मराठीसृष्टी टिममानवी संस्कृतीच्या आणि बुद्धीच्या इतिहासात अनेक क्रांतिकारी शोध लागले आहेत. अग्नीचा शोध, चाकाचा शोध आणि धातूंचा वापर यांमुळे मानवी जीवनाला भौतिक गती मिळाली. परंतु, ज्या एका शोधाने मानवाच्या वैचारिक, बौद्धिक आणि सांस्कृतिक विकासाला अभूतपूर्व गती दिली, तो शोध म्हणजे मुद्रण कला (Printing Technology) होय. जागतिक मुद्रण क्रांतीची सुरुवात ही केवळ तंत्रज्ञानातील एक प्रगती नव्हती, तर तो ज्ञानाचे लोकशाहीकरण करणारा एक महान सामाजिक सोहळा होता. या क्रांतीने मानवी विचारसरणीला, विज्ञानाला आणि संपूर्ण समाजव्यवस्थेला मुळापासून बदलून टाकले. मुद्रण कलेच्या शोधामुळेच मानवजात अंधारातून प्रकाशाकडे आणि अज्ञानातून ज्ञानाकडे वाटचाल करू शकली.
मुद्रण कलेचा प्राथमिक इतिहास पाहिला, तर त्याची मुळे चीन आणि कोरिया या पूर्व आशियाई देशांशी जोडलेली दिसतात. इसवी सनाच्या ६ व्या शतकात चीनमध्ये ‘ब्लॉक प्रिंटिंग’ म्हणजेच लाकडाच्या ठोकळ्यांवर अक्षरे किंवा चित्रे कोरून, त्यांना शाई लावून कागदावर छपाई करण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झाले. जगातील पहिले मुद्रित पुस्तक ‘डायमंड सूत्रा’ हे इ.स. ८६८ मध्ये चीनमध्येच बौद्ध भिक्खूंनी छापले होते. त्यानंतर ११ व्या शतकात, म्हणजेच इ.स. १०४१ च्या सुमारास बि शेंग या चिनी संशोधकाने मातीचा वापर करून ‘मूव्हेबल टाईप’ म्हणजेच हलती अक्षरे तयार केली. परंतु, चिनी भाषेमध्ये हजारो चित्रलिपी (Ideograms) असल्यामुळे, ही हलती अक्षरे हाताळणे अत्यंत क्लिष्ट आणि वेळखाऊ होते. परिणामी, हे तंत्रज्ञान आशियामध्ये हवे तितके गतिमान आणि लोकप्रिय होऊ शकले नाही.
जागतिक पातळीवर खऱ्या अर्थाने आधुनिक मुद्रण क्रांतीची सुरुवात १५ व्या शतकाच्या मध्यावर युरोपमध्ये झाली. जर्मनीच्या मेन्झ (Mainz) शहरात राहणाऱ्या जोहान्स गुटेनबर्ग या सोनार, कारागीर आणि शोधकाने इ.स. १४४० ते १४५० च्या दरम्यान पहिल्या यांत्रिक मुद्रण यंत्राचा (Mechanical Printing Press) शोध लावला. गुटेनबर्गने त्याच्या कौशल्याचा वापर करून छपाईच्या क्षेत्रात तीन महत्त्वाचे आणि अद्भूत बदल घडवून आणले. सर्वात आधी त्याने लाकूड किंवा मातीऐवजी धातूचे (शिसे, कथील आणि अँटिमनीचे मिश्रण) मजबूत आणि पुन्हा पुन्हा वापरता येणारे हलते टाईप (Movable Metal Type) तयार केले. युरोपीय भाषांमधील वर्णमाला मर्यादित अक्षरांची असल्यामुळे हे धातूचे टाईप जोडणे अत्यंत सोपे झाले. त्यानंतर, द्राक्षे आणि ऑलिव्हचा रस काढण्याच्या दाबाच्या यंत्रावरून प्रेरणा घेऊन त्याने हँड प्रेस विकसित केला, ज्यामुळे कागदावर एकाच वेळी समान दाब देणे शक्य झाले. शेवटी, त्याने छपाईसाठी योग्य अशी आणि कागदावर दीर्घकाळ टिकणारी तेलकट शाई (Oil-based ink) तयार केली.
