनयाचा सर्वात मोठा विजय होता.

परंतु, निळू फुले म्हणजे केवळ पडद्यावरचा ‘व्हिलन’ नव्हते, तर ते एक अष्टपैलू अभिनेते आणि संवेदनशील विचारवंत होते. त्यांच्या काही सर्वात गाजलेल्या चित्रपटांचा आणि त्यांमधील अजरामर संवादांचा हा एक सविस्तर प्रवास:

१. सामना (1975): सत्तेची मस्ती आणि वैचारिक जुगलबंदी

दिग्दर्शक जब्बार पटेल आणि लेखक विजय तेंडुलकर यांचा ‘सामना’ हा चित्रपट मराठी सिनेसृष्टीतील एक मैलाचा दगड मानला जातो. या चित्रपटात निळू फुले यांनी ‘हिंदुराव धोंडे पाटील’ हे ऊस कारखानदार आणि एका बलाढ्य राजकीय नेत्याचे पात्र साकारले होते. डॉ. श्रीराम लागू (मास्तर) आणि निळू फुले (धोंडे पाटील) यांच्यातील वैचारिक आणि शाब्दिक युद्ध हा या चित्रपटाचा मुख्य गाभा आहे.

या चित्रपटातील संवाद आजही तितकेच तिखट आणि मार्गदर्शक वाटतात:

• पाटीलकीचा तोरा आणि नियत:
  
  हिंदुराव पाटील आपल्या सत्तेचा आणि पैशाचा माज मास्तरांना दाखवताना म्हणतात:
  
  “मास्तर, कागद पांढरा असतो आणि शाई काळी असते… पण या धोंडे पाटीलची नियत अगदी साफ आहे! आम्ही जे करतो ते उघड करतो. लपून-छपून करायची सवय आम्हाला नाही.”
  
  यावर मास्तरांचे उत्तर तितकेच सडेतोड असते: “पाटील, कागद पांढरा आणि शाई काळी असली, तरी तुमची कृत्यं काळी आहेत. हा पांढरा कागद तुमच्या पापांना झाकू शकत नाही!”
• मारुती कांबळेचा गुढ प्रश्न:
  
  मास्तर जेव्हा गावातून बेपत्ता झालेल्या एका गरिबाबद्दल, म्हणजेच मारुती कांबळेबद्दल सतत प्रश्न विचारून भंडावून सोडतात, तेव्हा हिंदुराव पाटील आपले राजकीय वजन वापरून उत्तर देतात:
  “मास्तर, या गावात हजारो माणसं येतात आणि जातात. प्रत्येकाची नोंद ठेवाऱ्याला मी काय देव आहे? मारुती कांबळेचं काय झालं, हे मला विचारू नका. तो स्वतःच्या कर्माने गेला असेल!”
• शेवटचा संघर्ष (Face-off):
  चित्रपटाच्या शेवटी, जेव्हा मास्तर हिंदुराव पाटलांच्या भ्रष्टाचाराचा पर्दाफाश करायला निघतात, तेव्हा दोघांमध्ये रंगलेला हा संवाद अंगावर काटा आणणारा आहे:
  
  हिंदुराव पाटील: “मास्तर, तुम्ही खूप शहाणे आहात. पण लक्षात ठेवा, हे गाव माझ्या शब्दावर चालतं. तुम्ही इथे उपरे आहात. माझ्याविरुद्ध उभे राहिलात, तर या मातीत गाडले जाल!”
  
  मास्तर: “हिंदुराव, शरीर गाडलं जाईल हो, पण विचार गाडता येत नाहीत. तुमच्या या सत्तेच्या बुरुजाला सुरुंग लावल्याशिवाय हा मास्तर इथून हलणार नाही!”

