कोणत्याही राजघराण्याची खरी ओळख ही केवळ त्यांच्या पराक्रमातून, संपत्तीतून किंवा भव्य राजवाड्यांतून ठरत नाही, तर ती त्यांच्या ज्ञानसाधनेतून, साहित्यप्रेमातून आणि पुढच्या पिढ्यांसाठी त्यांनी जतन केलेल्या वैचारिक ठेव्यामधून ठरते. महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवात मोलाची भर घालणाऱ्या अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याने या ज्ञानपरंपरेचे नेहमीच निष्ठेने पालन केले आहे. अक्कलकोटच्या ‘नव्या राजवाड्यात’ अर्थात ‘फत्तेसिंह महाल’मध्ये जतन केलेले राजघराण्याचे भव्य खाजगी ग्रंथालय हे या ज्ञानप्रेमाचे आणि सुसंस्कृत परंपरेचे सर्वात मोठे प्रतीक आहे.
अक्कलकोट राजघराण्यातील ज्ञानसाधनेची ऐतिहासिक मुळे
अक्कलकोट संस्थानची स्थापना १७०८ मध्ये छत्रपती शाहू महाराजांचे मानसपुत्र फत्तेसिंह भोसले (पहिले) यांच्याद्वारे झाली. सुरुवातीच्या काळात मराठा साम्राज्याच्या राजकीय घडामोडी आणि मोहिमांमध्ये व्यग्र असूनही, या घराण्याने धर्म, संस्कृती, शास्त्र आणि राज्यकारभाराशी संबंधित कागदपत्रे व ग्रंथ जतन करण्याची शिस्त लावून घेतली होती. जुन्या राजवाड्याच्या सुरक्षित भिंतींआड मोडी लिपीतील ऐतिहासिक दस्तऐवज, पोथ्या आणि दुर्मिळ हस्तलिखिते जतन केली जात असत.
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अक्कलकोटच्या गादीवर श्रीमंत राजे फत्तेसिंह भोसले (तिसरे) विराजमान झाले आणि या ज्ञानपरंपरेला एक आधुनिक व जागतिक आयाम मिळाला. राजकोट येथील राजकुमार कॉलेजमध्ये घेतलेले शिक्षण आणि त्यानंतर डेहराडून येथील 'इम्पिरियल कॅडेट कोअर'मधील लष्करी प्रशिक्षण यामुळे त्यांच्या विचारांना व्यापक दृष्टिकोन लाभला होता. पहिल्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश सैन्यात अधिकारी म्हणून फ्रान्समध्ये कार्यरत असताना त्यांनी युरोपमधील भव्य ग्रंथालये, विद्यापीठे आणि संग्रहालये जवळून पाहिली. वाचनाची प्रचंड आवड असलेल्या या राजाने जगभरातील उत्तमोत्तम साहित्य अक्कलकोटमध्ये आणून एक समृद्ध ग्रंथालय उभारण्याचे स्वप्न पाहिले आणि नव्या राजवाड्याच्या रचनेत त्याला मानाचे स्थान दिले.
नव्या राजवाड्यातील भव्य ग्रंथालयाची रचना आणि वातावरण
फत्तेसिंह महालच्या आतील भागात राजघराण्याच्या खाजगी वापरासाठी उभारण्यात आलेले हे ग्रंथालय स्थापत्यकला आणि शांतता यांचा एक अद्भुत संगम आहे. उंच छत, भरपूर नैसर्गिक प्रकाश येईल अशा मोठ्या खिडक्या आणि सागवानी व शिसवी लाकडापासून बनवलेली भव्य, कलात्मक कपाटे या दालनाची शोभा वाढवतात. या कपाटांना काचेची दारे बसवलेली असून, त्यामध्ये विषयानुसार आणि कालक्रमानुसार हजारो ग्रंथ अत्यंत शिस्तबद्ध रीतीने मांडून ठेवलेले आहेत.
