योहान्स गुटेनबर्गने १४५० च्या दशकात शोधलेले ‘मूव्हेबल मेटल टाईप’ (फिरते धातूचे टाईप) हे तंत्रज्ञान मानवी इतिहासातील सर्वात क्रांतिकारी शोधांपैकी एक मानले जाते. या तंत्रज्ञानाने केवळ पुस्तके हाताने लिहिण्याचे कष्टच संपवले नाहीत, तर अवघ्या काही दिवसांत हजारो प्रती छापणे शक्य करून दाखवले.

गुटेनबर्गने या यंत्राची निर्मिती करण्यासाठी द्राक्षांचा रस किंवा ऑलिव्ह ऑईल काढण्याच्या लाकडी ‘स्क्रू प्रेस’ (Screw Press) यंत्राच्या संरचनेचा आधार घेतला होता. हे यंत्र पूर्णपणे लाकडापासून बनवलेले असायचे आणि त्याची अंतर्गत रचना वास्तुकलेचा एक उत्तम नमुना होती. या यंत्राला भक्कम आधार देण्यासाठी लाकडाचे दोन मोठे खांब आणि वरच्या बाजूला एक आडवा तुळई असायचा, ज्यामुळे यंत्रावर प्रचंड दाब दिल्यानंतरही ते स्थिर राहायचे. यंत्राच्या अगदी मध्यभागी लाकडाचा एक जाड आणि मोठा स्क्रू बसवलेला असायचा, ज्याला एक लांब दांडा (Lever) जोडलेला असे. जेव्हा मुद्रक हा दांडा ताकदीने ओढायचा, तेव्हा तो स्क्रू खाली फिरायचा. या स्क्रूच्या खालच्या टोकाला लाकडाची एक सपाट आणि जड फळी जोडलेली असायची, ज्याला ‘प्लेटन’ म्हटले जायचे. स्क्रू खाली फिरला की हे प्लेटन खाली येऊन कागदावर दाब द्यायचे. यंत्राच्या खालच्या भागात एक सरकणारा लाकडी टेबल असायचा, ज्याला ‘बेड’ किंवा ‘कोफिन’ म्हटले जायचे आणि याच टेबलावर अक्षरांचे धातूचे उलटे ठोकळे रचलेले असायचे. एका गोल फिरणाऱ्या चक्राच्या (Rounce) साहाय्याने हा टेबल स्क्रूच्या खाली सरकवला जायचा आणि छपाई झाल्यावर बाहेर काढला जायचा. तसेच, कागद अचूक जागी धरून ठेवण्यासाठी आणि कागदाच्या कडांना शाई न लागता तो स्वच्छ राहण्यासाठी ‘टिमपॅन’ आणि ‘फ्रिस्केट’ नावाच्या दोन वेगळ्या लाकडी चौकटी वापरल्या जायच्या. जेव्हा मुद्रक लिव्हर ओढायचा, तेव्हा संपूर्ण ताकद स्क्रूद्वारे प्लेटनवर केंद्रित व्हायची आणि अक्षरांवरील शाई कागदावर हुबेहूब उमटायची. या यंत्राद्वारे ताशी सुमारे २५० पाने छापली जायची, ज्याने ज्ञानाच्या प्रसाराला अभूतपूर्व वेग दिला. 

युरोपमध्ये झालेल्या या मुद्रण क्रांतीनंतर अवघ्या १०० वर्षांच्या आतच या क्रांतिकारी तंत्रज्ञानाने भारतात प्रवेश केला आणि भारताचा हा मुद्रण इतिहास एका रंजक अपघाताशी जोडलेला आहे. भारतातील पहिले मूव्हेबल टाईप छपाई यंत्र ६ सप्टेंबर १५५६ रोजी गोव्यात आले. हे यंत्र पोर्तुगालहून ‘पोर्तुगीज जेसुइट’ ख्रिश्चन धर्मप्रसारकांनी जहाजाद्वारे आणले होते. विशेष म्हणजे हे छपाई यंत्र वास्तविक भारतासाठी नव्हे, तर पोर्तुगालचा राजा ‘जॉन तिसरा’ याने आफ्रिकेतील ‘अॅबिसिनिया’ (आजचा इथिओपिया) या देशात ख्रिश्चन धर्माच्या प्रचारासाठी पाठवले होते. परंतु, ते जहाज वाटेत गोव्याच्या बंदरावर थांबले असता, इथिओपियातील राजकीय परिस्थिती कमालीची बिघडल्याची बातमी आली. त्यामुळे ते यंत्र पुढे न पाठवता गोव्यातील ‘सेंट पॉल्स कॉलेज’ येथेच स्थापित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. या छापखान्यातून १५५७ मध्ये ‘डॉक्ट्रिना ख्रिस्ता’ (Doutrina Christa) हे पोर्तुगीज भाषेतील धार्मिक पुस्तक छापले गेले, जे सेंट फ्रान्सिस झेवियर यांनी लिहिले होते आणि हेच भारतात छापले गेलेले पहिले पुस्तक ठरले. 

