त्यांच्या हातात झेंडे होते .
चेहरे थकलेले आणि देह रापलेले वाटत होते .
हातातल्या रिकाम्या पाण्याच्या बाटल्या ते हलवीत होते .
त्यांची पाण्याची गरज त्यातून जाणवत होती .

-- मी कुठं आहे तेच कळत नाही .

शरीराची तडफड होते आहे .
शरीराला झालेल्या जखमांची आग सहन होत नाहीय .
डोळ्यावर झापड आहे , पण तरीही अंधुक असं काही दिसतंय.
गाड्यांचे , हॉर्न चे आवाज असह्य होतायत .
पब्लिकची गर्दी जाणवतेय .
आणि अँब्युलन्सचा सायरन ऐकू येतोय .

काहीतरी घडलंय .

पब मधून येताना लाँग ड्राईव्ह करावं लागणार होतं .
सॅम ला म्हटलं सुध्दा .
" इतक्या लांब कशाला जायचं ."
तो म्हणाला ,
" जायला तर हवंच . अगोदर हुक्का पार्लर . मग आपल्या फार्महाऊस वर जाऊ . तिथं तुझ्यासाठी सरप्राइज आहे .तिथून बहावा पब . आणि लाँग ड्राईव्ह करीत सुसाट येऊ परत . नाहीतरी बहात्तर लाखाच्या निंजा बाइकचा उपभोग केव्हा घ्यायचा ?"

सॅम नं सगळं ठरवून टाकलं होतं .
नाही नाही म्हणताना होकार केव्हा गेला तोंडातून , ते कळलंच नाही . कळलं नाही की हुक्का पार्लरचा मोह पडला ? की निंजा बाईकवरची सुसाट लाँग ड्राईव्ह मोहात पाडून गेली ?
काहीच कळलं नाही .

मम्मीला एक मेसेज टाकला .

" मीटिंग लांबत चाललीय , उशीर होईल यायला , तू आणि पपा जेवून घ्या ."

मला तेव्हा कळलं नव्हतं गं मम्मी , माझेच शब्द असे माझ्यावर कोसळतील ...

मम्मी , फार फार उशीर झालाय गं !

सगळंच बिघडलंय .
तू किती सांगत होतीस , किती शिकवत होतीस .
मुलीनं कसं वागायला हवं ...
स्वातंत्र्य म्हणजे स्वैराचार नाही...
चारित्र्य महत्त्वाचं ...
अंगभर कपडे ही आपली सुरक्षा आहे ...
शरीर उघडं टाकण्यात सौंदर्य नसतं ...
घर , घराच्या भिंती , दार, दाराची चौकट. त्यातलं आपलेपण ...
माया , प्रेम , जिव्हाळा...
नातेसंबंध जपणं, नवीन नाती सांभाळणं ...
एक ना दोन .
अनेक गोष्टी सांगायचीस तू .
आणि मी आय टी त मिळणाऱ्या अठरा लाखाच्या पॅकेजच्या गुर्मीत तुला , तुझ्या विचारांना हसत होते .
पप्पानी , मला समजावणं सोडून दिलं होतं .
त्यांच्या दृष्टीनं मी हाताबाहेर गेलेलं प्रकरण होते .
त्यांचा उदास चेहरा मला कधी जाणवलाच नाही .
आणि तुझ्या शब्दातील तळमळ , काळजी माझ्या मनापर्यंत कधी पोहोचलीच नाही .

त्याला कारण होतं अठरा लाखाचं पॅकेज .
त्याला कारण होता सॅम .

चांदणी चौकातल्या हॉरीबल ट्रॅफिकमध्ये प्रचंड बेफिकिरीने निंजा घुसवत तो माझ्या बाजूला केव्हा आला ते कळलच नाही .
ना हेल्मेट . ना ट्रॅफिक जॅमचं टेन्शन .
ना ट्रॅफिक हवालदाराची भीती . चेहऱ्यावर जस्ट बेफिकिरी ...
मी पहात राहिले .
तो माझ्या जुन्या गाडीकडे भयंकर नजरेनं पहात होता .
" या नंबरवर मेसेज टाक , उद्या तुला सोडायला येतो आयटी पार्क मध्ये ."
त्यानं त्याचा नंबर त्याच्याच रुमालावर लिहून माझ्या अंगावर फेकला .आणि न बघता स्पिडमध्ये निघून सुध्दा गेला .
मी रुमाल हाती घेतला आणि नकळत तो हुंगला .
कुठल्या तरी उंची सिगारचा वास येत होता .
ट्रॅफिक सरकेल तशी मी हळूहळू पुढं होत होते .
मात्र डोक्यात ' तो ' होता .