२. सिंहासन (1979): सत्तेच्या खेळावर ओढलेले आसूड

महाराष्ट्राच्या राजकीय पटलावर आधारित ‘सिंहासन’ चित्रपटात निळू फुले यांनी त्यांच्या नेहमीच्या ‘खलनायकी’ प्रतिमेच्या बाहेर पडून एक अत्यंत सकारात्मक आणि प्रभावी भूमिका साकारली. त्यांनी यात ‘दिगू टिपणीस’ नावाच्या एका चतुर, प्रामाणिक पण व्यवस्थेविरुद्ध लढून थकलेल्या राजकीय पत्रकाराचे पात्र जिवंत केले.

मंत्रालयाच्या वातानुकूलित खोल्यांमध्ये चालणारे सत्तेचे खेळ आणि दुसरीकडे गरिबीने होरपळणारी जनता, हे सर्व दिगू टिपणीस जवळून पाहत असतो.

• सामान्य माणसाच्या नशिबावर भाष्य:
  चित्रातील एका अत्यंत लोकप्रिय प्रसंगात, दाढी करत असताना दिगू टिपणीस राजकीय बदलांवर अचूक बोट ठेवतात:
  “शिंदे आले काय किंवा दाभाडे आले काय… मुख्यमंत्र्यांच्या खुर्चीवर कुणीही बसू दे, त्याने सर्वसामान्य माणसाच्या नशिबात काहीच फरक पडत नाही. या देशात फक्त मुख्यमंत्री बदलतात, पण माणसाची गरिबी आणि त्यांची नशीबं कधीच बदलत नाहीत.”
• सत्तेच्या गणितावर टीका:
  राजकारण्यांच्या दुटप्पीपणावर प्रहार करताना ते म्हणतात:
  “मंत्रालयाच्या या वातानुकूलित खोल्यांमध्ये बसून ज्या योजना आखल्या जातात, त्या जनतेसाठी नसतात, तर पुढची निवडणूक कशी जिंकायची आणि आपलं ‘सिंहासन’ कसं टिकवायचं, याचंच गणित तिथे मांडलं जातं.”
• पत्रकारितेची हतबलता:
  “आम्ही पत्रकार म्हणजे केवळ या सत्तेच्या भुतावळ्यांचे खेळ पाहणारे प्रेक्षक आहोत. आम्ही रोज बातम्या लिहितो, कागद काळे करतो, पण सत्तेची ही गाडी कुणालाही न जुमानता आपल्याच गतीने चालत राहते.”

चित्रपटाच्या शेवटी हा संपूर्ण विखारी सत्तेचा खेळ पाहून दिगू टिपणीस मानसिक संतुलन गमावतो आणि मुंबईच्या रस्त्यांवर धावताना त्याचा ओरडून म्हटलेला संवाद संपूर्ण व्यवस्थेवर चपराक मारतो: “सगळं खोटं आहे… हे सिंहासन, या खुर्ची, ही भाषणं… सगळं राजकारण म्हणजे सामान्य माणसाच्या रक्ताचा खेळ आहे!”

३. पिंजरा (1972): तमाशाच्या फडातील धूर्त ‘कुकडी’

व्ही. शांताराम दिग्दर्शित ‘पिंजरा’ हा चित्रपट मराठी सिनेमाच्या इतिहासातील एक महाकाव्य मानला जातो. या चित्रपटात निळू फुले यांनी ‘कुकडी मालक’ ही तमाशाच्या फडाच्या मालकाची नकारात्मक छटा असलेली भूमिका केली होती. एका आदर्शवादी शिक्षकाचा (डॉ. श्रीराम लागू) तमाशाच्या नादात कसा पतन होतो, हे या चित्रपटात दाखवले आहे.

कुकडी मालक हा कलेचा आदर करणारा असला, तरी व्यवहाराच्या बाबतीत अत्यंत चतुर आणि कठोर असतो.

• त्यांचा एक गाजलेला संवाद:
  “गुरुजी, तमाशा हा रक्ताचा खेळ असतो. यात अब्रूची होळी करावी लागते! इथे कलेची किंमत पैशाने मोजावी लागते आणि अब्रूची बाजारात विक्री करावी लागते.”

