व्हेजिटेरिअन लोकांसाठी डाळ हि एक वरदानच असते. त्यातलाच अख्खा मसूर हा एक डाळीचा प्रकार आपण पाहणार आहोत. मला नेहमीच जेवणामध्ये प्रयोग करायला आवडतात, पण जेंव्हा मी अख्खा मसूर रेस्टोरंट मध्ये खाल्ला आणि पहिल्यांदा घरी बनवला, तेव्हा ग्रेवी जमली नाही. मसूर पण खुप शिजले होते, म्हणून पुन्हा प्रयत्न केला. मसाल्यांची ग्रेवी बनवली परंतु त्यामध्ये मसाल्यांचीच चव जास्त लागली….म्हणून मग मी हा वेगळा प्रकार करुन पाहिला जेणेकरुंन मसूरला मसूरचिच चव लागावी आणि चव उत्कृष्ट असावी. आणि हा प्रयोग यशस्वी झाला, तुमच्यापर्यंत ही रेसिपी पोहचावी अशी इच्छा.

तर आज मी तुम्हाला अशीच थोड़ी वेगळी, चवदार आणि दररोज पेक्षा वेगळा टच असलेली अख्खा मसूर दाखवणार आहे. थोड़ी इनोवेटिव, रेस्टोरंट स्टाइल आणि कोल्हापूरी पद्धतीने केलेली! तर मग आजच्या जेवणाचा मेनू अक्खा मसूर करुन घरच्यांना खुश करा.

साहित्य:
2 कप उकड़लेले मसूर ( याला रात्रभर भिजत ठेवा,नंतर त्यामधे कसूरी मेथी,मीठ आणि किसलेले आले टाकून 2 शिट्ट्या दया ), 1 कप मसूर पेस्ट ( ही बनवण्यासाठी शिजवलेल्या मसूर मधुनच आर्धा कप मसूरची ग्रेवी साठी पेस्ट बनवायचि आहे ), 1 कप बारीक़ कापलेला टोमॅटो, 1 कप बारीक़ चिरलेली कोथींबीर, 2-3 तेज पत्ते, 1 चमचा जीरा, 1 चमचा धना पावडर, 1 चमचा गरम मसाला पावडर, 1 चमचा हळद, 2 चमचे लाल मिर्ची पावडर( काश्मिरी लाल मिर्च), 8-9 लसनाच्या पाकळ्या, 3 चमचे फ्रेश क्रीम, 1 कप बारीक़ चिरलेला कांदा,2 हिरव्या मिरच्या,आर्धा कप तेल, मीठ स्वादानुसार

कृती:
१) एका कढई मध्ये तेल गरम करत ठेवा, (ईथे गॅस मध्यम आचेवर ठेवा) तेल तपल्यावर जीरे व सोबत लसूण टाका.
२) लसूण सोनेरी होत आल्यावर त्यामधे तेज पत्ता आणि कांदा,हळद टाकून चांगले मिक्स करा. कांदा ब्राऊन झाल्यावर त्यामधे टोमॅेटो टाका, चांगले मिक्स करा, कांदा अणि टोमॅटो मधून तेल सुटायला लागल्यावर त्यामध्ये धना पावडर, गरम मसाला पावडर आणि लाल तीखट टाकून चांगले मिक्स करा.
३) नंतर त्यामधे मसूर पेस्ट घाला, परतून घ्या अणि मग ग्रेवी साठी जितके पाणी हवे असेल तितके घालून ग्रेवी तयार करून घ्या, लक्षात ठेवा इथे आपल्याला मसूर शिजवतानाचेच पाणी वापरायचे आहे. ग्रेवी चांगली परतून शिजवून घ्यायची आहे. नंतर शिजवलेला मसूर घाला आणि मसूर व ग्रेवी चांगली परतून घ्या.
४) शिजतनाच हिरव्या मिरच्या आणि कोथींबीर टाका त्यामुळे खुप चांगली चव येते, आताउकळी आल्यावर गॅस कमी करा.
५) नंतर त्यात क्रीम टाका, चांगले मिक्स करा, चमच्याने ढ़वळत रहा जेणेकरुन क्रीम फुटणार नाही. आता झाकण ठेऊन 2 मिनट मंद आचेवर वाफ दया.
६) वाफ दिल्यावर सर्विंग बाऊल मध्ये काढून, वरुन कोथींबीर आणि क्रीम ने सजवून गरमा गरम चपाती,रोटी किंवा भातासोबत वाढा:)