ग्रंथालयाच्या मध्यभागी वाचनासाठी लाकडी कोरीवकाम केलेली मोठी मेज (Tables) आणि आरामदायी खुर्च्या मांडलेल्या आहेत. भिंतींवर पूर्वजांची तैलचित्रे, जगाचे जुने नकाशे आणि प्रेरणादायी सुविचार लावलेले आहेत. या दालनात पाऊल ठेवताच जुन्या कागदांचा, चामड्याच्या बांधणीच्या पुस्तकांचा आणि शाही इतिहासाचा एक वेगळाच सुगंध दरवळतो, जो कोणालाही ज्ञानसाधनेच्या एका वेगळ्याच जगात घेऊन जातो.
ग्रंथालयातील दुर्मिळ साहित्य आणि विषयवैविध्य
अक्कलकोट राजघराण्याच्या या ग्रंथालयातील पुस्तकांचा संग्रह हा केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित नसून, तो मानवी ज्ञानाच्या विविध शाखांचा एक चालता-बोलता कोष आहे. या ग्रंथालयातील समृद्ध ठेव्याचे वर्गीकरण प्रामुख्याने खालील महत्त्वाच्या विभागांत करता येते:
१. दुर्मिळ ऐतिहासिक बखरी आणि मोडी दस्तऐवज:
या ग्रंथालयाचा सर्वात मोलाचा भाग म्हणजे अक्कलकोट संस्थान आणि मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाशी संबंधित असलेले मूळ दस्तऐवज. यामध्ये छत्रपती शाहू महाराजांपासून ते पेशवे आणि ब्रिटिश सरकारसोबत झालेले तहनामे, सनदा, वतनपत्रे, दरबारी नोंदी आणि पत्रव्यवहारांचा समावेश आहे. मोडी लिपीतील शेकडो कागदपत्रे, जुन्या बखरी आणि राजघराण्याच्या वंशावळीचे तक्ते येथे अत्यंत काळजीपूर्वक जतन केले आहेत. इतिहास संशोधकांसाठी हा संग्रह म्हणजे एक अमूल्य खाण आहे.
२. युद्धशास्त्र, लष्करी इतिहास आणि मुत्सद्देगिरी:
राजे फत्तेसिंह (तिसरे) हे स्वतः एक पराक्रमी योद्धे आणि प्रशिक्षित लष्करी अधिकारी होते. त्यामुळे त्यांच्या संग्रहात युद्धनीती, लष्करी डावपेच, शस्त्रास्त्र विज्ञान, किल्ल्यांची बांधणी आणि जागतिक युद्धांच्या इतिहासावर आधारित अनेक दुर्मीळ ग्रंथ आहेत. पहिल्या महायुद्धातील विविध आघाड्यांचे नकाशे, लष्करी नियमावली आणि युरोपियन युद्धतज्ज्ञांनी लिहिलेली पुस्तके त्यांनी लंडन व पॅरिस येथून खास मागवली होती.
३. भारतीय तत्त्वज्ञान, आध्यात्मिक आणि संत साहित्य:
अक्कलकोट ही श्री स्वामी समर्थ महाराजांची पावन कर्मभूमी असल्याने भोसले राजघराण्यावर आध्यात्मिक संस्कारांचा नेहमीच खोल प्रभाव राहिला आहे. या श्रद्धेचे प्रतिबिंब ग्रंथालयातील धार्मिक आणि आध्यात्मिक विभागात स्पष्टपणे दिसते. येथे वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, रामायण, महाभारत आणि अठरा पुराणांच्या जुन्या, दुर्मिळ व सचित्र प्रती जतन केलेल्या आहेत. याशिवाय ज्ञानेश्वरी, तुकाराम गाथा, दासबोध यांसारखे मराठी संत साहित्य आणि श्री स्वामी समर्थ महाराजांच्या लीला व चरित्रावर आधारित जुने ग्रंथ येथे श्रद्धेने जपले आहेत.
