उलट पालट सारे घडे,
दिसानंतर रात्र चढे,
खेळ सारखे निसर्गाचे,
त्याचेच ना कोडे पडे,--!!!

कधी उष्णतेची रांस,
कधी शीतल चंद्रप्रकाश,
कधी मुसळधार पाऊस,
केव्हा शांत निरभ्र आकाश,--!!

कधी पृथा हिरवी हिरवी,
कधी सचैल पहा भिजलेली,
कशी रुक्ष कोरडी-कोरडी,
कधी थंडीने समेटलेली,--!!!!

धरेवर असंख्य झाडे,
वृक्ष,लता आणखी वेली,
बहरलेली फुले पाने,
विविधतेने का नटलेली,-?!!

एक नसे दुसऱ्यासारखे,
रंग त्यांचे निरनिराळे,
चवी,आकार नक्षी,
सगळेच दिसे वेगवेगळे,--!!!

धरेवरील मानव,प्राणी,
ठेवण त्यांची आगळी-वेगळी,
आकार, उंची, वजने, यष्टी,
का असे विविधता इतुकी,--!!!

रंग वेगळे,वेगळे त्यांचे,
स्वभावातील अनेक कंगोरे,
आवाजाचे पोत निराळे,
डोळ्यांचेही रंग निराळे,--!!!

पाण्याचे प्रकार निराळे,
कधी नदी दिसे वाहती,
आगळीच त्यांची स्थाने,
कधी सागरास येई भरती,--!!

हिमगौरी कर्वे.©

कृष्ण कमळ-

धरू नका ही बरे,
फुलांवर उडती फुलपाखरे । धृ. ।।

काल पाकळ्या रात्री निजल्या
सकाळ होता सगळ्या उठल्या
आणि त्याच का उडू लागल्या
पंख फुटुन गोजिरे,
फुलांवर उडती फुलपाखरे ।।१॥।

मजेमजेचे रंग तयांचे
संध्याकाळी जसे ढगांचे
ऊन कोवळे त्यावर नाचे
सकाळचे हासरे,
फुलांवर उडती फुलपाखरे ।।२।।

फुलाफुलाशी हासत खेळत
फिरती भवती पिंगा घालित
बघा दुरूनच त्यांची गंमत
दृश्य मनोहर खरे,
फुलांवर उडती फुलपाखरे ।।1३॥।

हात लावता पंख फाटतिल
दोरा बांधुन पायहि तुटतिल
घरी कशी मग सांगा जातिल ?
दूर तयांची घरे,
फुलांवर उडती फुलपाखरे ।।४।।
उगाच धरिता त्यास कशाला ?
अपाय करिता मुक्या जिवाला ?
आवडेल का हे देवाला?
ही देवाची मुले,
फुलांवर उडती फुलपाखरे ! ।५॥।

मी आजही अलवार
जीवापाड कुरवाळतो
काहुर अव्यक्त वेदनांचे
मनोमनी शांत सुखावतो..

जे लाभले भाग्य ललाटी
ते निमुटपणे मी भोगतो
घेवुनीया व्रत सत्कर्माचे
मी जगती विवेके जगतो..

जन्म गतजन्मांचेच कर्म
ओंजळीत घेवुनी जगतो
हिशेब साराच पापपुण्णी
चित्रगुप्त तो चोख ठेवतो..

कावडीच सुखदुःखांच्या
सोबती घेवुनी मी चालतो
सरतातही क्षण जीवनाचे
नकळे मज कोण सावरतो..

सारेसारेच अगम्य अतर्क्य
केवळ दयाघना आठवितो
तो एक अदृश्य अनामिक
सर्वत्र अणुरेणुतुनी दिसतो..

–वि.ग.सातपुते.( भावकवी )

9766544908

रचना क्र. १८५

२/८/२०२२

व्यास क्रिएशनच्या प्रतिभा दिवाळी २०२० च्या अंकामध्ये प्रकाशित झालेली प्रतिभा सराफ यांची हि कविता

जुन्या पुस्तकातून शिकते नवीन खूप काही
भावाच्या शिक्षणासाठी कधी सोडते शाळाही
जे मिळते, जसे मिळते, घेते ती...
आत्मनिर्भर ती, स्वावलंबी ती
का तरीही मग दुःखीकष्टी ती ?