बेबी कॉर्न व मशरूम 2-3 मिनिटे गरम पाण्यात ठेवून निथळून घ्या. कढईत तेल गरम करून तमालपत्र, जिरे, लाल मिरची, लवंग, कांदा, आले-लसूण पेस्ट, लाल मिरची पेस्ट, कोथिंबीर, किचन किंग मसाला, साखर व मीठ घालून परता. टोमॅटो प्युरी घालून 2-3 मिनिटे शिजवा.

आपण दुधीचा हलवा बर्‍याचवेळा खाल्ला असेल. फारच मस्त असतो. पण कधी दुधीची खीर खाऊन बघितलेय? ही पण एक सुंदर आणि चविष्ट पाककृती आहे. चला बघूया कशी करायची ते..

साहित्य - गव्हाच्या लाह्या, ज्वारीच्या लाह्या, धानलाह्या, मूग डाळ, मसूर डाळ, मटकी, हरभरा डाळ, हिरवे वाटाणे, काबुली चणे, शेंगदाणे, काजू, बेदाणे, खोबर्यावचे काप, तेल, मीठ, लाल तिखट, हळद, सायट्रिक अँसिड, साखर, गरम मसाला, हिंग, खसखस, कढीपत्ता आणि मोहरी.

कृती - एक-एक वाटी तिन्ही प्रकारच्या लाह्या, इतर धान्य अर्धी अर्धी वाटी किंवा आपल्या आवडीप्रमाणे घेऊन भिजत घालावी, ८-१0 तासांनी पाण्यातून काढून कापडावर घालून कोरडे करावे, कढईत तेल तापवून डाळी आणि धान्यं तळून घ्यावी तसेच शेंगदाणे, काजू तळावे. तळलेले जिन्नस आणि लाह्या एकत्र करावे. एक वाटीभर तेल तापवून त्यात कढीपत्ता, मोहरी, हिंग, हळद, खसखस घालून जरा परतावं. त्यात वरील मिश्रण घालून मीठ, लाल तिखट, गरम मसाला, खोबर्या चे काप आणि बेदाणे घालून सर्व जिन्नस खाली-वर करावं. सायट्रिक अँसिड आणि साखर बारीक करून सर्वात शेवटी टाकावी. गॅस बंद करून सर्व जिन्नस चांगलं एकत्र करावं. हा चिवडा व्यवस्थित गार झाल्यावर डब्यात भरावा.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य:- पिकलेला पेरू १ नग, गूळ चवीनुसार, मेथी, हिंग, मोहरी, जिरं फोडणीकरिता, हळद, तिखट चवीनुसार, धणे-जिरे पावडर- अर्धा-अर्धा चमचा, गरम मसाला १ चमचा, मीठ चवीनुसार, तेल २ चमचे, मेथी १ चमचा.

कृती:- २ चमचे तेलात मोहरी, जिरं, मेथी, िहग घालून फोडणी करावी. त्यात बारीक चिरलेली हिरवी मिरची घालून नंतर पेरूच्या फोडी घालाव्या. चवीनुसार मीठ घालून थोडं वाफवल्यावर उरलेला मसाला घालून थोडं पाणी टाकून शिजवावे. सर्वात शेवटी चवीनुसार गूळ घालून थोडा वेळ थंड करून फ्रिजमध्ये ठेवावे.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२०१७३३

साहित्य : केळी, हिरवी मिरची, कोथिंबीर, नारळाचा चव, दही, साखर आणि मीठ.