दुसऱ्या दिवशी तो आला .
--आणि मग त्याचं येणं सवयीचं केव्हा झालं ते कळलंच नाही . माझी साधी टू व्हीलर पार्किंग मध्ये ठेवून मी त्याच्या निंजावर बसायची .
जाता येता दोन्ही वेळेला .
तो सॅम होता .
सॅम .

त्यानं त्याच्या फिफ्टीन प्लस ग्रुपवर घेतलं .
तो केवळ पन्नास जणांचा ग्रुप होता .
एकाच महिन्यात त्याने बकार्डी ब्लास्ट ग्रुपवर घेतलं .
तो तर केवळ वीस जणांचा ग्रुप होता .

"कशासाठी आहे हा ग्रुप ? "
एकदा मी विचारलं सुध्दा .
तो बेफिकिरी दाखवत हसला .
"कळेल . जास्त चौकशा न करता लाईफ एंजॉय करणाऱ्यांचा हा ग्रुप आहे . धमाल , मस्ती , खाना पीना , देन गिव्ह अँड टेक ."

त्याचं बाकी सगळं बोलणं कळलं , पण गिव्ह अँड टेक मात्र कळलं नाही .
ते कळलं , तेव्हा उशीर झाला होता .
त्याच्या फार्म हाऊसवर फिफ्टिन प्लस चे काही मेंबर त्या रात्री जमले होते . बकार्डी ब्लास्ट चे पण काही जण आले होते . धुमाकूळ चालला होता . बिअर, शॅम्पेन , हुक्का आणि काय काय चालू होतं .इतक्यात लाईट गेले . अंधार झाला .आणि काय होतंय ते कळायच्या आत कुणीतरी तरुणींच्या अंगावरचे कपडे फेडण्याचा , किंचाळण्याचा आवाज ऐकू येऊ लागला . माझ्याही अंगाशी कुणीतरी ...
अचानक लाईट आले .
आणि जमलेले सगळे पिसाटल्या सारखे तरुणींच्या अंगावर ...

कुणीतरी ओरडत होतं .
"गिव्ह अँड टेक ! "
सावरण्यासाठी , लज्जा रक्षणासाठी जवळ कपडे नव्हतेच . अंधारात कुणीतरी लपवले होते .
मला शॉक बसला .
तुटून पडणाऱ्या लांडग्यांनी मग मोबाईल वर शूट करायला सुरुवात केली ...

आणि मम्मी तुझी आठवण झाली .
अंगभर कपडे ही सुरक्षा असते हे तुझं वाक्य आठवलं .
आणि फिफ्टीन प्लस चा सगळं शरीर दाखवणारा ड्रेसकोड आठवला .

लांडग्यांनी लचके तोडलेच होते पण निर्लज्जपणे ग्रुपवर क्लिप्स टाकल्या होत्या .
सॅमच्या बाईक वरून येताना घरी तोंड कसं दाखवायचं याचीच चिंता वाटत होती .

पण तेही सवयीचं झालं .
कारण क्लिप्स दाखवून ब्लॅक मेलिंग सुरू झालं होतं .

मम्मी , पप्पा , मला वाटलं होतं तुम्हाला काही कळलं नसेल .
आणि नव्हतंच कळलं .
मम्मी तू लग्नाचा सतत विषय काढत होतीस .
या सगळ्या दुष्ट चक्रातून सुटण्या साठी , मी येईल त्या स्थळाला होकार द्यायचा ठरवलं होतं .

