खाद्ययात्रा

नारंगी, पिवळसर, लालसर रंगाची आणि विविध आकारांची चवीला आंबट-गोड बोरांचा हंगाम सुरू झाला आहे. डिसेंबर, जानेवारी महिन्यात बोरांचा हंगाम बहरात असतो. फेब्रुवारी महिन्यात हा हंगाम संपतो. बोरं ही अग्निप्रदीपक असतात. स्वस्त आणि मस्त असं हे फळ असतं. बोर हे एक लालसर पिवळट रंगाचे आंबटगोड चवीचे फळ आहे.

आता फणसाचा सीझन चालू झाला आहे. मार्चच्या मध्यापासून बाजारात फणस दिसायला सुरवात होते. अगदी मे जून महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत हा हंगाम चालतो. पिकलेला फणस शीतल, स्निग्ध, तृप्तीदायक, मधुर गुणात्मक, मांसवर्धक व बलदायक असतो. फणसाला हिंदीत ‘कठहल’, तेलगु आणि ओरिसामध्ये ‘पनस’, इंग्रजीत ‘जॅकफुट्र’ अशी नावं आहेत. फणसाचे गर व आठळ्यामध्ये कॅल्शिअम, फॉस्फरस, लोह, कॅरोटिन, थायमीन रिबोफ्लेविन, नायसिन व ‘क’ जीवनसत्त्व भरपूर प्रमाणात असते तसेच प्रथिने, मेद, खनिजे, आद्र्रता, तंतुमय, पिष्टमय पदार्थही असतात. या सर्व गुणधर्मामुळे शरीर संवर्धनासाठी, पचनशक्ती वाढविण्यासाठी फणसाचा उपयोग होतो.
बरका व कापा फणस अशा त्याच्या दोन जाती आहेत. कापा प्रकारात मधुर चविष्ट व कडक गरे आढळतात व हे गरे पिवळ्या रंगाचे असतात तर बरकामध्ये गोड व लिबलिबीत नरम व पांढरे गरे आढळतात. याशिवाय विलायती फणस अशी फणसाची आणखी एक जात असून हा फणस प्रामुख्याने भाजीसाठी वापरला जातो. फणसाचे गरे व आठळे दोन्हीमध्येही औषधी गुणधर्म आहेत.
० फणसाचे गरे सुकवून नंतर त्याचे दळून पीठ करून त्याची पातळ पोळी किंवा पुरी बनविल्यास वर्षभर फणसाचा आस्वाद घेता येतो.
० लहान मुलांना ही फणसाची पोळी खाण्यास द्यावी, यामुळे त्यांच्या शरीराची वाढ चांगली होते.
० फणसांच्या गऱ्याची खीर व कढीही उत्कृष्ट होते. तसेच फणसापासून जाम, जेली, मुरंबा तयार करता येतो. हे सर्व पदार्थ लहान मुलांना आवडतात म्हणून या सर्व पदार्थाचा आहारामध्ये समावेश करावा. कच्च्या फणसाची भाजी बनवावी तसेच आठळ्या ओल्या असताना त्यांची भाजी बनवावी किंवा वाफवून आंब्याच्या कोयीप्रमाणे खावीत.
० फणसाची बी सुकवून दळून त्याचे पीठ बनवावे व या पिठाचा वापर भाजीत, आमटीत रश्श्यासाठी करावा किंवा त्याची थालिपीठे बनवावीत. हे अत्यंत पौष्टिक असल्याने अशक्तपणा, जुना ताप, कृशव्यक्ती यांचे आरोग्य चांगले राहण्यासाठी आठळीच्या पिठाचा वापर करावा. आठळीच्या पिठापासून खीरही बनविता येते. रुग्णांसाठी खीर बनवून तिचा वापर करावा.
० फसणाचे गरे, लहान मुलांच्या शक्तीप्रमाणे खाण्यास द्यावे. त्यांची शारीरिक व मानसिक वाढ चांगली होण्यासाठी याचा उपयोग होतो.