सुरुवातीला पोर्तुगीज भाषेत छपाई झाल्यावर, स्थानिक लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी पोर्तुगीजांनी भारतीय भाषांचे धातूचे ठोकळे बनवण्यास सुरुवात केली. भारतात ज्या पहिल्या भारतीय भाषेचे ‘मूव्हेबल टाईप्स’ बनवले गेले, ती भाषा तमिळ होती आणि त्यानंतर मळयालम आणि कोंकणी भाषांचे टाईप्स बनवले गेले. याच पोर्तुगीज छापखान्यांच्या काळात १६१६ मध्ये ‘फादर थॉमस स्टीफन्स’ यांनी ख्रिस्तायनावर आधारित ‘क्रिस्तपुराण’ हा महाग्रंथ लिहिला, जो ओवीबद्ध मराठी आणि कोंकणी भाषेत होता. पुढे ब्रिटीश काळात, म्हणजेच १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, हे छपाई तंत्रज्ञान मुंबई, कोलकाता आणि चेन्नई यांसारख्या प्रमुख शहरांमध्ये वेगाने विस्तारले आणि खऱ्या अर्थाने मराठी वृत्तपत्रे व पुस्तकांच्या व्यावसायिक छपाईला मोठी गती मिळाली. अशा प्रकारे, जे तंत्रज्ञान युरोपमध्ये औद्योगिक आणि वैज्ञानिक क्रांतीचे मुख्य कारण बनले, ते भारतात मात्र एका रंजक योगायोगाने आणि धार्मिक प्रसाराच्या उद्देशाने दाखल झाले.

थोडक्यात सांगायचे तर, योहान्स गुटेनबर्गचे हे ‘मूव्हेबल मेटल टाईप’ तंत्रज्ञान केवळ एका छपाई यंत्राचा शोध नव्हता, तर ती मानवी विचार आणि ज्ञानाच्या क्षितिजाचा विस्तार करणारी एक जागतिक वैचारिक क्रांती होती. ज्या लाकडी सांगाड्याने आणि धातूच्या ठोकळ्यांनी युरोपमध्ये प्रबोधन युग आणि विज्ञानाची पहाट आणली, त्याच तंत्रज्ञानाने एका रंजक अपघाताद्वारे भारतात पाऊल ठेवले. पोर्तुगीज धर्मप्रसारकांपासून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे ब्रिटिशांच्या काळात मुंबई आणि कोलकात्यासारख्या शहरांमध्ये पोहोचला आणि त्याने भारतीय समाजजीवनाचे चित्रच बदलून टाकले. या तंत्रज्ञानामुळेच पुढे वृत्तपत्रे, नियतकालिके आणि साहित्याची निर्मिती झाली, ज्याने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला आणि समाजसुधारणेच्या चळवळींना वैचारिक धार दिली. आज आपण ज्या डिजिटल युगात जगत आहोत, त्या माहितीच्या महाजालाचा पाया याच लाकडी स्क्रू प्रेस आणि धातूच्या अक्षरांनी रचला होता. एका ऐतिहासिक योगायोगातून भारतात आलेले हे पाश्चात्त्य तंत्रज्ञान पुढे भारतीय संस्कृती आणि भाषेचा अविभाज्य भाग बनले, हेच मानवी प्रगतीचे आणि जागतिक वारशाचे सर्वात सुंदर आणि जिवंत उदाहरण आहे.