महाराष्ट्राच्या सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट हे शहर श्री स्वामी समर्थ महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेले एक जागृत तीर्थक्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. मात्र, या आध्यात्मिक तेजासोबतच अक्कलकोटला तीनशे वर्षांहून अधिक काळाचा एक अत्यंत गौरवशाली, पराक्रमी आणि सुसंस्कृत संस्थानी इतिहास लाभलेला आहे. या ऐतिहासिक परंपरेचे सर्वात मोठे आणि जिवंत प्रतीक म्हणजे अक्कलकोटच्या मध्यवर्ती भागात दिमाखात उभा असलेला ‘नवा राजवाडा’, ज्याला ‘फत्तेसिंह महाल’ किंवा ‘बेला व्हिस्टा’ (Bella Vista) या नावानेही ओळखले जाते.
पाश्चात्य आणि भारतीय स्थापत्यशैलीचा अप्रतिम संगम असलेली ही भव्य वास्तू केवळ दगड-विटांचे बांधकाम नसून, ती भोसले राजघराण्याच्या कलासक्त दृष्टीची, शौर्याची आणि ज्ञानसाधनेची साक्ष आहे. या राजवाड्यात जतन केलेला शस्त्रागाराचा अफाट खजिना जगप्रसिद्ध आहेच, परंतु त्याहीपेक्षा अधिक मोलाचे आणि दुर्मिळ असे वैभव म्हणजे राजघराण्याचे खाजगी भव्य ग्रंथालय, ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि ज्ञानसंग्रह.
अक्कलकोट संस्थान आणि भोसले घराण्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
अक्कलकोट संस्थानच्या स्थापनेचा इतिहास छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नातू छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीशी जोडलेला आहे. इसवी सन १७०७ मध्ये शाहू महाराजांनी आपले मानसपुत्र फत्तेसिंह भोसले (पहिले) यांना अक्कलकोटची जहागीर बहाल केली आणि १७०८ मध्ये अक्कलकोट संस्थानची अधिकृत मुहूर्तमेढ रोवली गेली. या घराण्याने आपल्या पराक्रमाने आणि मुत्सद्देगिरीने मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात आणि रक्षणात मोलाची कामगिरी बजावली. सुरुवातीच्या काळात राजघराण्याचे वास्तव्य गावातील ‘जुन्या राजवाड्यात’ होते. हा जुना राजवाडा मजबूत तटबंदी, भव्य बुरुज आणि खंदक असलेला एका भुईकोट किल्ल्यासारखा होता. पुढे काळात बदल होत गेले आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अक्कलकोटच्या गादीवर श्रीमंत राजे फत्तेसिंह भोसले (तिसरे) विराजमान झाले.
श्रीमंत फत्तेसिंह महाराज (तिसरे) हे अत्यंत दूरदृष्टीचे, आधुनिक विचारांचे आणि उच्चशिक्षित राजे होते. त्यांनी राजकोट येथील महाविद्यालयात शिक्षण घेतले आणि त्यानंतर १९११ मध्ये डेहराडून येथील ‘इम्पिरियल कॅडेट कोअर’मध्ये लष्करी प्रशिक्षण पूर्ण केले. पहिल्या महायुद्धात त्यांनी ब्रिटिश सैन्यातर्फे फ्रान्सच्या आघाडीवर प्रत्यक्ष सहभाग घेतला होता. ब्रिटिश सैन्यात ‘कॅप्टन’ या पदापर्यंत पोहोचणारे ते पहिले भारतीय ठरले होते. युरोपच्या दौऱ्यावर असताना आणि महायुद्धाच्या काळात त्यांनी तेथील भव्य राजवाडे, संग्रहालये, ग्रंथालये आणि शहरी नियोजन जवळून पाहिले होते. या प्रवासातून प्रेरणा घेऊनच त्यांनी अक्कलकोटमध्ये एक आधुनिक, भव्य आणि कलात्मक राजवाडा उभारण्याचे स्वप्न पाहिले.