० फणसाची मुळे अतिसारावर उपयोगी पडतात.
० फणसाची आठळी भाजून खावी. ही फार चविष्ट व पौष्टिक असते. म्हणून शरीर दणकट व बलवान होण्यासाठी तिचा वापर करावा.
० सांधे दुखत असतील तर फणसाच्या कोवळ्या पानांनी शेकावीत, यामुळे सांध्यावरची सूज कमी होऊन आराम मिळतो.
० फणसाचा चीक शरीरावर जर बेंड आले असेल तर उपयोगी पडतो. या चिकामुळे बेंडाची सूज नाहीशी होऊन ते पिकते व त्यात असणाऱ्या ‘पू’चा निचरा होतो.
० कृशव्यक्तींनी वजन वाढविण्यासाठी रोज ७-८ फणसाचे गरे खावेत किंवा त्याच्या आठळ्याची खीर करून खावी.
फणस हे पौष्टिक असल्याकारणाने ते शारीरिक व मानसिक आरोग्य उत्तम राखण्यासाठी चांगले आहे, परंतु फार गरे खाल्ल्यास त्यामध्ये असणाऱ्या एन्झाइममध्ये अपचन होऊन जुलाब होतात. म्हणून सहसा फणस जेवण झाल्यावर खाऊ नये. फणसाचे गरे खाल्ल्यानंतर त्यावर नागवेलीचे पान खाल्यास पोट फुगते व खूप त्रास होतो. अशा वेळी िलबूपाणी प्यावे. त्यामुळे पोटफुगी कमी होते. पोट जास्त भरलेले नसताना मधासोबत गरे खाल्ल्यास बाधत नाहीत. फणसा नंतर पान खाणे हानिकारक असते.
फणसामध्ये कोणत्याही प्रकारची साखर नसल्यामुळे मधुमेह झालेल्यांसाठी महत्त्वाचे फळ.
फणसातील पोषणद्रव्यांमध्ये कर्करोग विरोधी, क्षरण विरोधी आणि अल्सर विरोधी घटक असल्यामुळे अनेक रोगांवर गुणकारी आहे. फणसाच्या साकटाची, पावाची, आठळ्यांची आणि कच्च्या ग-याची भाजी केली जाते. याचबरोबर फणसापासून फणस पोळी, तळलेले गरे आणि सांजणे केले जातात.
काही फणसापासून केलेले पदार्थ.
फणसाचे सुसेल
साहित्य. कोवळा फणस, चार हिरव्या मिरच्या, अर्धी वाटी ओले खोबरे, एक चमचा भिजवलेले काळे वाटाणे, थोडी चिंच, चवीपुरता गूळ, मीठ, फोडणीसाठी तेल, हिंग, मोहरी, कोथिंबीर चिरून.
कृती. फणस व्यवस्थित चिरून घ्यावा. वरची साल व आतील दांडा काढून टाकावा. फणसाच्या उभ्या फोडी करून कुकरमध्ये शिजवून घ्याव्यात. गार झाल्यावर हाताने चांगले कुस्करून घ्यावे. एका पॅनमध्ये तेल घालून मोहरी-हिंगाची फोडणी करावी व वाटाणे घालून झाकावे. वाटाणे उडू लागतात. मग त्यात भाजी घालावी. खोबरे व मिरची वाटून घालावे. चवीपुरता गूळ व मीठ घालावे. ढवळून, झाकून एक वाफ आणावी वरून कोथिंबीर घालावी.
फणसाची सुकी भाजी
साहित्य. कोवळा फणस, एक चमचा भिजवलेली तुरीची डाळ, पाच-सहा लसूण पाकळ्या ठेचून, एक चमचा ओले खोबरे, दोन-तीन हिरव्या मिरच्या चिरून, हळद, मीठ, तेल.
