चंचल मन हे चंचल धारा, पंख पसरीत उडे भरारा ।

झेप घेवूनी उलटी सुलटी, लक्ष तयाचे चमकत तारा ।।

लुकलुकणारे तारे अगणित, नभांग सारे प्रसन्न चित्त ।

ताऱ्यावरूनी ताऱ्यावरती, झोके घेते सहज अविरत ।।

वेळ क्षणाचा पुरतो त्याला, टिचक्या टपल्या मारीत गेले ।

आवर घालणे कठीण होता, चटकन निसटून हातून गेले ।।

कोठून येते त्याला शक्ती, सटकून जाण्याची ही युक्ती ।

अन्न पाणी हे कसे घेई ते, पचनी सारे कसे पडते ।।

हटवादी हे असे केवढे, नको तिथेची जाय बापडे ।

देहाला त्या भोग देऊनी, भोग भोगण्या लावी तेवढे ।।

स्वैराचारी बंध मुक्त ते, देहावरती राज्य करीते ।

अवचित मिळता संत महात्मा, बंधनात ते अडकून पडते ।।

राज्य उलटते सारे आता, मनावरती ताबा बसता ।

माया जाते हारून जेथे, ब्रह्मरूप ते सारे होता ।।

डॉ. भगवान नागापूरकर

संपर्क - ९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com

वृत्त :- आनंदकंद

सोडून साथ सारे साथी निघून गेले
ठेवून एकट्याला, पक्षी उडून गेले

घेऊन शीर हाती सैनिक तुटून पडले
ही बातमी मिळाली, शत्रू पळून गेले

दुष्काळ कोरडा हा डोळ्यात पूर आले
जित्राब पोसलेले भूके मरून गेले.

रडणार कोण येथे मरणास रोजच्या या
डोळ्यातले तळेही आता सुकून गेले

दुनियेस जिंकणारे तोऱ्यात फार आले
जिंकायचे सदा पण ,येथे हरून गेले

तांडे भुकेजलेले बेजार फार होते
बदल्यात भाकरीच्या गाई विकून गेले

रूपात सारथ्याच्या कृष्णास पाहताना
अवसान कौरवांचे साऱ्या गळून गेले

होतो जिवंत तेव्हा दारी कुणी न आले
मरताच मी कशाला खोटे रडून गेले

© जयवंत वानखडे,कोरपना

“सुमनांजली” या काव्यसंग्रहातून…

माझा जन्म मुंबईचा. आयुष्याची साधारण ३० वर्षं मुंबईत काढलेला मी एक अस्सल मुंबईकर आहे. आई वडिलांच्या दोघांच्याही बाजूने वकीली आणि शिक्षकी हे दोन महत्वाचे पेशे. दोन्ही बाजूंच्या कुटुंबांमधे काहीजण डॉक्टर्स किंवा इंजिनिअर्स, बरेचसे पोस्टग्रॅज्युएट्स आणि काहीजण Ph.D. त्यामुळे घरातलं वातावरण शिक्षणाला सर्वस्व मानणारं. बहुतेक सारेजण मुंबई, पुण्यात स्थिरावलेले. त्यामुळे या सार्‍या शहरी वातावरणात, गावरान वारा लागण्याचं काहीच कारण नव्हतं. नाही म्हणायला ९-१० वर्षांचा होईपर्यंत मी आजोळी (आईच्या माहेरी) डोंबिवलीला वाढलो. डोंबिवली म्हणजे मुंबईपासून ५० कि.मि.वर ठाणे जिल्ह्यातलं एक छोटंसं गाव. मध्य रेल्वेवर ठाणं आणि कल्याण या दोन मोठया गावांच्या मधे आणि रेल्वेच्या लोकल सेवेने मुंबईपासून तासाभराच्या अंतरावर. १९६५ – १९७० च्या सुमारास देखील डोंबिवली फार वेगळं होतं. त्यावेळी ते उच्चभ्रू, सुसंस्कृत लोकांचं, मुंबईच्या धकाधकीपासून दूर पण तरीही सोईस्कर अंतरावर वसलेलं असं एक छोटंसं वसतिस्थान होतं. गावाच्या सुसंस्कृत वातावरणाची साक्ष पटवण्यासाठी पु.भा. भावे आणि शं.ना.नवरे यांच्यासारखे दिग्गज साहित्यिक / नाटककार डोंबिवलीला आपलं घर मानून रहात होते.

