दूरदर्शनचा आयकॉनिक लोगो: ‘सत्यम शिवम सुंदरम’ ते ‘केशरी’ रंगाचा रंजक प्रवास

नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइनच्या देवाशीष भट्टाचार्य यांनी डिझाइन केलेला आणि आर. एल. मिस्त्री यांनी ॲनिमेट केलेला दूरदर्शनचा आयकॉनिक लोगो मानवी डोळ्याचे (DD Eye) प्रतिनिधित्व करतो.

‘सत्यम शिवम सुंदरम’ ब्रीदवाक्य असलेला हा लोगो भारतीय दूरचित्रवाणीच्या सुवर्णकाळाचे प्रतीक असून, २०२४ मध्ये तो केशरी रंगात अद्ययावत करण्यात आला आहे. भारतीय प्रसारमाध्यमांचा इतिहास आणि कोट्यवधी भारतीयांच्या भावना ज्या एका चिन्हाशी जोडल्या गेल्या आहेत, ते चिन्ह म्हणजे दूरदर्शनचा हा गोल फिरणारा लोगो. आजच्या डिजिटल आणि शेकडो वाहिन्यांच्या युगातही या लोगोची जादू आणि त्यामागील इतिहास तितकाच रंजक आणि प्रेरणादायी आहे.

१. पार्श्वभूमी: एका स्वतंत्र ओळखीची गरज

भारतीय दूरचित्रवाणीच्या क्षेत्रात क्रांती घडवणाऱ्या दूरदर्शनच्या या प्रवासाची सुरुवात १५ सप्टेंबर १९५९ मध्ये झाली. मात्र, सुरुवातीच्या काळात दूरदर्शन हे ऑल इंडिया रेडिओचा (AIR) एक भाग म्हणून काम करत होते. १९७० च्या दशकात जेव्हा दूरदर्शन ऑल इंडिया रेडिओपासून वेगळे होत होते, तेव्हा या नव्या स्वायत्त वाहिनीला एका प्रभावी, स्वतंत्र आणि दृश्यात्मक ओळखीची (Visual Identity) तीव्र गरज भासली. अशी ओळख जी भारतातील साक्षर-निरक्षर, ग्रामीण-शहरी अशा सर्व घटकांना एका दृष्टीक्षेपात आपली वाटेल. ही ऐतिहासिक जबाबदारी देशातील कला आणि डिझाइन क्षेत्रातील सर्वोच्च नामांकित संस्था नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइन (NID), अहमदाबाद यांच्याकडे सोपवण्यात आली.

२. क्लास असाइनमेंटमधून जन्मलेला ‘डीडी आय’ (DD Eye)

एनआयडीमधील चित्रकला आणि डिझाइनचे तत्कालीन तरुण विद्यार्थी देवाशीष भट्टाचार्य यांनी एका नेहमीच्या वर्ग उपक्रमाचा (Class Assignment) भाग म्हणून हे स्केच तयार केले होते [प्रसार भारती]. त्यांना एका सरकारी वाहिनीसाठी लोगो बनवायचा होता. विचार करत असताना त्यांनी मानवी डोळ्याच्या आकृतीपासून प्रेरणा घेतली. त्यांच्या मूळ संकल्पनेनुसार, हा डोळा म्हणजे टीव्ही पाहणारा प्रेक्षक आणि त्या डोळ्याच्या आतील मध्यवर्ती दोन रेषा म्हणजे माहितीचे प्रसारण करणारा अँटेना होय.

हा लोगो मानवी डोळा (दृष्टी) आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (प्रसारण) यांच्यातील थेट संवादाचे उत्तम प्रतीक ठरला. एनआयडीने माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाकडे अनेक डिझाइन्स मंजुरीसाठी पाठवले होते. असे म्हटले जाते की, भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी इतर सर्व क्लिष्ट पर्यायांतून या ‘डोळ्याच्या आकाराला’ त्याच्या साधेपणा, सुटसुटीतपणा आणि व्यापक अर्थामुळे अंतिम मंजुरी दिली.

