अक्कलकोटच्या राजघराण्यातील दुर्मिळ वस्तू आणि कलात्मक संग्रह

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक नकाशावर अक्कलकोट संस्थानचे स्थान अत्यंत मानाचे राहिले आहे. भोसले राजघराण्याच्या तीनशे वर्षांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत केवळ पराक्रमाचाच इतिहास घडला नाही, तर कला, संस्कृती, साहित्य आणि दुर्मिळ वस्तूंच्या जतनाचा एक समृद्ध वारसाही निर्माण झाला. अक्कलकोटच्या ‘नव्या राजवाड्यात’ अर्थात ‘फत्तेसिंह महाल’मध्ये जतन केलेला राजघराण्यातील दुर्मिळ वस्तूंचा आणि कलात्मक गोष्टींचा संग्रह हा या राजेशाही जीवनशैलीचे आणि रसिकतेचे जिवंत दर्शन घडवतो.



महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक नकाशावर अक्कलकोट संस्थानचे स्थान अत्यंत मानाचे राहिले आहे. भोसले राजघराण्याच्या तीनशे वर्षांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत केवळ पराक्रमाचाच इतिहास घडला नाही, तर कला, संस्कृती, साहित्य आणि दुर्मिळ वस्तूंच्या जतनाचा एक समृद्ध वारसाही निर्माण झाला. अक्कलकोटच्या ‘नव्या राजवाड्यात’ अर्थात ‘फत्तेसिंह महाल’मध्ये जतन केलेला राजघराण्यातील दुर्मिळ वस्तूंचा आणि कलात्मक गोष्टींचा संग्रह हा या राजेशाही जीवनशैलीचे आणि रसिकतेचे जिवंत दर्शन घडवतो.

कलात्मक आणि ऐतिहासिक संवर्धनाची परंपरा

कोणत्याही राजघराण्याची खरी ओळख ही त्यांच्याकडील संपत्तीपेक्षा त्यांच्या कलासक्त दृष्टीतून आणि इतिहास जपण्याच्या वृत्तीतून दिसून येते. अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याने पिढ्यानपिढ्या हा वारसा जपला आहे. विशेषतः श्रीमंत राजे फत्तेसिंह भोसले (तिसरे) यांनी आपल्या युरोप दौऱ्यातून आणि पहिल्या महायुद्धातील अनुभवांतून जगातील सर्वोत्तम कलाकृती, शस्त्रे आणि पुस्तके जमा केली. त्यांच्या निधनानंतर राणीसाहेब ताराबाई आणि पुढे राजकुमारी श्रीमंत सुनीताराजे भोसले यांनी या सर्व दुर्मिळ वस्तूंचे अत्यंत शास्त्रीय आणि कलात्मक पद्धतीने संवर्धन केले. जुन्या राजवाड्याच्या भिंतींआड दडलेला हा अनमोल खजिना नव्या राजवाड्यात आणून त्यांनी पुढच्या पिढ्यांसाठी खुला केला.

दुर्मिळ खेळण्यांचा आणि प्रतिकृतींचा अनोखा संग्रह

अक्कलकोट राजवाड्यातील सर्वात वेगळा आणि पर्यटकांचे विशेष लक्ष वेधून घेणारा विभाग म्हणजे राजघराण्यातील दुर्मिळ खेळण्यांचा संग्रह. राजकुमारी श्रीमंत सुनीताराजे भोसले यांना लहानपणापासूनच विविध प्रकारची खेळणी, विशेषतः छोट्या गाड्या (Toy Cars) आणि कुत्र्यांच्या प्रतिकृती (Toy Dogs) गोळा करण्याचा मोठा छंद होता. त्यांनी भारतासह युरोप आणि जगाच्या विविध भागांतून शेकडो दुर्मिळ खेळणी संग्रहित केली आहेत.
या संग्रहामध्ये विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील धातूच्या (Tin आणि Die-cast) खेळण्यातील गाड्या, चावीवर चालणाऱ्या रेल्वे, विमाने आणि जुन्या काळातील विंटेज मोटारींच्या हुबेहूब प्रतिकृती पाहायला मिळतात. तसेच चिनी माती (Porcelain), पितळ, लाकूड आणि काचेपासून बनवलेल्या विविध जातींच्या कुत्र्यांच्या कलात्मक मूर्ती येथे मांडल्या आहेत. त्या काळातील राजघराण्यातील लहान मुलांचे बालपण कसे होते आणि युरोपियन कारागिरीचा प्रभाव खेळण्यांवर कसा होता, याचा हा एक सुंदर नमुना आहे.

शाही तैलचित्रे आणि ऐतिहासिक छायाचित्रे

नव्या राजवाड्याच्या प्रशस्त दालनांच्या भिंतींवर भोसले राजघराण्याचा संपूर्ण इतिहास चित्रांच्या माध्यमातून जिवंत करण्यात आला आहे. येथे अक्कलकोट संस्थानचे संस्थापक फत्तेसिंह भोसले (पहिले) यांच्यापासून ते आधुनिक काळातील राजांपर्यंतच्या सर्व महत्त्वाच्या व्यक्तींची भव्य तैलचित्रे (Oil Paintings) लावलेली आहेत. नामवंत भारतीय आणि युरोपियन चित्रकारांनी रेखाटलेल्या या चित्रांमधील रंगसंगती, राजेशाही पोशाख, दागिने आणि चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत जिवंत वाटतात.