आजीच्या घरातून पाठीमागे भाताची शेती दिसायची. पुढच्या अंगणात पेरू, चिंचा, जांभूळ आणि पपईची झाडं होती. त्यामुळे घरची फळं खाण्याचा आनंद उपभोगला होता. आजीच्या घरापुढच्या रस्त्याच्या कडेलाच भाजीवाले, फळवाले टोपल्या घेऊन विकायला बसायचे. त्यावेळी डोंबिवलीत व आजूबाजूच्या खेड्यांमधे आगरी लोकांची वस्ती खूप होती. आगरी म्हणजे ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी. कमरेला जेमतेम फडकी गुंडाळलेले आगरी पुरुष आणि चापूनचोपून नेसलेल्या रंगीबेरंगी लुगडयातल्या आगरी बायका कायम दिसायच्या. सगळे रापलेले आणि काटक. पुरुषांच्या कमरेला उघडे कोयते आणि बायकांच्या केसात भरपूर फुलं. काही आगरी बायका आजीकडे वर्षानुवर्षे घरकामाला होत्या. कुणी शेतातले तांदूळ घेऊन यायचं, कुणी वरी, तर कुणी करवंद. उन्हाळ्याच्या दिवसांत कलिंगड, टरबुजांनी भरलेल्या बैलगाडया घेऊन आजूबाजूच्या खेडयांतून आगरी लोक यायचे. आजीच्या घरासमोरच बैलगाडया सोडून बैलांना बांधून ठेवलं जायचं. या बैलगाडया घेऊन येणारे काही आगरी लोक आजीच्या चांगले ओळखीचे झाले होते. मग ते कधी कधी विकायला आणलेल्या कलिंगडांची रास आजीच्या घरातच लावून जायचे.

आजीच्या घरासमोरचं अंगण मातीचं होतं. दर आठवडा पंधरवडयाने ते शेणानं सारवलं जायचं. समोरच्या रस्त्याच्या कडेला भाजीवाल्यांनी इतस्तत: टाकून दिलेला सडका भाजीपाला खायला गावातली भटकी गाई-गुरं यायची. ती कधी मधी आजीच्या अंगणात फुलझाडं खायला किंवा अंगणात वाळत टाकलेलं काही हुंगायला यायची. मग त्यांना आरडा ओरडा करून हुसकावून लावलं की मोठंच काम केल्यासारखं मला वाटायचं. शाळेतनं आलं की संध्याकाळी हुंदडतांना आसपास मोकाट गुरांचा वावर कायम असायचा. त्यातले काही सांड कधी कधी एकमेकांवर नाक फेंदारून आणि शिंगं रोखून चालून जायचे आणि त्यांच्या झुंजीमुळे सगळीकडे धुरळा उडायचा. आसपासचे लोक आरडा ओरडा करून, दगडं काठया मारून त्यांना पळवून लावायला बघायचे. मग तो सगळा गलका ऐकून आजी किंवा मामा धावत बाहेर यायचे आणि आम्हा मुलांना घरात घेऊन जायचे.

त्याकाळी डोंबिवली गावाच्या थोडसं बाहेर गोग्रासवाडी म्हणून एक गोशाळा होती. आजूबाजूला भरपूर झाडी आणि शेतं असलेलं ते एक शांत आणि सुंदर ठिकाण होतं. कधीतरी काही सणानिमित्ताने किंवा केवळ सहलीसाठी आजी आणि आजूबाजूच्या बायका आम्हा मुलांना तिकडे घेऊन जायच्या. त्या श्रद्धाळू बायकांच्या देखरेखीखाली आम्ही मुलं त्या गाई वासरांना हिरवं गवत आणि गूळ खायला द्यायचो आणि त्यांच्या डोक्यावरून हात फिरवून नमस्कार ठोकायचो.