कृती : सर्वप्रथम केळी सोलून बारिक चिरणे. त्यात हिरवी मिरची बारिक करुन घालणे. नारळाचा चव, साखर, मीठ, दही व थोडी कोथिंबीर घालून ढवळून घेणे. ही कोशिंबीर उपासाला चालते.

-- सौ. सुनिता दामले

तुरीची डाळ, हरबऱ्याची डाळ, मुगाची डाळ, उडदाची डाळ व मसुराची डाळ थोडी-थोडी घ्यावी व भिजत घालून डाळी वाटून घ्याव्या. नंतर त्यात मीठ, मिरच्या, कढीलिंब, जिरे व कांदा घालून वडे करावे.

साहित्य: ७-८ मध्यम गाजराचे काप, ३ मध्यम बारीक चिरलेले कांदे, ४ कप व्हेज स्टॉक किंवा पाणी, २ कप दूध, २ टे. स्पून लोणी, अर्धा कप घोटलेली मलई, १ टी स्पून कॉर्नफ्लोअर, १ टे.
स्पून किसलेले चीज, वेळ: ३० मिनिटे मीठ, मिरेपूड चवीप्रमाणे.

कृती: पातेल्यात प्रथम लोणी वितळवून घ्यावे. त्यात गाजर आणि चिरलेला कांदा चांगले परता. थोडे मऊ करून घ्यावे. त्यात व्हेज स्टॉक घालावा. झाकण ठेऊन मंद गॅसवर शिजवावे. नंतर त्यातील थोडे गाजर काढून घ्या व उरलेले मिश्रण मिक्सरमध्ये फिरवून उकळत ठेवा. या मिश्रणात दूध आणि कॉर्नफ्लोअरची पेस्ट करुन घाला. मीठ, मिरे पावडर घाला व चमच्याने सूप चांगले ढवळत सूप चांगले उकळवा. गरम गरम सूप बाऊलमध्ये ओतावे. त्यावर किसलेले चीज घाला. त्यावर किसलेले चीज घाला.

उत्तर. नाही... यामागे फक्त गणेशाला प्रिय एवढेच त्याचे महत्त्व नाही.

भाद्रपद महिना हा वास्तविक पावसाळ्याचा जोर संपत येत शरद ऋतूतील ऊष्म्याकडे घेऊन जाणारा काळ. लवकरच अश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्र येईल आणि त्याच बरोबर शरदाचे कडक ऊन ज्याला सर्वसामान्य भाषेत 'अॉक्टोबर हीट' असे म्हणतात तो काळ सुरू होईल. किंबहुना यंदा पाऊस कमी झाल्याने ऊन्हाचा जोर वाढलेला आत्ताच जाणवत आहे. या ऊष्म्याने पित्ताचा प्रकोप होतो. त्यातच वर्षाऋतूत वातही वाढलेला असतो. पावसाळ्यात अग्निही मंद होतो. अशा मंद अग्निसाठीच लंघनरूपी वेगवेगळी व्रते सांगितली आहेत. या व्रतांच्या निमित्ताने चातुर्मासातील देवपूजनाचे फळ मिळतेच, तसेच उपवासाने पोटास आराम मिळून पचनही बिघडत नाही. व्रते नसताना मात्र हवे तसे सण साजरे करा वा जड पक्वान्ने खा असा संदेश मात्र मुळीच नाहीये. उलट या वाढलेल्या वात-पित्ताला काबूत ठेवण्यासाठीच नारळ-खोबरे-तांंदूळ-गहू-साखर-गूळ-साजूक तूप असे आहारातील नेहमीचेच घटक, लाभदायक तरीही पौष्टिक, तृप्तीकारक पदार्थांचे सेवन करावे असे सांगितले आहे. गौरीसाठी घावन-घाटले हेही तांदूळपिठी, गूळ, खोबरे यांचाच संयोग.