४. जागतिक साहित्य, कायदा आणि प्रशासन:
एक आदर्श राज्यकर्ता होण्यासाठी कायद्याचे आणि प्रशासनाचे ज्ञान असणे आवश्यक असते. त्यामुळे संस्थानच्या कारभारासाठी उपयुक्त असणारे ब्रिटिशकालीन कायद्याचे ग्रंथ (Law Books), गॅझेटियर्स, महसूल आणि न्यायव्यवस्थेचे नियम या ग्रंथालयात मोठ्या प्रमाणावर आहेत. यासोबतच शेक्सपियर, चार्ल्स डिकन्स यांसारख्या नामवंत लेखकांचे इंग्रजी अभिजात साहित्य (Classics), मराठी व संस्कृत काव्यसंग्रह, चरित्रे आणि प्रवासवर्णने यांचाही मोठा खजिना येथे उपलब्ध आहे.
५. वन्यजीव शास्त्र आणि शिकारीच्या दैनंदिनी:
पूर्वीच्या काळी राजघराण्यातील सदस्यांना शिकारीची आणि निसर्ग भ्रमंतीची मोठी आवड असे. ग्रंथालयात भारतीय वन्यजीव, पक्षीशास्त्र आणि वनस्पतीशास्त्रावर आधारित अनेक सचित्र व दुर्मिळ संदर्भग्रंथ (Encyclopedias) आहेत. याशिवाय, राजघराण्यातील राजांनी आणि राजकुमारांनी केलेल्या शिकारीच्या मोहिमांच्या हस्तलिखित दैनंदिनी (Hunting Diaries) येथे जतन केल्या आहेत, ज्यामधून त्या काळातील जंगलांचे स्वरूप आणि प्राण्यांच्या नोंदींची रंजक माहिती मिळते.
ज्ञानदानाचा सामाजिक वारसा: केवळ राजवाड्यापुरते मर्यादित न राहिलेले ज्ञान
अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी आपले ज्ञान आणि वाचनप्रेम केवळ राजवाड्याच्या चार भिंतींपुरते मर्यादित ठेवले नाही. राजे फत्तेसिंह (तिसरे) आणि त्यानंतरच्या राजांनी प्रजेच्या शिक्षणासाठी ऐतिहासिक पावले उचलली. अक्कलकोट संस्थानात सर्वसामान्य जनतेला, शेतकऱ्यांच्या मुलांना आणि वंचित घटकांना शिक्षणाची संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी 'अक्कलकोट एज्युकेशन सोसायटी'ची स्थापना केली.
संस्थानच्या वतीने गावोगावी शाळा, वसतिगृहे आणि सार्वजनिक वाचनालये सुरू करण्यात आली. राजवाड्यातील ग्रंथालयातून प्रेरणा घेऊन शहरातही ग्रंथालय चळवळ रुजवण्यात आली. गरीब आणि होतकरू विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती देणे, पुस्तके पुरवणे आणि विद्वान व साहित्यिकांना राजाश्रय देणे, ही भोसले घराण्याची परंपराच बनली होती. राजवाड्यात अनेकदा साहित्यिक चर्चा, कविसंमेलने आणि कीर्तनांचे आयोजन केले जात असे, ज्यामुळे अक्कलकोट हे केवळ आध्यात्मिकच नव्हे तर एक वैचारिक आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून नावारूपाला आले.
ग्रंथ संवर्धन आणि आधुनिक काळातील जतन
काळाच्या ओघात जुन्या कागदपत्रांना आणि पुस्तकांना कीड लागणे, कागद जीर्ण होणे किंवा हवामानातील बदलांमुळे नुकसान होणे हे एक मोठे आव्हान असते. अक्कलकोट राजघराण्यातील विद्यमान आणि मागील पिढ्यांनी या अमूल्य ग्रंथसंपदेचे जतन करण्यासाठी विशेष काळजी घेतली आहे. जुन्या राजवाड्यातील दुर्मिळ पोथ्या आणि दस्तऐवज नव्या राजवाड्यात सुरक्षितपणे हलवण्यात आले. पुस्तकांची नियमित स्वच्छता करणे, त्यांना बुरशी व कीटकांपासून वाचवण्यासाठी नैसर्गिक व शास्त्रीय उपाययोजना करणे आणि जुन्या ग्रंथांची पुन्हा बांधणी (Binding) करणे, ही कामे अत्यंत निष्ठेने केली जातात.
