आजच्या डिजिटल युगात माणसाच्या हातात मोबाईल आहे, बोटांच्या टोकावर संपूर्ण जग आहे आणि मनोरंजनासाठी असंख्य पर्याय उपलब्ध आहेत. तासन्‌तास आपण सोशल मीडियावर स्क्रोल करतो, दुसऱ्यांच्या आयुष्यात काय घडतंय हे पाहतो, निरर्थक चर्चांमध्ये वेळ घालवतो; पण याच धावपळीत आपण स्वतःच्या आयुष्याला समृद्ध करणारी एक महत्त्वाची गोष्ट विसरत चाललो आहोत, ती म्हणजे पुस्तक वाचन!

एक प्रश्न स्वतःला विचारा… आपण दिवसातून किती वेळ मोबाईलवर घालवतो आणि किती वेळ एखादं पुस्तक वाचण्यासाठी देतो? दुसऱ्यांच्या आयुष्यात डोकावण्यासाठी आपल्याकडे तासन्‌तास वेळ असतो; पण स्वतःच्या विचारांना समृद्ध करण्यासाठी दहा मिनिटंसुद्धा नसतात, ही खरोखरच विचार करण्यासारखी गोष्ट नाही का? पुस्तक म्हणजे अनुभवांची शिदोरी, विचारांचा खजिना आणि आयुष्याला दिशा देणारा मार्गदर्शक असतो. आपण आयुष्यात प्रत्येक अनुभव स्वतः घेऊ शकत नाही. प्रत्येक चूक स्वतः करून शिकणं शक्य नसतं. प्रत्येक संकटातून स्वतः मार्ग काढताना अनेक वर्षं निघून जातात. पण एखादं चांगलं पुस्तक आपल्याला दुसऱ्याच्या आयुष्यातील अनुभव काही तासांत शिकवून जातं.

ज्या गोष्टी शिकण्यासाठी एखाद्या माणसाला संपूर्ण आयुष्य खर्च करावं लागलं, त्या गोष्टींचं सार कधी कधी एका पुस्तकात सापडतं. म्हणून पुस्तक वाचणारा माणूस केवळ स्वतःच्या अनुभवांवर जगत नाही, तर हजारो माणसांच्या अनुभवांतूनही शिकत असतो. पुस्तकं आपल्याला केवळ माहिती देत नाहीत, तर विचार करण्याची दृष्टी देतात. पुस्तकं माणसाला एकटं पडू देत नाहीत! आयुष्यात असे अनेक क्षण येतात, जेव्हा आपल्या मनात असंख्य प्रश्न असतात; पण ते ऐकून घेणारं कोणी नसतं. कधी अपयशामुळे आपण खचतो, कधी नात्यांमधील कटुतेमुळे मन दुखावतं, तर कधी समाजाच्या टीकेमुळे आपला आत्मविश्वास कमी होतो. अशा वेळी एखादं चांगलं पुस्तक आपल्या मनाशी संवाद साधतं. कधी एखाद्या लेखकाचे शब्द आपल्याला धीर देतात, कधी एखाद्या महापुरुषाचा संघर्ष आपल्याला पुन्हा उभं राहण्याची प्रेरणा देतो, तर कधी एखादी कथा आपल्याला स्वतःच्याच आयुष्याचं प्रतिबिंब दाखवते. किती आश्चर्याची गोष्ट आहे ना! आपल्याला कधीही प्रत्यक्ष न भेटलेला लेखक आपल्या मनातील वेदना शब्दांत मांडतो आणि आपल्याला वाटतं, “अरे, हे तर माझ्याच मनातलं आहे!” म्हणूनच पुस्तकं ही केवळ ज्ञानाची साधनं नाहीत; ती मनाला समजून घेणारी, विचारांना आकार देणारी आणि जगण्याची उमेद देणारी सोबतीही असतात. पुस्तक वाचणारा प्रत्येक माणूस विद्वान होतोच असं नाही आणि पुस्तक न वाचणारा प्रत्येक माणूस अज्ञानी असतो असंही नाही. मात्र, वाचनाची सवय माणसाला वेगवेगळ्या विचारांशी परिचित करून देते. ती त्याला प्रश्न विचारायला शिकवते, इतरांचं मत समजून घ्यायला शिकवते आणि स्वतःच्या विचारांची चिकित्सा करायला मदत करते.