मोदकाचे घटक, त्यांचे उकडणे वा तळणे हे संस्कार हे सर्व देशापरत्वे बदलते. किनारपट्टीला उष्णता असते पण हवा दमट असते, तसेच नारळाचा मुबलक वापर असतो - अशावेळी आहारात दुसऱ्या स्नेहाची फार आवश्यक आहे असे नाही आणि म्हणूनच किनारपट्टीपर तळणीचे पदार्थ कमीच व उकडून करायचे पदार्थ जास्त. पीठा, मोदक, कोळकटै हे पदार्थ सागरी किनारपट्टीवरचेच.

याउलट - देशावर - रूक्षता जास्त म्हणून स्नेहाचे प्रमाण आहारात जास्त असावे लागते यासाठीच तळणीचे पदार्थ व जेवणात तेलबियांच्या वापराचे प्रमाणही जास्त. म्हणूनच तळणीचे मोदक व गौरीसाठी पोट भरायला फराळाचे पदार्थ हेही त्याचसाठी.

वर्षभर या ना त्या कारणांनी, निमित्तानी, सणा-समारंभाला वा कोणताही आनंद साजरा करायला गोड पदार्थांचे नियोजन केले जातेच. श्रीखंड, गुलाबजाम, पुरणपोळी याखेरीज पनीर पासून बनविलेले पदार्थ यांची मोठी चलती आहे. भरीसभर व लगेच उपलब्ध, सर्वांना आवडतात म्हणून केक व पेस्ट्रीज्ची नवी नवी दुकानेही उघडत आहेत व बरकतीत चालतच आहेत. या सगळ्यात आपण आपल्या परंपरा त्याजून वा सोयीस्करपणे बाजूला सारून आपलेच नुकसान करत असतो.

तेव्हा नेवैद्य ना मग तो कोणताही गोड पदार्थ असे आपण सोयीचे करून घेतले असले तरीसुद्धा इतर कोणतेही पक्वान्न असताना निदान गणपतीत तरी मोदकांची उणीव भासतेच, कितीही विकतचे मोदक आणले तरी किमान एक दिवसतरी घरी मोदकांचा घाट घातला जातोच आणि तो घालायलाच हवा.. स्वतःसाठी आणि घरातील सर्वांच्या-आमंत्रितांच्या तब्येतीसाठीही.

अशा या मोदकांनी आपले वात-पित्त आटोक्यात आले असतील, रूक्षता-कोरडेपणा, अतिरिक्त उष्णता कमी केली असेल, रसादि सात धातूंचे पोषण करून, शरीरास आवश्यक स्निग्धता, तृप्ती दिली असेल, बळ दिले असेल, पौष्टिक असूनही वजन वाढवले नसेल असा विश्वास मला आहेच. तुम्हांलाही साजूक तुपाची धार मोदकांवरून घेताना व मनापासून त्यांचा आस्वाद घेताना फक्त Calories, fats, proteins, etc. etc. चे आकडे डोळ्यापुढे न दिसता - व कोणतीही बोच वा खंत वा अपराधी न वाटता आपल्या पूर्वजांना आजच्या नित्य-नूतन संशोधनातून विचार बदलणाऱ्या Dieticians पेक्षा जास्त बुद्धि-प्रज्ञा व मानवाची-त्यांच्या येऊ घातलेल्या पिढ्यांची जास्त काळजी होती हा विश्वास वाटून त्यांचे मनापासून आभार मानावेसे वाटले तरच हे मोदकपुराण पचले असे म्हणेन मी. आत्तापर्यंतच्या पिढ्यांनी त्या प्रथा-संकेत विश्वासाने आपल्या पिढी पर्यंत पोचवले यासाठी त्या पिढ्यांचे-पूर्वजांचे आभार मानू या.

-- संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

संदर्भ - वैद्य तनुजा गोखले

चीज पायनॅपल – Recipe