चार भांड्यातही चालवते छान संसार बाई
ना उरले खाण्यास तरी तिची तक्रार नाही
कोंड्याचा मांडा सहज करते ती...
आत्मनिर्भर ती, स्वावलंबी ती
का तरीही मग दुःखीकष्टी ती ?

दबून राहते..तरी करते कौतुक ठाई ठाई
तापट, दारूडा वा असो नवरा गुंडाभाई
कष्टाने पोसते परिवारास ती...
आत्मनिर्भर ती, स्वावलंबी ती
का तरीही मग दुःखीकष्टी ती?

कधी लटकला कर्जबाजारी होऊन तोही
सावरते संसार... घरदार... मुलेबाळेही
ना लटकते, ना लटपटते कधी ती...
आत्मनिर्भर ती, स्वावलंबी ती
का तरीही मग दुःखीकष्टी ती ?

कधी उच्चपदस्थ, कधी राजकारणी
खोचून पदर सदा संसार भार वाही
आत्मबळ देत असते ती...
आत्मनिर्भर ती, स्वावलंबी ती
का तरीही मग दुःखीकष्टी ती?

कोणत्याही परिस्थितीत फुलवते वनराई
घरात बाईचे अस्तित्व म्हणजेच हिरवाई !
समजली का कुणास कधी 'ती' ?
आत्मनिर्भर ती, स्वावलंबी ती
व्हावी सुखाचीही भागीदार ती...

- प्रतिभा सराफ

पूजा पाठ करीत असतां पूजा गेलो विसरुनी
प्रभुचरणी ध्यान लागतां भान गेले हरपूनी

पूजेमधल्या विधीमध्यें बहूत तास घालविले
मनी घेऊनी आनंदे पूजा कर्म केले

पूजेमधली सर्व कृतिं कटाक्षाने पाळली
नेटकेपणासाठी योग्य साधने जमविली

वर्षामागून वर्षे गेली पूजाअर्चा करुनी
खंत मनी राहून गेली झालो नसे समाधानी

मूर्ती समोर बसूनी एक चित्त झालो
ध्यान अचानक लागूनी स्वतःसी विसरलो

आनंदाचा मार्ग मिळाला देई खरे समाधान
पूजा विधीतील भावाला असे महत्वाचे स्थान

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

वाणी मधूनी शब्द निघाला,कदर त्याची करीत होते ।
मुखावाटे बाहेर पडे जे,वचन त्याला समजत होते ।।

दिले वचन पालन करण्या,सर्वस्व पणाला लावीत होते ।
प्राणाची लावून बाजी,किंमत शब्दांची करीत होते ।।

स्वप्नामध्ये दिले वचन,हरिश्चंद्र ते पालन करी ।
राज्य गमवूनी सारे आपले,स्मशानी बनला डोंबकरी ।।

प्राण आहूती देई दशरथ,वनी धाडूनी राम प्रभूला ।
पालन केले तेच वचन,रणांगणी दिले जे कैकयीला ।।

आज लोपूनी तेज वाणीचे,तुटले विश्वासाचे नाते ।
बदलूनी जाती क्षणात सारे,घटकेपूर्वीचे शब्द जे होते ।।

मित्र वा आप्त कुणी,आई-बाप वा भाऊ-बहीण ।
स्वार्थीभाव अंगी मुरूनी,पाळीत नाही आपले वचन ।।

अंतर्यामी बसला ईश्वर,जाण त्याची सदैव असावी ।
‘वचन’रूपे व्यक्त होई,हीच भावना मनी ठसावी ।।

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

पक्ष्याचे एक लहानसे पिल्लू आपल्या आईशी बोलत आहे अशी कल्पना करून,----!!!!

दूरवर गगनी उडत निघाली,
सगळ्या पक्षांची माला,
आई, झुंजूमुंजू झाल्यावरती,
उडू दे ग लांब मला,---!!!

त्यांच्यासवे फिरेन आकाशी,
पाहेन रंगीबेरंगी दुनिया,
होईन मग मी खूप आनंदी,
विशाल उंच आभाळात या,--!!!