सध्याच्या माहितीयुगात या ग्रथालयातील पुस्तकांचे digitization करण्याचा प्रकल्प सध्याचे अक्कलकोट नरेश श्रीमंत मालोजीराजे (तिसरे) भोसले यांनी हाती घेतला आहे.
हे ग्रंथालय राजघराण्याच्या खाजगी निवासस्थानाचा एक भाग असल्याने आणि त्यातील अनेक हस्तलिखिते अत्यंत नाजूक अवस्थेत असल्याने, हा विभाग सर्वसामान्य पर्यटकांसाठी नेहमी खुला नसतो. मात्र, राजघराण्यातील सदस्य आजही या वाचन संस्कृतीचा वारसा जपत आहेत. अभ्यासक, संशोधक आणि विशेष प्रसंगी निमंत्रित पाहुण्यांना या ज्ञानमंदिराचे दर्शन घडवले जाते.
अक्कलकोटच्या नव्या राजवाड्यातील राजघराण्याचे भव्य ग्रंथालय म्हणजे भोसले घराण्याच्या सुसंस्कृत, दूरदृष्टीच्या आणि ज्ञानोपासक वृत्तीचा एक अजोड अविष्कार आहे. ज्या राजघराण्याने आशिया खंडातील सर्वात मोठे खाजगी शस्त्रागार उभारून आपल्या शौर्याची प्रचिती दिली, त्याच राजघराण्याने हजारो दुर्मिळ ग्रंथांचे हे मंदिर उभारून आपल्या प्रज्ञावंत व्यक्तिमत्त्वाची ओळख करून दिली आहे. "शस्त्र आणि शास्त्र" या दोन्हींचा असा समतोल आणि सन्मान क्वचितच पाहायला मिळतो. अक्कलकोटच्या या शाही ग्रंथालयातील प्रत्येक पान हे इतिहास, संस्कृती आणि ज्ञानसाधनेची एक गौरवशाली गाथा सांगत आजही दिमाखात उभे आहे.
कोणत्याही राजघराण्याची खरी ओळख ही केवळ त्यांच्या पराक्रमातून, संपत्तीतून किंवा भव्य राजवाड्यांतून ठरत नाही, तर ती त्यांच्या ज्ञानसाधनेतून, साहित्यप्रेमातून आणि पुढच्या पिढ्यांसाठी त्यांनी जतन केलेल्या वैचारिक ठेव्यामधून ठरते. महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवात मोलाची भर घालणाऱ्या अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याने या ज्ञानपरंपरेचे नेहमीच निष्ठेने पालन केले आहे. अक्कलकोटच्या ‘नव्या राजवाड्यात’ अर्थात ‘फत्तेसिंह महाल’मध्ये जतन केलेले राजघराण्याचे भव्य खाजगी ग्रंथालय हे या ज्ञानप्रेमाचे आणि सुसंस्कृत परंपरेचे सर्वात मोठे प्रतीक आहे.
अक्कलकोट राजघराण्यातील ज्ञानसाधनेची ऐतिहासिक मुळे
अक्कलकोट संस्थानची स्थापना १७०८ मध्ये छत्रपती शाहू महाराजांचे मानसपुत्र फत्तेसिंह भोसले (पहिले) यांच्याद्वारे झाली. सुरुवातीच्या काळात मराठा साम्राज्याच्या राजकीय घडामोडी आणि मोहिमांमध्ये व्यग्र असूनही, या घराण्याने धर्म, संस्कृती, शास्त्र आणि राज्यकारभाराशी संबंधित कागदपत्रे व ग्रंथ जतन करण्याची शिस्त लावून घेतली होती. जुन्या राजवाड्याच्या सुरक्षित भिंतींआड मोडी लिपीतील ऐतिहासिक दस्तऐवज, पोथ्या आणि दुर्मिळ हस्तलिखिते जतन केली जात असत.