तैलचित्रांसोबतच येथे १९ व्या आणि २० व्या शतकाच्या सुरुवातीची दुर्मिळ कृष्णधवल (Black and White) छायाचित्रे देखील जतन केली आहेत. या छायाचित्रांमध्ये राजघराण्याचे शाही विवाह सोहळे, दरबारातील महत्त्वाचे प्रसंग, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या भेटी, पहिल्या महायुद्धातील राजे फत्तेसिंह (तिसरे) यांचे लष्करी गणवेशातील फोटो आणि संस्थानच्या सार्वजनिक कार्यक्रमांचे दुर्मिळ क्षण कैद झालेले आहेत. ही छायाचित्रे अक्कलकोटच्या सामाजिक आणि राजकीय इतिहासाचे महत्त्वाचे पुरावे आहेत.

शिकारीच्या मोहिमा आणि वन्यजीव ट्रॉफीज

पूर्वीच्या काळी राजघराण्यांमध्ये शिकार करणे हा शौर्याचा आणि छंदाचा एक भाग मानला जात असे. अक्कलकोटचे राजे देखील उत्तम शिकारी होते. त्यांनी देशभरातील विविध जंगलांमध्ये केलेल्या शिकारीच्या मोहिमांतील अनेक ट्रॉफीज (Trophies) या राजवाड्यात जतन करून ठेवल्या आहेत. यामध्ये वाघ, बिबट्या, अस्वल, सांबर आणि काळवीट यांचे पेंढा भरलेले (Taxidermy) नमुने व डोक्याचे सांगाडे भिंतींवर कलात्मक रीतीने लावलेले आहेत. या ट्रॉफीजसोबतच त्या शिकारीच्या तारखा, ठिकाणे आणि शिकार करणाऱ्या सदस्यांची नावे नोंदवलेली आहेत, जी त्या काळातील वन्यजीव आणि परिसंस्थेची माहिती देतात.

राजेशाही फर्निचर, हस्तिदंती कलाकुसर आणि विंटेज वाहने

नव्या राजवाड्याची अंतर्गत सजावट ही पाश्चात्य आणि भारतीय कलाकुसरीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. राजवाड्यातील दिवाणखाना, भोजनकक्ष आणि शयनगृहांमध्ये सागवानी व शिसवी लाकडापासून बनवलेले भव्य युरोपियन पद्धतीचे फर्निचर पाहायला मिळते. या फर्निचरवर केलेले बारीक नक्षीकाम, इटालियन संगमरवराचे टेबल आणि बेल्जियमच्या काचेची भव्य झुंबरे (Chandeliers) वास्तूच्या वैभवात भर घालतात.

याशिवाय, राजघराण्याच्या संग्रहात हस्तिदंती (Ivory) आणि चंदनाच्या लाकडावर कोरलेल्या अत्यंत नाजूक कलाकृती, चांदीची नक्षीदार भांडी, शाही अत्तरदाण्या, पानदाने आणि युरोपियन चिनी मातीची भांडी (Bone China Crockery) यांचा समावेश आहे. राजवाड्याच्या बाहेरील आवारात आणि गॅरेजमध्ये त्या काळातील शाही घोडागाड्या (बग्गी) आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या जुन्या विंटेज मोटारींचे अवशेष जतन केलेले आहेत. त्या काळी अक्कलकोटच्या रस्त्यांवरून धावणारी ही वाहने राजघराण्याच्या आधुनिकतेची साक्ष देतात.

शस्त्रास्त्रांमधील कलात्मकता आणि दुर्मिळता

या राजवाड्यातील शस्त्रागार हे केवळ युद्धाची साधने नसून, तो धातूकामाचा आणि कलाकुसरीचा एक अद्भुत नमुना आहे. येथील १,१०० हून अधिक तलवारी, कट्यारी आणि बंदुकांवर केलेली सोन्या-चांदीची ‘कोफ्तगिरी’ (Koftgari), हस्तिदंती मुठी आणि रत्नजडित नक्षीकाम पाहून तत्कालीन कारागिरांच्या कौशल्याची कल्पना येते. काही खास शस्त्रांवर राजघराण्याचे राजचिन्ह आणि ऐतिहासिक संदेश कोरलेले आहेत.

अक्कलकोट राजघराण्यातील हा दुर्मिळ वस्तूंचा आणि कलात्मक गोष्टींचा संग्रह म्हणजे केवळ गतकाळातील वैभवाचे प्रदर्शन नाही, तर तो एका सुसंस्कृत परंपरेचा जिवंत ठेवा आहे. खेळण्यांमधील निरागसतेपासून ते तैलचित्रांतील गांभीर्यापर्यंत आणि फर्निचरच्या भव्यतेपासून ते शस्त्रांवरील नाजूक नक्षीकामापर्यंत प्रत्येक वस्तू आपली एक स्वतंत्र कहाणी सांगते. विद्यमान राजघराण्याने अत्यंत परिश्रमाने आणि प्रेमाने जपलेला हा वारसा इतिहासप्रेमी, संशोधक आणि पर्यटकांसाठी सदैव प्रेरणादायी ठरणारा आहे.