माझ्या मामांना भटकण्याची खूप आवड. त्यामुळे शनिवार-रविवारी आसपासच्या खेडयांमधे, टेकडयांवर, खाडयांवर मामांबरोबर मी खूप भटकलो. कल्याण किंवा मुंब्र्याच्या खाडीवर जायचं, करवंदाच्या जाळीमधून फिरून करवंद खायची, शेतांच्या बांधांवरून चालायचं, पावसात भिजायचं हे सारं भरपूर केलं.
एकंदरीत १९६० च्या दशकातल्या डोंबिवलीने मला एका छोटयाशा गावातलं स्वछंद बालपण उपभोगू दिलं. त्या निमग्रामीण वातावरणाचा रंग माझ्या नकळत माझ्या अंतरंगावर पक्का बसला आणि मग पुढे शहरी वातावरणाचे, रंगाचे, कितीही थर त्यावर चढले तरी तो मूळ निमग्रामीण वातावरणाचा गाभा काही पुसला गेला नाही.

१९७१ साली आजोळ सोडून मी माटुंग्याला (मुंबई) आई वडिलांकडे रहायला आलो. दादरच्या बालमोहन विद्यामंदिर या मराठी माध्यमाच्या, त्या काळच्या मुंबईतल्या अग्रगण्य शाळेमध्ये पाचवीपासून शिकू लागलो. दादासाहेब रेग्यांसारख्या (मुलांसाठी “दादा”) शिक्षण महर्षींनी सुरू केलेल्या या शाळेने, मराठी माध्यमाची कास धरून, मध्यमुंबईतल्या कमीत कमी दोन पिढयांवर शुद्ध मराठी मध्यमवर्गीय संस्कार केले.

रस्त्याने चालताना तिच्या मागून
ती वार्‍याची झुळूक होऊन
माझ्या मेंदूत शिरताच
मला तिच्या सौंदर्याची नशा चढून
मी ढकलायला लागताच
मला एक पुरुष सावरतो
पुरुषी अहंकार नाव असलेला...
मग शोधू लागतो
माझ्यातील पुरूष
तिच्या सौंदर्यात दडलेल्या उणिवा
आणि तिच्या कपडयांवर
जागोजागी पडलेल्या छिद्रांना
ज्या छिद्रांतून तो पाहतो तिला संपूर्ण
त्याला ह्वे तसे,
मी तिला कधीच विचारत नाही
त्या छिद्रांबद्दल
कारण मला माहीत असतं
ती छिद्रे माझ्यामुळेच झालेली आहेत...
कधी – कधी मी माझ्या जीवनातील
तीच अस्तित्वच नाकारून मोकळा होतो
मग ती वादळ झाली तरी
माझ्या मनालाही स्पर्श करीत नाही
आणि मला माझ्या पुरुषत्वाची
परीक्षा ही द्यावी लागत नाही...

कवी – निलेश बामणे

कोपऱ्यांत तो पडला होता, शरिर जर्जर होऊन
जरी झाला हतबल देह, सदैव उत्साही त्याचे मन...१,

झगडा देवूनी आयुष्याशीं, जीवनाचे घरकूल बांधले
सुख दु:खाच्या विटा चढवूनी, त्याग श्रमाचे लिंपन केले...२,

कर्तृत्वाचे शब्द उमटती, घरकूलाच्या भिंती मधूनी
जगण्यासाठी उभारी देती, इच्छा शक्तीस जागवूनी...३,

गतकाळाच्या आठवणी त्या, जगण्याचा तो ठेवा बनला
सार्थकतेच्या जाणीवेनें, अंत दशेतील क्लेश विसरला...४