निळ्या काळ्या ढगांवरती,
कसे स्वार होऊनिया,
पक्षी सारे माग काढती,
उंच गगनात जाऊन या,--!!!

आपले मोठे पंख पसरुनी,
जवळ घेऊन आपुल्या पाया, अमर्याद नभा तोंड देती,
तयार मीही धाडस करण्यां,--!!

तीक्ष्ण नजरा, ताकद पंखी,
सावध राहून हालचाल करता,
जेथे कुठे माळ रानां उतरती, चाणाक्ष ते शत्रूस जोखता,--!!!

नागसापांची आपल्याला भीती, पाण्याजवळ दक्ष राहता,--!!!
माणूस निष्ठुर जाळे टाकी,
करत कैद बघ भाईबंदा,--!!!

जाण मला या सगळ्याची,
दक्ष अन् सतर्क राहता,
मी तर तुमच्या पुढील पिढी, चिमुकला तरी हुशार असतां,--!!

© हिमगौरी कर्वे.

गोव्याच्या मंगेशीच्या देवळात १९६६ साली अवघ्या सहा वर्षांच्या ज्ञानेश पेंढारकरच्या हस्ते 'जय जय गौरीशंकर' या नाटकाचा मुहूर्त पार पडला आणि तिथून या नाटकाच्या प्रवासाला सुरुवात झाली. पं. राम मराठे, भालचंद्र पेंढारकर, प्रसाद सावकार,, जयश्री शेजवाडकर यांसह आणखी तीन कलाकारांसोबत विद्याधर गोखले लिखित या नाटकाच्या तालमींना सुरुवात झाली. नाटकाचे दिग्दर्शक होते नटवर्य मामा पेंडसे तर संगीत दिग्दर्शन होते ख्यातनाम संगीतकार वसंत देसाई यांचे.

तीन महिने तालीम केल्यानंतर १४ ऑगस्ट १९६६ रोजी 'जय जय गौरीशंकर' चा शुभारंभाचा प्रयोग भालचंद्र पेंढारकरांच्या 'ललितकलादर्श' या संस्थेतर्फे बिर्ला मातोश्री सभागृहात रसिकांच्या प्रचंड उपस्थितीत पार पडला. दोन दिवसांत पाच हाउसफुल्ल प्रयोग करणाऱ्या या नाटकाची कीर्ती वाऱ्यासारखी पसरत गेली आणि अल्पावधीतच ते लोकप्रिय झाले. ललितकलादर्श यांच्या संस्थेने या नाटकाचे २२५० प्रयोग केले, हाही संगीत रंगभूमीवरचा विक्रमच आहे. भालचंद्र पेंढारकर आणि पं. राम मराठे या दोन्ही दिग्गज कलावंतांच्या गायन-अभिनयाने आणि वसंत देसाईंच्या संगीताने हे नाटक गाजत राहिले. प्रस्तुत नाटक मुख्यत: शिवलीलामृतांतील १४व्या अध्यायातील शंकर-शबरी कथेवर आधारलेले असून, त्याला स्कंदपुराणांतर्गत सह्याद्रि-खंडातील 'मांगरीश महात्म्या'तील कथाभागाची जोड दिली आहे.

'सप्तसूर झंकारत बोले गिरिजेची वीणा' या दोन विभिन्न तालांमध्ये बांधलेल्या नांदीने नाटकाची सुरुवात होते. पुढे चटपटीत संवाद, राजकीय उपहास यांमुळे नाटक अधिक रंगतदार होत जाते. 'नारायणा रमा रमणा', 'प्रियकरा नसे हा छंद बरा' निराकार ओंकार, शिवशक्तीचा अटीतटीचा, सावज माझं गवसलं, भरे मनात सुंदरा, कशी नाचे छमाछम, रमारमण श्रीरंग यांसारखी एकूण सरस अशी चौदा गाणी या नाटकात असून, पार्श्वसंगीतासाठी १६ विविध ताल वाद्यांचा वापर करण्यात आला होता. ह्या नाटकाचे अप्रतिम नेपथ्य पु श्री काळे (कथा लेखक व पु काळे ह्याचे पिताश्री ) ह्यांनी केले होते व कैलासाचा रम्य देखावा गोमांतवनांतील निसर्ग त्यांनी सुंदर उभा केला होता.

