आयुष्यभर मुल्यां वर आयुष्य जगणारे नकळत एक प्रेरणेची पायवाट निर्माण करतात.गुलझारीलाल नंदा यांच्या जीवनाविषयी जाणून घेऊया, जे दोन वेळा देशाचे कार्यवाहक पंतप्रधान होते. केंद्रात मंत्री होते. ते आयुष्यभर लेखन आणि अध्यापनाशी जोडले गेले, परंतु त्यांचे शेवटचे दिवस गरिबीत गेले. गुलझारीलाल नंदा यांच्यासारख्या लोकांची राजकारणात सध्या कमतरता आहे. देशात जेव्हा जेव्हा राजकारण आणि राजकारण्यांची चर्चा होते तेव्हा सामान्य माणसाच्या मनात त्यांच्याबद्दल द्वेषाची भावना निर्माण होते. लोकांच्या दृष्टीने राजकारण हे आता कमाईचे साधन बनले आहे. सेवा, समर्पण, त्याग आणि प्रामाणिकपणा हे गुण पूर्वीच्या राजकारण्यांमध्ये होते ते आता पूर्णपणे हरवले आहेत. स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून त्यांना ५०० रुपये पेन्शन मंजूर करण्यात आली. पेन्शनसाठी संघर्ष केला नसल्याचे सांगत त्यांनी ते घेण्यास नकार दिला होता. नंतर त्याच्या मित्रांनी भाड्याच्या घरात राहिलो तर भाडे कसे देणार, असे समजावल्यानंतर त्याने पेन्शन स्वीकारली. भाड्याच्या थकबाकीमुळे घरमालकाने त्याला घराबाहेर हाकलून दिले होते.एकदा घरमालकाने भाड्याच्या थकबाकीमुळे त्याला घरातून हाकलून दिले होते. नंतर ही बातमी वृत्तपत्रात छापून आल्यावर सरकारी अधिकारी आले आणि जमीनदाराला कळले की त्याने किती मोठी चूक केली होती. पंतप्रधान आणि केंद्रीय मंत्री असूनही स्वत:साठी घर बांधू न शकलेल्या आणि भाड्याच्या घरात आयुष्य घालवणाऱ्या अशा राजकारण्याला राजकारणाचे रत्न म्हणणे अतिशयोक्ती ठरणार नाही. नंदा यांनी सियालकोट, लाहोर आणि अलाहाबाद येथे शिक्षण घेतले.

४ जुलै १८९८ रोजी सियालकोट येथे जन्मलेल्या गुलझारीलाल नंदा यांनी त्यांचे प्राथमिक शिक्षण सियालकोट आणि लाहोर (आता पाकिस्तानचा भाग) येथे घेतले. पुढे ते उच्च शिक्षणासाठी अलाहाबादला आले. त्यांनी अलाहाबाद येथून कला शाखेत पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. तिथून कायद्याची पदवीही घेतली. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी होती. त्यांच्या वडिलांचे नाव बुलाकी राम नंदा होते. आज राजकारणात घराणेशाहीचे राजकारण गाजत असले तरी नंदांनी आपल्या मुलांना राजकारणात येऊ दिले नाही. राजकारणात येण्यापूर्वी त्यांनी शिक्षकी पेशा स्वीकारला. ते मुंबईच्या नॅशनल कॉलेजमध्ये अर्थशास्त्राचे व्याख्याते झाले 1932 मध्ये महात्मा गांधींच्या सत्याग्रह आंदोलनात आणि 1942-1944 च्या भारत छोडो आंदोलनादरम्यान त्यांना तुरुंगात जावे लागले. गुलझारीलाल नंदा , ज्यांना त्यांच्या चमकदार कामगिरीमुळे दिल्लीला बोलावण्यात आले होते, ते दोनदा मुंबई विधानसभेचे सदस्य होते. पहिल्यांदा 1937 ते 1939 आणि दुसऱ्यांदा 1947 ते 1950 या काळात ते आमदार म्हणून निवडून आले. त्यांच्याकडे कामगार आणि गृहनिर्माण मंत्रालयाची जबाबदारी होती. त्यावेळी मुंबई विधानसभा असायची. 1947 मध्ये नंदा यांच्या देखरेखीखाली इंडियन नॅशनल ट्रेड युनियन काँग्रेसची स्थापना झाली. मुंबई सरकारमध्ये असताना गुलझारीलाल नंदा यांनी आपल्या प्रतिभेचे दर्शन अशा प्रकारे केले की काँग्रेस हायकमांडने त्यांना दिल्लीला बोलावले. ते 1950-1951, 1952-1953 आणि 1960-1963 मध्ये भारताच्या नियोजन आयोगाचे (आता NITI आयोग म्हणून ओळखले जाते) उपाध्यक्ष होते. भारताच्या पंचवार्षिक योजनांमध्ये त्यांचे मोठे योगदान मानले जाते. त्यावेळी पंडित जवाहरलाल नेहरू पंतप्रधान होते. केंद्रीय मंत्रिमंडळात ते कॅबिनेट मंत्रीही होते. जवळपास वर्षभर ते नियोजन मंत्रालयात राहिले. 1964 पर्यंत ते केंद्रीय मंत्री राहिले.

गुलझारीलाल नंदा हे दोनदा भारताचे कार्यवाहक पंतप्रधान होते.नंदा दोनदा कार्यवाहक पंतप्रधान बनले. दोन्ही प्रसंग दुःखद परिस्थितीमुळे आले. पहिल्यांदा जवाहरलाल नेहरूंच्या मृत्यूनंतर आणि दुसऱ्यांदा लाल बहादूर शास्त्रींच्या मृत्यूनंतर, ते ज्येष्ठ कॅबिनेट मंत्री असल्यामुळे त्यांना कार्यवाहक पंतप्रधानपदाची जबाबदारी देण्यात आली. पहिल्या 5 सार्वत्रिक निवडणुकीत नंदा लोकसभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले होते.नंदा यांनी नैतिक मूल्यांवर आधारित राजकारण केले. नंदा यांनी राजकारणातील घसरण देशासाठी घातक असल्याचे वर्णन केले होते.नंदा यांनी राजकारणाबरोबरच लेखनातही चांगले काम केले.गुलझारीलाल नंदा हे केवळ चांगले राजकारणी नव्हते तर ते उत्तम लेखकही होते. लेखक म्हणूनही त्यांनी आपली भूमिका चोख बजावली. त्यांनी अनेक पुस्तकांची रचना केली. त्यांच्या काही पुस्तकांची नावे अशी आहेत- खादीचे काही पैलू, दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा दृष्टीकोन, गुरु तेग बहादूर, संत आणि रक्षणकर्ता, अहमदाबाद टेक्सटाइलमधील समायोजनाचा इतिहास, नैतिक क्रांतीसाठी, काही मूलभूत विचार. उत्तम राजकारणी आणि लेखक म्हणून ते परिचित होते. सुखलोलुपता पायाशी लोळण घेत असतांनाच वेगळी आदर्शाची पायवाट निर्माण करणं सगळ्यांनाच जमत नाही.