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अक्कलकोटच्या गादीवर श्रीमंत राजे फत्तेसिंह भोसले (तिसरे) विराजमान झाले आणि या ज्ञानपरंपरेला एक आधुनिक व जागतिक आयाम मिळाला. राजकोट येथील राजकुमार कॉलेजमध्ये घेतलेले शिक्षण आणि त्यानंतर डेहराडून येथील ‘इम्पिरियल कॅडेट कोअर’मधील लष्करी प्रशिक्षण यामुळे त्यांच्या विचारांना व्यापक दृष्टिकोन लाभला होता. पहिल्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश सैन्यात अधिकारी म्हणून फ्रान्समध्ये कार्यरत असताना त्यांनी युरोपमधील भव्य ग्रंथालये, विद्यापीठे आणि संग्रहालये जवळून पाहिली. वाचनाची प्रचंड आवड असलेल्या या राजाने जगभरातील उत्तमोत्तम साहित्य अक्कलकोटमध्ये आणून एक समृद्ध ग्रंथालय उभारण्याचे स्वप्न पाहिले आणि नव्या राजवाड्याच्या रचनेत त्याला मानाचे स्थान दिले.
नव्या राजवाड्यातील भव्य ग्रंथालयाची रचना आणि वातावरण
फत्तेसिंह महालच्या आतील भागात राजघराण्याच्या खाजगी वापरासाठी उभारण्यात आलेले हे ग्रंथालय स्थापत्यकला आणि शांतता यांचा एक अद्भुत संगम आहे. उंच छत, भरपूर नैसर्गिक प्रकाश येईल अशा मोठ्या खिडक्या आणि सागवानी व शिसवी लाकडापासून बनवलेली भव्य, कलात्मक कपाटे या दालनाची शोभा वाढवतात. या कपाटांना काचेची दारे बसवलेली असून, त्यामध्ये विषयानुसार आणि कालक्रमानुसार हजारो ग्रंथ अत्यंत शिस्तबद्ध रीतीने मांडून ठेवलेले आहेत.
ग्रंथालयाच्या मध्यभागी वाचनासाठी लाकडी कोरीवकाम केलेली मोठी मेज (Tables) आणि आरामदायी खुर्च्या मांडलेल्या आहेत. भिंतींवर पूर्वजांची तैलचित्रे, जगाचे जुने नकाशे आणि प्रेरणादायी सुविचार लावलेले आहेत. या दालनात पाऊल ठेवताच जुन्या कागदांचा, चामड्याच्या बांधणीच्या पुस्तकांचा आणि शाही इतिहासाचा एक वेगळाच सुगंध दरवळतो, जो कोणालाही ज्ञानसाधनेच्या एका वेगळ्याच जगात घेऊन जातो.
ग्रंथालयातील दुर्मिळ साहित्य आणि विषयवैविध्य
अक्कलकोट राजघराण्याच्या या ग्रंथालयातील पुस्तकांचा संग्रह हा केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित नसून, तो मानवी ज्ञानाच्या विविध शाखांचा एक चालता-बोलता कोष आहे. या ग्रंथालयातील समृद्ध ठेव्याचे वर्गीकरण प्रामुख्याने खालील महत्त्वाच्या विभागांत करता येते:
१. दुर्मिळ ऐतिहासिक बखरी आणि मोडी दस्तऐवज:
या ग्रंथालयाचा सर्वात मोलाचा भाग म्हणजे अक्कलकोट संस्थान आणि मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाशी संबंधित असलेले मूळ दस्तऐवज. यामध्ये छत्रपती शाहू महाराजांपासून ते पेशवे आणि ब्रिटिश सरकारसोबत झालेले तहनामे, सनदा, वतनपत्रे, दरबारी नोंदी आणि पत्रव्यवहारांचा समावेश आहे. मोडी लिपीतील शेकडो कागदपत्रे, जुन्या बखरी आणि राजघराण्याच्या वंशावळीचे तक्ते येथे अत्यंत काळजीपूर्वक जतन केले आहेत. इतिहास संशोधकांसाठी हा संग्रह म्हणजे एक अमूल्य खाण आहे.