या संगीत नृत्यमय खेळकर नाटकातील कलावंत होते. पं राम मराठे, प्रसाद सावकार, सुकुमार, आ. दे. पाटील, लीलावती, जयश्री आणि निर्माते भालचंद्र पेंढारकर ही सप्त सूर कलाकार मंडळी ह्यात होती.

लेखक / गीत-रचना: विद्याधर गोखले.
नाट्य दिग्दर्शन नटवर्य मामा पेंडसे
संगीत दिग्दर्शन: वसंत देसाई.
नेपथ्य: पु श्री काळे
रंगभूषा: शांताराम विचारे
साथसंगत
ऑर्गन, गोविंदराव पटवर्धन / विश्वनाथ कान्हेरे, तबला दामूअण्णा पार्सेकर/ भोजराज साळवी
व्हायोलिन: मधुकर बर्वे
त्यानंतर काही प्रयोग विश्वनाथ बागुल, माया जाधव, प्रकाश घाग्रेकर, चंदू डेगवेकर, शहाजी काळे, शिवानंद पाटील आदींनी देखील केले.

आता हे नाटक 'आर्यादुर्गा क्रिएशन्स' या संस्थेतर्फे केले जाते.
९० प्रयोग होऊन शतक महोत्सवाकडे वाटचाल करणाऱ्या ह्या नवीन टीमचे निर्मिती सुप्रसिद्ध नाट्यकर्मी सुनील जोशींनी केली असून दिग्दर्शन ही त्यांनीच केले आहे.
संगीत मार्गदर्शक मुकुंद मराठे आणि विलास हर्षे हे आहेत.

आनंदाची बाब म्हणजे ह्या पुनरुज्जीवित नाट्यकृतीला नाट्याचार्य काकासाहेब खाडिलकर आणि देवल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. मूळ प्रयोगात शंकराची भूमिका साकारणाऱ्या पं. राम मराठे यांचे सुपुत्र श्री.मुकुंद मराठे त्याच तडफदार गायकीने आणि समर्थ सकस अभिनयाने पुनरुज्जीवित नाटकात शंकराचीच भूमिका साकारत आहेत, पार्वतीची भूमिका पूनम पंडित / गायत्री दीक्षित तर भालचंद्र पेंढारकर यांनी अजरामर केलेली नारदाची भूमिका आता डोंबिवलीचे नाट्यकर्मी गायक नट सुनील दातार अत्यंत सार्थपणे खुसखुशीत सादर करत आहेत. त्यांच्यासोबत सुनील जोशी प्राजक्ता मराठे, अनुराग गर्गे संदीप राऊत हे सहकलाकार विविध भूमिकांत आहेत....

नेपथ्य प्रकाश सुधीर ठाकूर श्याम चव्हाण ह्यांचे आहे. आजही ह्या संगीत नाटकाला रसिकांची अमाप मागणी आहे. विशेष करून मुंबई पुणे कोंकण गोवा तसेच झाडीपट्टी मध्ये हे नाटक खूप लोकप्रिय आहे

संकलन : संजीव वेलणकर पुणे.
९३२२४०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट

https://www.youtube.com/watch?v=ICBN1XJNUCg
https://www.youtube.com/watch?v=6XH7fi-mEXI
https://www.youtube.com/watch?v=m27iFmDiBWM

कोठे चाललो आम्ही, जसे वाहती वारे,

दिशा नसे आम्हाला, जसे फिरती भोवरे ।।१।।

धावत सुटला एकसारखा, प्रत्येकाचा वेग निराळा,

कोठे चाललास? विचारतां हासत राहतो बावळा ।।२।।

नाही कुणा ध्येय निश्चित असे एक,

परिस्थितीच्या ओघांत, वाहत चालती अनेक ।।३।।

जीवन कशासाठीं कळले नाही कुणां

जन्मलो म्हणून जगावे हेच वाटते सर्वांना ।।४।।

तशातच तरले कांहीं उध्दरुन ही गेले

मार्ग त्यांचे अनुसरुनी तसेंच मिळवा सगळे ।।६।।

डॉ. भगवान नागापूरकर

संपर्क - ९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com