ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (नि)पंतप्रधान Narendra Modi यांनी पेट्रोल-डिझेलचा संयमी वापर करण्याचे केलेले आवाहन हे केवळ पर्यावरण किंवा बचत यापुरते मर्यादित नाही. त्यामागे सध्याच्या पश्चिम आशियातील युद्धपरिस्थितीमुळे निर्माण झालेला गंभीर सामरिक आणि आर्थिक धोका आहे. विशेषतः Iran–Israel संघर्ष आणि त्यात United States चा वाढता सहभाग यामुळे जागतिक ऊर्जा पुरवठा धोक्यात आला आहे.
मुख्य कारणे कोणती?
१. भारताची तेल आयातीवर अत्यंत मोठी अवलंबित्व
भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या जवळपास ८५ ते ९० टक्के गरजा आयात करून भागवतो. यातील मोठा हिस्सा आखाती देशांकडून येतो. त्यामुळे पश्चिम आशियातील कोणतीही लष्करी अस्थिरता भारतासाठी थेट आर्थिक संकट निर्माण करू शकते.
२. स्ट्रेट ऑफ हार्मुजचे सामरिक महत्त्व
Strait of Hormuz ही जगातील सर्वात महत्त्वाची तेलवाहतूक सामुद्रधुनी मानली जाते. जगातील जवळपास २० टक्के तेल आणि मोठ्या प्रमाणातील LNG (Liquefied Natural Gas) या मार्गातून जाते.
भारताला सौदी अरेबिया, इराक, यूएई, कतार आणि कुवेतमधून येणारे तेल व गॅस मोठ्या प्रमाणात याच मार्गाने येतात. त्यामुळे हा मार्ग बंद किंवा असुरक्षित झाला तर भारतासह जगभरात ऊर्जा संकट निर्माण होऊ शकते.
हार्मुज सामुद्रधुनी सध्या बंद आहे का?
पूर्णपणे अधिकृत आणि कायमस्वरूपी बंद नाही, पण परिस्थिती अत्यंत धोकादायक आणि अंशतः विस्कळीत आहे. अनेक तेलवाहू जहाजांना विलंब, विमा दरवाढ, नौदल सुरक्षा तपासणी आणि पर्यायी मार्गांचा वापर करावा लागत आहे. काही कालावधीत इराणने जहाज तपासणी आणि निर्बंधात्मक हालचाली वाढवल्यामुळे वाहतूक मंदावली होती. अमेरिकन आणि सहयोगी नौदल सतत गस्त घालत आहेत. त्यामुळे “तांत्रिकदृष्ट्या खुला पण प्रत्यक्षात अत्यंत धोकादायक” अशी स्थिती आहे.
इराण–इस्रायल–अमेरिका युद्धाचा थेट परिणाम काय?
१. कच्च्या तेलाच्या किंमतीत वाढ
युद्धामुळे जागतिक बाजारात तेलाच्या किमती सतत वाढत आहेत. भारताला जास्त डॉलर मोजावे लागत आहेत.
२. परकीय चलनावर ताण
भारताला अधिक डॉलर खर्च करून तेल खरेदी करावे लागत असल्याने परकीय चलन साठ्यावर दबाव येत आहे. त्यामुळेच मोदींनी सोन्याची खरेदी कमी करा, अनावश्यक परदेश प्रवास टाळा असेही सांगितले.
३. पेट्रोल-डिझेल दरवाढीची शक्यता
सरकारने सध्या दर नियंत्रित ठेवले असले तरी तेल कंपन्यांवर आर्थिक ताण वाढत आहे. परिस्थिती दीर्घकाळ राहिली तर दरवाढ जवळपास अटळ ठरू शकते.
४. खत आणि गॅस पुरवठ्यावर परिणाम
युद्धामुळे नैसर्गिक वायू आणि खतांच्या कच्च्या मालाच्या पुरवठ्यावर परिणाम होत आहे. त्यामुळे शेती क्षेत्रालाही फटका बसू शकतो.
‘वर्क फ्रॉम होम’चा उल्लेख का?
कोविड काळात भारताने पाहिले की:
• इंधन वापर मोठ्या प्रमाणात कमी झाला
• ट्रॅफिक कमी झाला
• आयातीत तेलाची मागणी घटली
त्यामुळे राष्ट्रीय संकटाच्या काळात काही प्रमाणात पुन्हा WFH वापरल्यास इंधन बचत होऊ शकते, असा सरकारचा विचार दिसतो.
पुढे काय होऊ शकते?
जर युद्ध अधिक वाढले आणि:
• इराणने हार्मुज पूर्णपणे रोखला,
• अमेरिकेने इराणवर मोठे हल्ले केले,
• आखाती तेल उत्पादनावर हल्ले झाले,
तर जगभरात १९७३ सारखे तेल संकट निर्माण होऊ शकते. भारतात:
• पेट्रोल-डिझेल महागाई,
• महागाई वाढ,
• रुपयावर दबाव,
• आयात खर्च वाढ,
• औद्योगिक मंदी
अशा परिणामांची शक्यता निर्माण होऊ शकते.
म्हणूनच मोदींचे आवाहन हे फक्त “बचतीचा सल्ला” नसून संभाव्य युद्धकालीन आर्थिक तयारीचा भाग मानला जात आहे
22मोदींच्या आवाहनामागची मुख्य कारणे
१. भारताला सोन्यासाठी प्रचंड डॉलर खर्च करावे लागतात
भारत दरवर्षी शेकडो टन सोने आयात करतो. यासाठी अब्जावधी डॉलर परदेशात जातात. सध्या:
• कच्च्या तेलाच्या आयातीसाठी मोठे डॉलर लागतात,
• युद्धामुळे तेल महाग झाले आहे,
• रुपयावर दबाव वाढला आहे.
अशा वेळी लोकांनी मोठ्या प्रमाणावर सोने खरेदी सुरू ठेवले तर भारताचा डॉलर साठा वेगाने कमी होऊ शकतो.