या तिन्ही गोष्टींच्या सुवर्णसंगमातून इ.स. १४५५ मध्ये गुटेनबर्गने त्याच्या यंत्रावर जगातील पहिले छापील पुस्तक ‘गुटेनबर्ग बायबल’ प्रकाशित केले. या एकाच शोधामुळे पुस्तके हाताने लिहिण्याची क्लिष्ट, खर्चिक आणि अत्यंत संथ प्रक्रिया कायमची संपुष्टात आली. गुटेनबर्गच्या या छपाई यंत्राचा प्रसार संपूर्ण युरोपमध्ये वणव्यासारखा झाला. इटली, फ्रान्स, इंग्लंड आणि स्पेन या देशांमध्ये पुढील काही दशकांत हजारो मुद्रणालये (Printing Presses) सुरू झाली. १४५० च्या दशकात युरोपमध्ये काही हजारच पुस्तके उपलब्ध होती, तीच संख्या इ.स. १५०० पर्यंत म्हणजेच अवघ्या ५० वर्षांत २० दशलक्षांच्या (२ कोटी) पार गेली. या अभूतपूर्व वाढीलाच इतिहासकार ‘मुद्रण क्रांती’ म्हणून ओळखतात.
या मुद्रण क्रांतीने संपूर्ण जगाच्या वाटचालीवर दूरगामी आणि क्रांतिकारी परिणाम घडवून आणले. याचा पहिला मोठा परिणाम म्हणजे ज्ञानाचा वेगवान प्रसार आणि किंमतीत झालेली प्रचंड घट. पूर्वी पुस्तके हाताने लिहिली जात असल्यामुळे ती अत्यंत दुर्मिळ आणि महाग असत. त्यामुळे शिक्षण आणि ज्ञान केवळ राजे, राजे-रजवाडे आणि चर्चमधील उच्चपदस्थांपुरतेच मर्यादित होते. परंतु, मोठ्या प्रमाणावर छपाई सुरू झाल्यामुळे पुस्तकांच्या किंमती सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात आल्या आणि शिक्षण तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचले.
दुसरा महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे युरोपमधील प्रबोधन युग (Renaissance) आणि धार्मिक सुधारणा चळवळ (Reformation). मुद्रण क्रांतीमुळे जुन्या रूढी-परंपरांना, अंधश्रद्धांना आणि कॅथलिक चर्चच्या हुकूमशाहीला मोठे आव्हान मिळाले. मार्टिन ल्यूथर यांनी चर्चमधील भ्रष्टाचाराविरुद्ध लिहिलेले विचार छापील पत्रकांद्वारे काही दिवसांतच संपूर्ण युरोपमध्ये पसरले. लोकांनी स्वतः बायबल वाचायला सुरुवात केली, ज्यामुळे धार्मिक सत्य काय आहे हे त्यांना समजले. तसेच, या क्रांतीने आधुनिक विज्ञानाचा भक्कम पाया रचला. वैज्ञानिक शोध, भौगोलिक नकाशे, वैद्यकीय ज्ञान आणि विविध विचारवंतांचे सिद्धांत एका देशातून दुसऱ्या देशात अचूकपणे आणि कोणत्याही बदलाशिवाय प्रवाहित होऊ लागले. यामुळे वैज्ञानिकांना एकमेकांच्या शोधांवरून नवीन संशोधन करणे सोपे झाले.
थोडक्यात सांगायचे तर, जोहान्स गुटेनबर्गने लावलेला हा शोध मानवी इतिहासातील सर्वात शक्तिशाली आणि प्रभावी माध्यमाचा उदय होता. जागतिक मुद्रण क्रांतीने माणसाला स्वतंत्रपणे विचार करण्याचे, प्रस्थापित व्यवस्थेला प्रश्न विचारण्याचे आणि आपले विचार जगासमोर मांडण्याचे स्वातंत्र्य दिले. लोकशाहीच्या संकल्पनेचा विस्तार होण्यात आणि मानवी हक्कांची जाणीव निर्माण करण्यात या क्रांतीचा वाटा सिंहाचा आहे. आज आपण ज्या संगणकीय, डिजिटल आणि इंटरनेटच्या माहिती युगात जगत आहोत, त्या माहितीच्या महाजलाची खरी मुहूर्तमेढ १५ व्या शतकातील याच मुद्रण क्रांतीने रोखली होती, यात तीळमात्र शंका नाही.