एका रविवारी बघण्याचा कार्यक्रम होता .
पण आलेल्या तरुणाने मला बघताक्षणी नकार दिला .
तू कारण विचारलं , तेव्हा त्यानं चक्क मोबाईल मधली क्लिप दाखवली .
त्यांनी नाकारलं .
खूप बोललात तुम्ही मला .
आणि अचानक तुम्हा दोघांनी बोलणं सोडून दिलं .
तुम्हाला शॉक बसला होता . हे मला दिसत होतं .
पण भयंकर दुष्ट चक्रात अडकल्याने काही बोलू शकत नव्हते .

सगळं सवयीचं झालं होतं .
कुणाचाही केव्हाही फोन यायचा .
कोणीही कुठेही बोलवायचा .
नोकरी तर सुटलीच होती .
पण पैशासाठी ड्रग पेडलर म्हणून सुध्दा काम करायला सुरुवात केली होती .
सगळ्या आयुष्याचा विचका झाला होता .
बकार्डी लाईम , बकार्डी रम , बकार्डी पाईनापल...
आणि कुठचे कुठचे ब्रँड घशाखाली ओतण्यासाठी ...
नशेसाठी कुणाकुणाला काय हवंय ते देण्यासाठी ...

सगळं संपवून बसलेय गं मम्मी .

फार फार उशीर झालाय मम्मी !

-- आज तर कहर झाला मम्मी .
बहावा पब मध्ये राडा झाला .
आणि एकमेकांना खुन्नस देत सगळे बाहेर पडले .
सॅमला सगळ्या गोष्टींचा जाब विचारायला सुरुवात केली .
त्याचा त्याला राग आला आणि त्यानं स्पीड वाढवायला सुरुवात केली .
एकशे वीसच्या पुढे काटा जाताना दिसत होता .
मी त्याला शिव्या घालायला सुरुवात केली . तेवढंच माझ्या हाती होतं .

आणि कुठल्यातरी क्षणी निंजा पुढच्या गाडीवर आदळली .
काय होतंय हे कळायच्या आत मी गाडीवरून उंच उडाले .
खाली पडताना भयंकर दृश्य दिसलं .
सॅम ची मान तुटून पडली होती .
आणि मी अर्धवट शुध्दीत खाली पडले होते .

पडल्यावर जाणवलं ते इतकंच की मी तुझं काहीही ऐकलं नव्हतं .
पप्पांचा विचार केला नव्हता .
पण आता हे सगळं आठवणं व्यर्थ होतं . मम्मी , पप्पा मी मरतेय . तुम्ही आठवताय मला .
पण आता फार फार उशीर झालाय मम्मी , फारच उशीर ...झालाय ... फार... उशीर ...!
----------
-- तिची तडफड शांत झाली .
गर्दीला तिची डेड बॉडी दिसत होती .
सगळे चुकचुकत होते .

---आणि फिफ्टीन प्लस चा ग्रुप , बकार्डी ब्लास्ट चा ग्रुप नव्या सावजाच्या शोधात मेट्रो सिटीत हिंडू लागला होता .
-- ड्रग पेडलर साठी शोध सुरू झाला होता .
--- हवाला सिस्टीम नव्याने कार्यरत झाली होती .

( पूर्णतः काल्पनिक )

-- श्रीकृष्ण जोशी

मला आता ‘ स्पेस ‘ ची गरज आहे. घंटा…स्पेस मी तिला म्हणालो . अरे स्पेस म्हणजे काय खरा अर्थ कळतो काय ? मी डाफरलो .

अजन्मा पहाडावर बसला होता . सोबतीला बालमित्र सुदामा होता .पण तो काहीसा अंतर ठेवून बसला होता . केवढा तरी पहाड वर चढून येणं त्याला भयंकर वाटत होतं . पण अजन्म्याच्या अंगात प्रचंड उत्साह संचारला होता .