वाचनामुळे भाषेवर प्रभुत्व वाढतं, शब्दसंपत्ती समृद्ध होते, आकलनशक्ती विकसित होते आणि अनेक विषयांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन व्यापक होतो. विशेषतः विद्यार्थ्यांसाठी पुस्तकं ही केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्याचं साधन नसून आयुष्यभर शिकत राहण्याची गुरुकिल्ली आहेत. मात्र, पुस्तक वाचताना एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. पुस्तकात लिहिलेलं प्रत्येक वाक्य अंतिम सत्य मानू नका. वाचा, विचार करा, प्रश्न विचारा, योग्य-अयोग्य तपासा आणि मग स्वतःचं मत बनवा. कारण खऱ्या वाचनाचा उद्देश केवळ माहिती गोळा करणं नसून विवेक जागृत करणं हा आहे. आज अनेकांच्या घरात सुंदर कपाटं आहेत, त्यात महागडी पुस्तकं सजवून ठेवलेली आहेत. पाहुणे आले की त्या पुस्तकांचं प्रदर्शन होतं; पण त्या पुस्तकांची पानं उघडली जातात का, हा खरा प्रश्न आहे. पुस्तक विकत घेणं ही चांगली गोष्ट आहे; पण ते वाचणं, त्यातील विचार समजून घेणं आणि आयुष्यात त्यांचा योग्य उपयोग करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

तुमच्याकडे पुस्तकं खरेदी करण्यासाठी पैसे नसतील, तरी वाचन थांबवू नका. सार्वजनिक वाचनालयाचा वापर करा, मित्रांकडून पुस्तकं घ्या, पुस्तकांची देवाणघेवाण करा किंवा विश्वासार्ह डिजिटल माध्यमांतून वाचा. सुरुवात करण्यासाठी महागड्या पुस्तकांची गरज नसते; गरज असते ती वाचण्याच्या इच्छेची! दररोज फक्त दहा ते पंधरा मिनिटं वाचनासाठी राखून ठेवा. सुरुवातीला आवडणाऱ्या विषयांपासून सुरुवात करा. कथा, कविता, चरित्रं, आत्मचरित्रं, वैचारिक लेख किंवा व्यक्तिमत्त्व विकासाची पुस्तकं वाचा. हळूहळू वाचनाची गोडी वाढेल आणि पुस्तकं तुमच्या दिनचर्येचा भाग बनतील. आपण मुलांना चांगलं शिक्षण मिळावं म्हणून मोठ्या शाळांमध्ये पाठवतो, त्यांच्या भविष्यासाठी पैसा साठवतो आणि त्यांना यशस्वी होताना पाहण्याचं स्वप्न बघतो. पण त्यांच्या हातात वयाला अनुरूप पुस्तकं देण्याची सवय किती घरांमध्ये आहे? मुलांना वाचनाची आवड निर्माण व्हावी, असं वाटत असेल तर केवळ त्यांना उपदेश करू नका. स्वतः पुस्तक वाचून दाखवा. घरात छोटंसं पुस्तकांचं कपाट तयार करा. रात्री झोपण्यापूर्वी काही मिनिटं एकत्र वाचा. मुलांनी प्रश्न विचारले तर त्यांना प्रोत्साहन द्या. कारण मुलं आपण काय सांगतो यापेक्षा आपण काय करतो, याचं अनुकरण अधिक करतात. घरात वाचनाचं वातावरण निर्माण झालं, तर पुस्तकांशी मैत्री ही मुलांसाठी ओझं न राहता आनंदाची गोष्ट बनेल. प्रत्येक पुस्तकामागे लेखकाचे विचार, अनुभव, निरीक्षणं, मेहनत आणि भावविश्व दडलेलं असतं. लेखक अनेक दिवस, महिने किंवा वर्षं खर्च करून आपले विचार शब्दांत उतरवतो. वाचक जेव्हा ते पुस्तक उघडतो, तेव्हा त्या दोन अनोळखी व्यक्तींमध्ये एक सुंदर संवाद सुरू होतो.