३. आर. एल. मिस्त्रींचे कल्पक ॲनिमेशन

लोगोचे रेखाटन कागदावर तयार झाल्यानंतर, त्याला टीव्हीच्या पडद्यावर जिवंत आणि फिरते रूप देण्याचे मोठे आव्हान निर्माण झाले. आजच्यासारखे अत्याधुनिक संगणक, थ्रीडी ग्राफिक्स किंवा डिजिटल ॲनिमेशन सॉफ्टवेअर १९७० च्या दशकात उपलब्ध नव्हते. ही क्लिष्ट आणि तांत्रिक जबाबदारी एनआयडीचे प्राध्यापक आणि प्रख्यात भारतीय ॲनिमेटर आर. एल. मिस्त्री यांनी स्वीकारली.

त्यांनी अतिशय कष्टाने आणि कौशल्याने ‘फ्लिप-बुक’ तंत्रज्ञानाचा वापर केला. त्यांनी कॅमेऱ्याच्या साहाय्याने त्या स्थिर डोळ्याच्या चित्राचे वेगवेगळ्या कोनातून फोटोग्राफ्स घेऊन अनेक फ्रेम्स तयार केल्या. या फ्रेम्सना अशा रीतीने फिरवले (Rotated) की, जेव्हा दूरदर्शनचे प्रसारण सुरू व्हायचे, तेव्हा पडद्यावर दोन्ही बाजूंनी दोन वक्राकार रेषा फिरत येऊन मध्यभागी एकत्र मिळायच्या आणि त्यातून हा देखणा मानवी डोळा तयार व्हायचा. त्या काळातील तांत्रिक मर्यादांचा विचार करता हे ॲनिमेशन म्हणजे एक उत्कृष्ट कलाकृती होती.

४. साडेआठ सेकंदांची अजरामर ‘सिग्नेचर ट्यून’

या प्रेक्षणीय दृश्य रचनेला अधिक जिवंत आणि श्रवणीय करण्यासाठी दूरदर्शनने आपली एक खास सिग्नेचर ट्यून (Signature Tune) तयार करून घेतली. विख्यात सनई वादक उस्ताद अली अहमद हुसेन खान यांनी प्रसिद्ध सतार वादक पंडित रविशंकर यांच्या सहकार्याने साडेआठ सेकंदांची ही अजरामर संगीत रचना तयार केली होती.

ऑल इंडिया रेडिओच्या ‘आकाशवाणी’ या प्रसिद्ध ट्यूनवर आधारित असलेल्या या संगीतात प्रामुख्याने सनई, सतार आणि तबला या भारतीय वाद्यांचा सुरेख मिलाफ साधण्यात आला होता. दूरदर्शनचे प्रसारण सुरू होताना पडद्यावर लोगो गोल फिरत यायचा आणि पार्श्वभूमीला हे मंत्रमुग्ध करणारे संगीत वाजायचे. हे संगीत ऐकताच संपूर्ण भारतातील लोक आपली कामे सोडून धावत यायचे आणि टीव्हीसमोर गोळा व्हायचे. अनेक पिढ्यांसाठी हे संगीत म्हणजे एक सुखद बालपणीची आठवण बनले आहे.

५. सुवर्णकाळ आणि सांस्कृतिक प्रभाव

१९८० आणि १९९० चे दशक हे दूरदर्शनचे सुवर्णयुग मानले जाते. या काळात या लोगोखाली भारताची पहिली प्रायोजित मालिका ‘हम लोग’ (१९८४) सुरू झाली. त्यानंतर ‘बुनियाद’, ‘मालगुडी डेज’, ‘ये जो है जिंदगी’ अशा मालिकांनी इतिहास रचला. रविवारी सकाळी जेव्हा ‘रामायण’ आणि ‘महाभारत’ या मालिका सुरू व्हायच्या, तेव्हा भारतातील रस्ते ओस पडायचे. या सर्व कार्यक्रमांची सुरुवात याच गोल फिरणाऱ्या लोगोने आणि सिग्नेचर ट्यूनने व्हायची. हा लोगो केवळ एका वाहिनीचे चिन्ह नव्हता, तर तो भारताच्या राष्ट्रीय एकात्मतेचा आणि सांस्कृतिक संवादाचा मुख्य दुवा बनला होता.