एक आजी , आईची आई . शिक्षण जेमतेम दुसरी तिसरी. तिच्या उमेदीच्या काळात तिने खूप कष्ट केले. त्यावेळी बहुतेक एकत्र कुटुंबात सगळ्या स्त्रियांना करावे लागत. ती माझ्या आठवणीत असल्या पासून दमा वगैरे असल्यामुळे असेल जास्त बाहेर जायची नाही. पण बसल्या जागी कुठे काय चाललय तिला पक्क ठाऊक असायचं. कारण छान नऊवारी साडी नेसणारी ती अगदी पोलीस फाईल मध्ये दाखवतात त्या पद्धतीने दोन-चार लोकांशी एकाच गोष्टीविषयी गप्पा मारून त्यांच्या नकळत तिला हवी ती माहिती बरोबर काढून घ्यायची. इतकी चाणाक्ष !

एका पिढीतला तो गिरणी कामगार आणि दुसऱया पिढीतला हा नॉलेज वर्कर… सुखी कोण? हयातभर साच्यावर काम करुनही आज ऐन सत्तरीतही किमान दोन किलोमीटर सकाळ संध्याकाळ पायी चालणारा चंदूमामा? की डोळे-कान-तोंड-मान-मणका-पाठ-हात-मनगट-कंबर-गुढगे-पाय… सगळं काही पाच-सहा वर्षात कामातून घालवणारा आमचा आयटी युगातला नॉलेज वर्कर – प्रकाश? भले पैशाने नॉलेज वर्कर सुखी असेल पण तब्येतीने? कॉलेजमधून बाहेर पडल्यापडल्या वीस-पंचवीस हजाराचा पगार घेऊन दोन वर्षांनी औषध आणि डॉक्टरवर महिन्याला हजारो रुपये घालवायचे आणि कायमचे अनफिट होऊन बसायचे यात काय मजा?… शेवटी शरीर फीट तरच बाकी सगळं…. खरंय की नाही?

त्या दिवशी रिसेप्शन वरून परतायला उशीर होईल म्हणून ते गाडीवरूनच गेले होते. येताना त्यांच्या अंदाजापेक्षा जरा जास्तच उशीर झाला. रात्री घरी उशिरा पोहोचलो तर झोपायला उशीर होईल आणि सकाळी उठायला उशीर झाला तर कामावर जायला उशीर होतील या विचाराने रात्रीचे ११ वाजलेले असताना देखील त्यांनी या रस्त्याने घरी जाण्याचा निर्णय घेतला.

(जपानी लोककथा)

तशी ही जुनीच गोष्ट आहे. जपानमधल्या बांबुबनातली आहे. एक गरीब म्हातारा नित्यनेमाने बांबूबनात यायचा. तिथून बांबूची रोपे जमा करायचा. रोपे विकून आपली उपजीविका करायचा. एके दिवशी धारदार कोयता घेऊन म्हातारा बांबूबनात गेला होता. त्याने कोयत्याने एक बांबूची फांदी कापली. त्याबरोबर बांबूच्या पोकळीतून चंद्रकिरणासारखी प्रकाशाची रेषा बाहेर आली.

ए बाई कुठे भटकतेस उन्हातून? तिने मागे पाहिले , आयला तू इथे काय करतोस, ह्या गावात . हे तर डोंबिवली गाव नाही पण शहरही नाही, ऍन्टी गोबल व्हिलेज म्हण

आम्ही वृद्ध झालोत, पण टाकाऊ नाही झालोत. हा संधिप्रकाश दिसतोय ना तो आमचा ऊर्जास्रोत आहे. सूर्य मावळल्यानंतर आणि अंधार पडायच्या आधी जो प्रकाश असतो ना, त्याला संधिप्रकाश म्हणतात. आमची सावली संधिप्रकाशातसुद्धा दिसते. ती अनुभवानं समृद्ध असते. त्या सावलीत बसून तुम्ही स्वतःचा शोध घेऊ शकाल. जीवन कसं जगायचं हे आम्हाला, आमच्या सावलीला विचारा. सकारात्मक आयुष्य मिळेल तुम्हाला. आनंदी जीवनाचे धडे गिरवायचे असतील तर संधिप्रकाशातील सावलीत बसण्याखेरीज पर्याय नाही. बघ, तूच ठरव, म्हातारीचं ऐकायचं की आपलाच हेका चालवून आपलं अस्तित्व धोक्यात घालायचं ? “