४. एक गाव बारा भानगडी (1968): गावरान पाटीलकीची सुरुवात

हा निळू फुले यांचा पहिला व्यावसायिक चित्रपट होता, ज्याने त्यांना खऱ्या अर्थाने प्रसिद्धीच्या झोतात आणले. यात त्यांनी ‘झिलू पाटील’ हे गावच्या पाटीलाचे पात्र अतिशय प्रभावीपणे साकारले होते. ग्रामीण भागातील राजकारण, हेवेदावे आणि पाटीलकीचा रुबाब त्यांनी आपल्या अभिनयातून हुबेहूब उभा केला.

• गाजलेला संवाद:
  “गाव आमचं, कायदा आमचा… अन् भानगडी पण आमच्याच! आमच्या शब्दाबाहेर या गावात पाखराची पंख हलवायची पण टाप नाही!”

५. चोरीचा मामला (1976): धूर्त खलनायक

या चित्रपटात त्यांनी एका अत्यंत धूर्त आणि गावरान खलनायकाची भूमिका साकारली होती. निळू फुले जेव्हा पडद्यावर सूचक हसायचे, तेव्हाच प्रेक्षकांना समजायचे की आता काहीतरी अघटित घडणार आहे.

• गाजलेला संवाद:
  “आम्ही वाघाची कातडी पांघरलेली मांजरं नाही आहोत, तर प्रत्यक्ष वाघ आहोत! आणि वाघाच्या जबड्यात हात घालण्याची चूक कुणी करू नये!”

 ‘बाई वाड्यावर या’ संवादामागचे सत्य

निळू फुले यांच्या नावाचा उल्लेख निघाल्यास आजची पिढी सर्वात आधी “बाई वाड्यावर या” या संवादाची आठवण काढते. सोशल मीडिया, मीम्स (Memes) आणि मिमिक्री विश्वात हा संवाद निळू भाऊंच्या नावाचा सर्वात लोकप्रिय संवाद मानला जातो.

परंतु, या संवादामागील सत्य अत्यंत धक्कादायक आणि रंजक आहे. खुद्द निळू फुले यांच्या कन्या गार्गी फुले यांनी अधिकृत मुलाखतींमध्ये हे स्पष्ट केले आहे की, निळू भाऊंनी त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत कोणत्याही चित्रपटात किंवा नाटकात हा संवाद प्रत्यक्ष म्हटलेला नाही [१]. हा संवाद मूळचा त्यांचा नसून, काही मिमिक्री कलाकारांनी त्यांच्या आवाजाची आणि खलनायकी धाटणीची नक्कल करताना स्वतःच्या कल्पनेतून तयार केला. हळूहळू तो इतका लोकप्रिय झाला की लोकांनी तो निळू फुले यांचाच मूळ संवाद मानला. निळू भाऊंनी महिलांचा नेहमी आदर केला आणि वैयक्तिक आयुष्यात ते अत्यंत सुसंस्कृत, पुरोगामी विचारांचे सामाजिक कार्यकर्ते होते.

निष्कर्ष

निळू फुले यांचे योगदान केवळ चित्रपटसृष्टीपुरते मर्यादित नव्हते. पडद्यावर जरी त्यांनी क्रूर, धूर्त आणि कामुक खलनायक साकारले असले, तरी खऱ्या आयुष्यात ते राष्ट्र सेवा दलाशी जोडलेले एक निष्ठावंत समाजवादी कार्यकर्ते होते. त्यांनी कष्टकरी, मजूर आणि वंचितांसाठी मोठे सामाजिक काम केले.

त्यांचे चित्रपट आणि त्यांनी उच्चारलेले तिखट राजकीय-सामाजिक संवाद आजही समाजातील विषमतेवर बोट ठेवतात. निळू भाऊंसारखा अभिनेता आणि संवादफेकीचा बादशाह मराठी चित्रपटसृष्टीत पुन्हा होणे अशक्य आहे.