डॉ. भगवान नागापूरकर
९००४०७९८५०
bknagapurkar@gmail.com

नाच ग घुमा
नाच ग घुमा
कशी मी नाचू
ह्या गावचा त्या गावचा
ऑर्केस्ट्रा नाही आला
रिदम नाही मला
कशी मी नाचू
ह्या कोपर्‍यावरचा
त्या कोपर्‍यावरचा
टेलर नाही खुला
नवा ड्रेस नाही मला
कशी मी नाचू
ह्या रोडचा त्या रोडचा
पार्लर नाही खुला
मेकप नाही मला
कशी मी नाचू
ह्या गावचा त्या गावचा
शूमार्ट नाही खुला
बूट नाहीत मला
कशी मी नाचू

जय दुर्गे चंडिके

माते, हे दुर्गे चंडिके

तुझ्या वरदहस्ताविण, माते, जग ना चालुं शके ।।

तूं चामुंडा, काली माता

अंबा, ‘शेरोंवाली’ माता

वेगवेगळें रूप तुझें भक्तांच्या मनिं झळके ।।

रुंड चेचशी पायाखालीं

मुंडमालिका कंठीं घाली

शूल नि खड्गावरुन करींच्या खलशोणित टपके ।।

तुझ्या कृपेनें जीवन फळतें

विश्व तुझ्या इच्छेनें पळतें

आज्ञेनेच तुझ्या, रविशशिनें अंबर नित चमके ।।

जन्ममृत्युचें करसि नियंत्रण

तूंच काळचक्राचें कारण

काल-आज-अन्-उद्यापलिकडे तव अस्तित्व टिके ।।

तव गरिमा गातात सर्वजण

जगत् तुला करताहे वंदन

लक्ष देवदेवींचें मस्तक तुझियापुढे झुके ।।

नयनें उत्सुक करण्यां दर्शन

पदरज करो ललाटा पावन

अथक तुझें गुणगान गर्जुं दे सार्‍या भक्तमुखें ।।

पापांचें क्षालन कर माते

क्लेशांचा आतप हर माते

भर माते आमुच्या जीवनीं चिन्मय सर्व सुखें ।। - - -

- - -

- सुभाष स. नाईक. Subhash S. Naik

सांताक्रुझ (प), मुंबई. Santacruz (W), Mumbai.

Ph-Res-(022)-26105365. M – 9869002126

eMail : vistainfin@yahoo.co.in

Website : www.subhashsnaik.com / www.snehalatanaik.com

कोकणाचा कुलाचार भावे पाळतो वरूण
इथे निसर्ग भरतो अन्नपूर्णेचे बोडण

सह्याद्रिचे कातळकडे जणू मांडिले चौरंग
हिरवट रानवेली, रांगोळीत पुष्परंग

शेते-खाचरे रेखीव मांडलेल्या काथवटी
त्यात केळीची ग पाने हिरवळीची गोमटी

ताडामाडांसह उभे स्वागता आगर
सुवासिनींचे चरण धुतो अरबी सागर

सुरंगी-अबोलीचे देवीलागी वळेसर
आंबे फणस जांभळे नैवेद्याला फलाहार

अष्टगंधाचा दरवळ देती बनात केवडे
देवीच्या पूजेला नारळ-सुपारी अन् विडे

तृणकुसुमे शोभती देवीलागी अलंकार
रिमझिम सनईचा आकाशी झंकार

घन गर्जना करून गाती मंगल आरती
विद्युल्लता तळपती तबकात जणू ज्योती

वृक्षांच्या माथ्याला काजव्यांची रोषणाई
कोकणकन्यांची बोडणालागी घाई

मनःपूत कोसळती मग पर्जन्याच्या धारा
पंचपात्रे भरभरून जणू पंचामृतधारा

आनंदाचे झरे खळाळती हिरव्या रानी
भरे बोडण तृप्तीचे वसुंधरेच्या सदनी

पलिकडे मावळात वारकर्यांचे रिंगण
इथे कोकणात भरे अन्नपूर्णेचे बोडण!

- गौरी बावडेकर