‘फत्तेसिंह महाल’ उर्फ नव्या राजवाड्याची स्थापत्यकला
राजे फत्तेसिंह (तिसरे) यांनी १९१० च्या सुमारास स्वतः या नव्या राजवाड्याचा आराखडा तयार केला. त्या काळी या बांधकामासाठी सुमारे ४ लाख ६३ हजार ७२२ रुपये इतका खर्च नियोजित करण्यात आला होता. दुर्दैवाने, १९२३ मध्ये वयाच्या अवघ्या एकोणतीसाव्या वर्षी त्यांचे अकाली निधन झाले आणि हे स्वप्न अपूर्ण राहिले. परंतु, त्यांच्या पत्नी श्रीमंत राणीसाहेब ताराबाई भोसले यांनी अत्यंत जिद्दीने आणि कलात्मकतेने हे बांधकाम पुढे चालू ठेवले आणि १९२५ मध्ये या भव्य राजवाड्याची उभारणी पूर्णत्वास नेली. पतीच्या स्मरणार्थ या वास्तूला ‘फत्तेसिंह महाल’ असे नाव देण्यात आले.
पाश्चात्य स्थापत्यशास्त्रातील ग्रीक आणि रोमन परंपरेतील ‘डोरिक’ (Doric) आणि ‘कोरिंथियन’ (Corinthian) शैलींचा सुंदर मिलाफ या राजवाड्याच्या रचनेत पाहायला मिळतो. तीन मजली उंच असलेल्या या राजवाड्याच्या दर्शनी भागात भव्य पोर्च आणि उंच स्तंभ आहेत. या वास्तूचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे मधोमध उभा असलेला चार मजली उंच घड्याळाचा मनोरा (Clock Tower). या मनोऱ्याच्या चारही बाजूंना मोठी घड्याळे बसवलेली आहेत, जी संपूर्ण अक्कलकोट शहराला काळाची जाणीव करून देतात. राजवाड्याच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर अक्कलकोट संस्थानचे राजचिन्ह आणि ‘सत्यमेव जयते’ हे ब्रीदवाक्य कोरलेले आहे. राजवाड्यासमोर क्रिकेट खेळण्यासाठी प्रशस्त असे समतल मैदान तयार करण्यात आले होते, जे आजही ‘फत्तेसिंह क्रिकेट ग्राउंड’ म्हणून ओळखले जाते. आतल्या भागात प्रशस्त दालने, नक्षीकाम केलेले लाकडी छत, भव्य जिने आणि नैसर्गिक प्रकाश व खेळती हवा राहील अशी उत्कृष्ट रचना करण्यात आली आहे.
वारसा जतन
स्वातंत्र्यानंतर १९४७ मध्ये अक्कलकोट संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. विलीनीकरणाच्या वेळीही अक्कलकोट राजघराण्याने देशाच्या लोकशाहीला बळकटी देण्यासाठी मोठे योगदान दिले होते. काळाच्या ओघात या ऐतिहासिक वास्तूची देखभाल करणे हे मोठे आव्हान होते, परंतु भोसले राजघराण्याच्या विद्यमान पिढीने हा वारसा अत्यंत निष्ठेने जपला आहे. सध्याचे राजेसाहेब श्रीमंत मालोजीराजे भोसले (तिसरे) हे या नव्या राजवाड्याचे आणि तेथील ऐतिहासिक संग्रहाचे जतन व संवर्धन करण्याचे कार्य करत आहेत. राजवाड्याची डागडुजी करून या वास्तूचे मूळ वैभव कायम ठेवण्याचे प्रयत्न सातत्याने सुरू आहेत.
अक्कलकोटचा नवा राजवाडा अर्थात ‘फत्तेसिंह महाल’ हा केवळ एक पर्यटन स्थळ नसून, तो महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक परंपरेचा एक चालता-बोलता दस्तऐवज आहे. एकीकडे रणांगण गाजवणारी धारदार शस्त्रे आणि दुसरीकडे ज्ञानसाधनेची प्रचिती देणारे भव्य ग्रंथालय, असा शस्त्र आणि शास्त्राचा दुर्मिळ संगम या वास्तूत पाहायला मिळतो. अक्कलकोटला येणारा प्रत्येक भाविक आणि इतिहासप्रेमी जेव्हा या राजवाड्याच्या भव्य कमानीखालून आत प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला मराठा साम्राज्याच्या वैभवाची आणि भोसले घराण्याच्या रसिकतेची प्रचिती आल्याशिवाय राहत नाही.
