मणिपूरच्या हिरव्या गार डोंगररांगा कापत इंफाळ या राजधानीच्या शहरापासून लुकवाक लेक कडे प्रयाण केले. ३० ते ४० किमी परीघाचे गोड्या पाण्याचे सरोवर थेट क्षितीजापर्यंत पसरलेले, यात विविध आकाराची अनेक बेटे तरंगत होती. काही बेटे एखादा माणूस उभा राहील इतकी लहान तर काही बेटावर बांबूच्या झोपड्या, त्यांच्या बाजुनी उगवलेले हिरवे गार गवत, ते चरणारी बकरी, गाय, छोटया झुडपात पक्षांची घरटी, दोन बेटातून वाहाणारे संथ पाणी, छोटया होडीतून जाणारा नावाडी, जाळ्यात पकडलेले मासे टोपलीत भरतानाही दिसत होता. रात्रभरात ही बेटे तरंगत जात आपली जागा बदलतात, दुसरया दिवशी वेगळ्याच भागात दिसतात. पान् वेलींच्या जाळ्यामुळे ती उभी राहतात. प्रवाहाबरोबर ती वाहत जातात. प्रवाह फसवे असल्याने या लेक मधील प्रवास जाणकार नावाड्या बरोबर करावा लागतो. रात्री या बेटावर अतिरेकी लपण्या करता येतात त्यामुळे जवानांचा मोठा तळ सरोवराला लागूनच होता. दिवसा शांत दिसणारे हे निसर्गाचे अनोखे लेणे रात्री युद्ध भूमी ठरते.

ईशान्य भारताचा अनमोल ठेवा: मणिपूरचे विस्मयकारक ‘लोकटक सरोवर’

ईशान्य भारतातील मणिपूर राज्याला लाभलेले नैसर्गिक सौंदर्य थक्क करणारे आहे. या सौंदर्याचा मुकुटमणी म्हणजे ‘लोकटक सरोवर’ (Loktak Lake). आपल्या अद्वितीय वैशिष्ट्यांमुळे हे सरोवर केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरातील पर्यटकांचे आणि निसर्गप्रेमींचे प्रमुख आकर्षण बनले आहे. ईशान्य भारतातील हे सर्वात मोठे गोड्या पाण्याचे सरोवर निसर्गाचा एक अद्भुत चमत्कार मानले जाते.

लोकटक सरोवर मणिपूरची राजधानी इम्फाळपासून दक्षिणेस सुमारे ४५ किलोमीटर अंतरावर बिष्णुपूर जिल्ह्यात स्थित आहे. स्थानिक मैतेई (मणिपुरी) भाषेत ‘लोक’ म्हणजे ‘प्रवाह’ आणि ‘टक’ म्हणजे ‘शेवट’ असा होतो. साधारणपणे २८७ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळावर पसरलेले हे सरोवर मणिपूरच्या संस्कृतीशी आणि अर्थव्यवस्थेशी अनादी काळापासून जोडलेले आहे.

जागतिक आश्चर्य: पाण्यावर तरंगणारी बेटे (फुमडी)

या सरोवराचे सर्वात मोठे आणि विस्मयकारक वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या पाण्यावर तरंगणारे जमिनीचे भाग. वनस्पती, माती, कचरा आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या एकत्र येण्याने आणि विघटनातून हे जाड, कडक थर तयार होतात. स्थानिक भाषेत या तरंगत्या भूभागांना ‘फुमडी’ (Phumdis) म्हटले जाते. हे थर इतके मजबूत असतात की, त्यावर स्थानिक मच्छीमार आपली छोटी झोपडीवजा घरे बांधून राहतात. या घरांना ‘फुमशांग’ म्हणतात. दुरून पाहताना हे संपूर्ण सरोवर तरंगत्या बेटांचे एक शहर असल्यासारखे भासते.

जगातील एकमेव तरंगते राष्ट्रीय उद्यान आणि ‘संगई’ हरीण

लोकटक सरोवराच्या दक्षिण भागात ४० चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर पसरलेले ‘कैबुल लामजाओ राष्ट्रीय उद्यान’ (Keibul Lamjao National Park) आहे. हे जगातील एकमेव तरंगणारे राष्ट्रीय उद्यान असून ते एका महाकाय फुमडीवर वसलेले आहे.

हे उद्यान अत्यंत दुर्मिळ आणि संकटग्रस्त असलेल्या ‘संगई’ (Sangai) हरणांचे एकमेव नैसर्गिक निवासस्थान आहे. हे हरीण मणिपूरचा राज्य प्राणी आहे. तरंगत्या मऊ जमिनीवर चालताना शरीराचा समतोल राखण्यासाठी हे हरीण जणू काही नृत्य करत असल्यासारखे चालते, म्हणूनच याला ‘डान्सिंग डिअर’ (Dancing Deer) असेही म्हटले जाते.

हे सरोवर मणिपूरची जीवनवाहिनी मानली जाते. सरोवराच्या पाण्याचा उपयोग जलविद्युत निर्मिती, शेतीसाठी सिंचन आणि पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करण्यासाठी केला जातो. तसेच, स्थानिक लोक सरोवरातून मोठ्या प्रमाणावर मासेमारी करून आपली उपजीविका चालवतात. या सरोवरातील समृद्ध जैवविविधतेमुळे १९९० मध्ये याला आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची पाणथळ जागा म्हणून ‘रामसर साईट’ (Ramsar Site) चा दर्जा देण्यात आला आहे.

लोकटक सरोवराला भेट देण्यासाठी सेंद्रा बेट (Sendra Island) ही सर्वोत्तम जागा आहे. येथील टेकडीवरून संपूर्ण सरोवराचे आणि तरंगत्या फुमड्यांचे विहंगम दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडते. पर्यटक येथे बोटिंगचा (नौकाविहार) आनंद घेऊ शकतात. तरंगत्या बेटांच्या मधून बोट चालवण्याचा आणि स्थानिक तरंगत्या संस्कृतीचा अनुभव घेणे हा एक अविस्मरणीय अनुभव ठरतो.

— डॉ. अविनाश केशव वैद्य