२. युद्धशास्त्र, लष्करी इतिहास आणि मुत्सद्देगिरी:
राजे फत्तेसिंह (तिसरे) हे स्वतः एक पराक्रमी योद्धे आणि प्रशिक्षित लष्करी अधिकारी होते. त्यामुळे त्यांच्या संग्रहात युद्धनीती, लष्करी डावपेच, शस्त्रास्त्र विज्ञान, किल्ल्यांची बांधणी आणि जागतिक युद्धांच्या इतिहासावर आधारित अनेक दुर्मीळ ग्रंथ आहेत. पहिल्या महायुद्धातील विविध आघाड्यांचे नकाशे, लष्करी नियमावली आणि युरोपियन युद्धतज्ज्ञांनी लिहिलेली पुस्तके त्यांनी लंडन व पॅरिस येथून खास मागवली होती.
३. भारतीय तत्त्वज्ञान, आध्यात्मिक आणि संत साहित्य:
अक्कलकोट ही श्री स्वामी समर्थ महाराजांची पावन कर्मभूमी असल्याने भोसले राजघराण्यावर आध्यात्मिक संस्कारांचा नेहमीच खोल प्रभाव राहिला आहे. या श्रद्धेचे प्रतिबिंब ग्रंथालयातील धार्मिक आणि आध्यात्मिक विभागात स्पष्टपणे दिसते. येथे वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, रामायण, महाभारत आणि अठरा पुराणांच्या जुन्या, दुर्मिळ व सचित्र प्रती जतन केलेल्या आहेत. याशिवाय ज्ञानेश्वरी, तुकाराम गाथा, दासबोध यांसारखे मराठी संत साहित्य आणि श्री स्वामी समर्थ महाराजांच्या लीला व चरित्रावर आधारित जुने ग्रंथ येथे श्रद्धेने जपले आहेत.
४. जागतिक साहित्य, कायदा आणि प्रशासन:
एक आदर्श राज्यकर्ता होण्यासाठी कायद्याचे आणि प्रशासनाचे ज्ञान असणे आवश्यक असते. त्यामुळे संस्थानच्या कारभारासाठी उपयुक्त असणारे ब्रिटिशकालीन कायद्याचे ग्रंथ (Law Books), गॅझेटियर्स, महसूल आणि न्यायव्यवस्थेचे नियम या ग्रंथालयात मोठ्या प्रमाणावर आहेत. यासोबतच शेक्सपियर, चार्ल्स डिकन्स यांसारख्या नामवंत लेखकांचे इंग्रजी अभिजात साहित्य (Classics), मराठी व संस्कृत काव्यसंग्रह, चरित्रे आणि प्रवासवर्णने यांचाही मोठा खजिना येथे उपलब्ध आहे.
५. वन्यजीव शास्त्र आणि शिकारीच्या दैनंदिनी:
पूर्वीच्या काळी राजघराण्यातील सदस्यांना शिकारीची आणि निसर्ग भ्रमंतीची मोठी आवड असे. ग्रंथालयात भारतीय वन्यजीव, पक्षीशास्त्र आणि वनस्पतीशास्त्रावर आधारित अनेक सचित्र व दुर्मिळ संदर्भग्रंथ (Encyclopedias) आहेत. याशिवाय, राजघराण्यातील राजांनी आणि राजकुमारांनी केलेल्या शिकारीच्या मोहिमांच्या हस्तलिखित दैनंदिनी (Hunting Diaries) येथे जतन केल्या आहेत, ज्यामधून त्या काळातील जंगलांचे स्वरूप आणि प्राण्यांच्या नोंदींची रंजक माहिती मिळते.
ज्ञानदानाचा सामाजिक वारसा: केवळ राजवाड्यापुरते मर्यादित न राहिलेले ज्ञान
अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी आपले ज्ञान आणि वाचनप्रेम केवळ राजवाड्याच्या चार भिंतींपुरते मर्यादित ठेवले नाही. राजे फत्तेसिंह (तिसरे) आणि त्यानंतरच्या राजांनी प्रजेच्या शिक्षणासाठी ऐतिहासिक पावले उचलली. अक्कलकोट संस्थानात सर्वसामान्य जनतेला, शेतकऱ्यांच्या मुलांना आणि वंचित घटकांना शिक्षणाची संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी ‘अक्कलकोट एज्युकेशन सोसायटी’ची स्थापना केली.