६. एप्रिल २०२४ – रंगबदलाचा वाद

कालांतराने, एप्रिल २०२४ मध्ये या ऐतिहासिक लोगोच्या रंगावरून एक मोठा राजकीय आणि सामाजिक वाद निर्माण झाला. दूरदर्शनने आपल्या ‘डीडी न्यूज’ (DD News) वाहिनीच्या लोगोचा पारंपारिक लाल (Ruby Red) रंग बदलून तो केशरी (Saffron/Orange) केला. हा बदल नेमका २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकांच्या काळात लागू करण्यात आल्यामुळे विरोधी पक्षांनी आणि काही माजी सरकारी अधिकाऱ्यांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला.

टीकाकारांनी या बदलाला सरकारी यंत्रणेचे ‘भगवाकरण’ असे संबोधत सरकारवर राजकीय हेतूचा आरोप केला. प्रसार भारतीचे माजी मुख्य कार्यकारी अधिकारी जवाहर सरकार यांनी यावर जाहीर नाराजी व्यक्त केली होती. मात्र, प्रसार भारतीने हा आरोप पूर्णपणे फेटाळत स्पष्ट केले की, हा निर्णय कोणत्याही राजकीय विचारसरणीने घेतलेला नसून केवळ वाहिनीच्या आधुनिक ब्रँडिंगचा, दृश्य सौंदर्याचा (Visual Aesthetics) आणि चॅनेल अधिक आधुनिक दिसण्याचा एक भाग आहे.

तसेच, सरकारने यासाठी ऐतिहासिक संदर्भही दिला. १९८२ मध्ये जेव्हा भारतात आशियाई खेळांचे निमित्ताने पहिल्यांदा रंगीत प्रसारण (Color Telecast) सुरू झाले, तेव्हा दूरदर्शनचा लोगो मुळात हिरव्या पार्श्वभूमीवर केशरी रंगाचाच होता. त्यानंतरच्या काळात निळा, पिवळा आणि लाल अशा विविध रंगांचे प्रयोग करण्यात आले होते. त्यामुळे २०२४ चा बदल हा मूळ रंगाकडे म्हणजेच एका प्रकारे लोगोची ‘घरवापसी’ आहे, अशी भूमिका समर्थकांनी घेतली.

७. मैलाचा दगड आणि आधुनिक अस्तित्व

आज दूरदर्शनच्या छत्राखाली डीडी नॅशनल, डीडी न्यूज, डीडी स्पोर्ट्स यांसह ‘डीडी सह्याद्री’ सारखी अनेक प्रादेशिक चॅनेल्स कार्यरत आहेत. ‘डीडी फ्री डिश’च्या माध्यमातून दूरदर्शनने उपग्रह प्रसारण क्षेत्रात आपले मोठे जाळे निर्माण केले आहे. तंत्रज्ञान बदलले, कृष्णधवल (Black and White) स्क्रीनवरून टीव्ही आता ४के आणि स्मार्ट स्क्रीनवर गेला, तरीही या लोगोचा मूळ गाभा बदललेला नाही.

अनेक देशांचा इतिहास, प्रतिभावंत कलाकारांची कल्पकता, इंदिरा गांधींची मंजुरी, उस्ताद अली अहमद हुसेन खान यांच्या सनईचे सूर आणि आधुनिक काळातील रंगबदलाचे वाद-विवाद या सर्व प्रवासातून साकारलेला हा लोगो आजही भारतीय प्रसारमाध्यमांच्या इतिहासातील एक अजरामर मैलाचा दगड मानला जातो. हा लोगो आजही आपल्याला त्या काळाची आठवण करून देतो जेव्हा टीव्ही पाहणे हे केवळ मनोरंजन नसून संपूर्ण कुटुंबाला आणि समाजाला एकत्र आणणारे एक माध्यम होते. याविषयी अधिकृत आणि सविस्तर माहितीसाठी तुम्ही प्रसार भारतीच्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊ शकता.

१०४५ शब्द