लेखक बोलत नाही, तरी त्याचे शब्द बोलतात. तो समोर नसतो, तरी त्याचे विचार सोबत असतात. काळ बदलतो, पिढ्या बदलतात, समाज बदलतो; पण एखाद्या पुस्तकातील विचार नव्या पिढीलाही प्रेरणा देऊ शकतात.

म्हणून पुस्तक वाचणं म्हणजे केवळ पानं उलटणं नाही, तर एका विचारविश्वात प्रवेश करणं आहे. आणि हो, पुस्तकं वाचणं म्हणजे फक्त स्वतःला मोठं करणं नाही; तर दुसऱ्यांच्या भावना समजून घेणं, त्यांच्या वेदनांचा आदर करणं आणि माणूस म्हणून अधिक संवेदनशील होणंही आहे. आपण रोजच्या आयुष्यात अनेक गोष्टींसाठी वेळ काढतो. मनोरंजनासाठी, गप्पांसाठी, सोशल मीडियासाठी आणि इतर अनेक कामांसाठी. मग स्वतःच्या ज्ञानासाठी, विचारांसाठी आणि मानसिक समृद्धीसाठी थोडासा वेळ का काढू नये? आज एक पुस्तक निवडा. त्याची पहिली काही पानं वाचा. एखादा विचार मनाला भिडला, तर तो लिहून ठेवा. एखादी गोष्ट पटली नाही, तर तिच्यावर विचार करा. वाचलेलं इतरांशी शेअर करा आणि शक्य असेल तेव्हा एखाद्या व्यक्तीला पुस्तक भेट द्या. लक्षात ठेवा, एका दिवसात पुस्तक वाचण्याची सवय लागणार नाही; पण रोजच्या छोट्या प्रयत्नांतून ती नक्कीच विकसित होऊ शकते.

समाज बदलण्यासाठी मोठमोठी भाषणं देण्याचीच गरज नसते. कधी कधी एका माणसाच्या हातात दिलेलं योग्य पुस्तक त्याच्या विचारांची दिशा बदलू शकतं. आणि बदललेले विचार एखाद्या कुटुंबाचं, समाजाचं किंवा पुढच्या पिढीचं भविष्य घडवू शकतात. अखेर एवढंच सांगावंसं वाटतं… पैसा खर्च केला तर वस्तू मिळते, प्रवास केला तर अनुभव मिळतो आणि पुस्तक वाचलं तर अनुभवांसोबत विचारांची नवी दारं उघडतात. पुस्तकं तुम्हाला प्रत्येक समस्येचं तयार उत्तर देतीलच असं नाही; पण समस्यांकडे पाहण्याची नवी दृष्टी नक्की देऊ शकतात.

म्हणून पुस्तकं केवळ कपाटात सजवू नका, ती मनात उतरवा. पुस्तकं केवळ भेट म्हणून देऊ नका, ती वाचण्याची सवयही लावा. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, मुलांना केवळ यशस्वी होण्याचं स्वप्न दाखवू नका, तर स्वतः शिकत राहण्याची आवडही निर्माण करा. कारण माणसाचं आयुष्य किती मोठं आहे, यापेक्षा त्याच्या विचारांचं विश्व किती व्यापक आहे, हे अधिक महत्त्वाचं आहे… आणि हे विश्व समृद्ध करण्याचा एक सुंदर मार्ग म्हणजे पुस्तक वाचन! कधीतरी एखादं पुस्तक उघडा… कदाचित त्यातील एखादं पान तुमच्या आयुष्याला नवी दिशा देईल!

— निलेश कवळे (सुपुत्र)
लेखक | कवी | पत्रकार