संस्थानच्या वतीने गावोगावी शाळा, वसतिगृहे आणि सार्वजनिक वाचनालये सुरू करण्यात आली. राजवाड्यातील ग्रंथालयातून प्रेरणा घेऊन शहरातही ग्रंथालय चळवळ रुजवण्यात आली. गरीब आणि होतकरू विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती देणे, पुस्तके पुरवणे आणि विद्वान व साहित्यिकांना राजाश्रय देणे, ही भोसले घराण्याची परंपराच बनली होती. राजवाड्यात अनेकदा साहित्यिक चर्चा, कविसंमेलने आणि कीर्तनांचे आयोजन केले जात असे, ज्यामुळे अक्कलकोट हे केवळ आध्यात्मिकच नव्हे तर एक वैचारिक आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून नावारूपाला आले.
ग्रंथ संवर्धन आणि आधुनिक काळातील जतन
काळाच्या ओघात जुन्या कागदपत्रांना आणि पुस्तकांना कीड लागणे, कागद जीर्ण होणे किंवा हवामानातील बदलांमुळे नुकसान होणे हे एक मोठे आव्हान असते. अक्कलकोट राजघराण्यातील विद्यमान आणि मागील पिढ्यांनी या अमूल्य ग्रंथसंपदेचे जतन करण्यासाठी विशेष काळजी घेतली आहे. जुन्या राजवाड्यातील दुर्मिळ पोथ्या आणि दस्तऐवज नव्या राजवाड्यात सुरक्षितपणे हलवण्यात आले. पुस्तकांची नियमित स्वच्छता करणे, त्यांना बुरशी व कीटकांपासून वाचवण्यासाठी नैसर्गिक व शास्त्रीय उपाययोजना करणे आणि जुन्या ग्रंथांची पुन्हा बांधणी (Binding) करणे, ही कामे अत्यंत निष्ठेने केली जातात.
सध्याच्या माहितीयुगात या ग्रथालयातील पुस्तकांचे digitization करण्याचा प्रकल्प सध्याचे अक्कलकोट नरेश श्रीमंत मालोजीराजे (तिसरे) भोसले यांनी हाती घेतला आहे.
हे ग्रंथालय राजघराण्याच्या खाजगी निवासस्थानाचा एक भाग असल्याने आणि त्यातील अनेक हस्तलिखिते अत्यंत नाजूक अवस्थेत असल्याने, हा विभाग सर्वसामान्य पर्यटकांसाठी नेहमी खुला नसतो. मात्र, राजघराण्यातील सदस्य आजही या वाचन संस्कृतीचा वारसा जपत आहेत. अभ्यासक, संशोधक आणि विशेष प्रसंगी निमंत्रित पाहुण्यांना या ज्ञानमंदिराचे दर्शन घडवले जाते.
अक्कलकोटच्या नव्या राजवाड्यातील राजघराण्याचे भव्य ग्रंथालय म्हणजे भोसले घराण्याच्या सुसंस्कृत, दूरदृष्टीच्या आणि ज्ञानोपासक वृत्तीचा एक अजोड अविष्कार आहे. ज्या राजघराण्याने आशिया खंडातील सर्वात मोठे खाजगी शस्त्रागार उभारून आपल्या शौर्याची प्रचिती दिली, त्याच राजघराण्याने हजारो दुर्मिळ ग्रंथांचे हे मंदिर उभारून आपल्या प्रज्ञावंत व्यक्तिमत्त्वाची ओळख करून दिली आहे. “शस्त्र आणि शास्त्र” या दोन्हींचा असा समतोल आणि सन्मान क्वचितच पाहायला मिळतो. अक्कलकोटच्या या शाही ग्रंथालयातील प्रत्येक पान हे इतिहास, संस्कृती आणि ज्ञानसाधनेची एक गौरवशाली गाथा सांगत आजही दिमाखात उभे आहे.