कृती. फणसाची साल व आतील दांडा काढून फणस बारीक चिरून घ्यावा. कढईत तेल घालून त्यात लसूण, हिरव्या मिरच्या घालाव्या. त्यात भिजवलेली तुरीची डाळ घालावी व थोडे पाणी घालावे. त्यात भाजी घालून झाकणीवर पाणी ठेवून भाजी शिजू द्यावी. भाजी शिजल्यावर हळद, मीठ व खोबरे घालावे. भाकरी किंवा पोळीसोबत ही भाजी छान लागते.
फणसाचे दबदबीत
साहित्य. कोवळा फणस, अर्धी वाटी तुरीची डाळ, दोन चमचे मिरची पावडर, पाव चमचा हळद, थोडी चिंच, अर्धी वाटी ओले खोबरे, पाच-सहा त्रिफळे, एक चमचा खोबरेल तेल, मीठ.
कृती. फणसाची साल व आतील दांडा काढून मध्यम आकाराच्या फोडी करून घ्याव्यात. तुरीची डाळ व फणस कुकरमध्ये शिजवून घ्यावे. खोबरे, मिरची पावडर, हळद, चिंच हा मसाला वाटून घ्यावा. त्यात त्रिफळे ठेचून घालावेत. शिजवलेली डाळ व फणसाच्या फोडी एकत्र करून त्यात मसाला घालून शिजत ठेवावे. मीठ घालून चांगले उकळल्यावर खोबरेल तेल घालून खाली उतरवावे.
फणसाची बिर्याणी
साहित्य. दोन वाट्या तांदूळ, दोन वाट्या कच्च्या कोवळ्या फणसाच्या फोडी, दोन चमचे तूप, एक चमचा मिरची पावडर, अर्धा चमचा हळद, दोन तमालपत्र, दोन मोठे कांदे व टोमॅटो, मीठ, तेल.
गरम मसाला. एक मोठा चमचा धने, प्रत्येकी एक छोटा चमचा जिरे व बडीशेप, तीन लवंगा, चार-पाच काळे मिरे, एक वेलची, एक इंच दालचिनी हे सर्व भाजून त्याची पावडर करावी.
वाटायचा मसाला. एक इंच आले, सहा लसूण पाकळ्या, एक हिरवी मिरची, एक मोठा चमचा कोथिंबीर हे सर्व मिक्स रवर वाटून घ्यावे. टोमॅटोसुद्धा चिरून वाटून घ्यावेत. कांदे उभे चिरून घ्यावेत. फणसाच्या फोडींना थोडे मीठ लावून ठेवावे.
कृती. तांदूळ अर्धा तास आधी धुवून ठेवावेत. कढईत तेल घालून गरम झाल्यावर फणसाच्या फोडी सोनेरी रंगावर तळून बाजूला ठेवाव्यात. कढईत तूप घालून तमालपत्र घालावे. मग तांदूळ घालून परतून घ्यावे. चार वाट्या कढत पाणी घालून कुकरमध्ये भात शिजवून घ्यावा. कढईत पुन्हा तूप घालून कांदा गुलाबी रंगावर परतून घ्यावा. मसाल्याची पावडर चाळून खमंग वास येईपर्यंत परतून वाटलेला मसाला घालून चांगले परतावे. मिरची पावडर, हळद, मीठ व तळलेल्या फणसाच्या फोडी घालून एकत्र करावे. त्यात तयार भात घालून एकत्र करून मंच आचेवर एक वाफ द्यावी. गॅसवरून खाली उतरवून वरून कोथिंबीर पेरावी.
जून फणसाच्या गरे-गोट्यांची भाजी
साहित्य. फणस चिरून आतील गरे व आठळ्या घ्याव्यात. गरे चिरून घ्यावे. आठळ्यांची वरची साले काढून त्या चिरून घ्याव्या. चार-पाच हिरव्या मिरच्या, हळद, अर्धी वाटी ओले खोबरे, दोन कांदे चिरून, मीठ, तेल.
कृती. कढईत तेल घालून कांदा घालावा. थोडे मीठही घालावे. कांदा लवकर नरम होतो. त्यात मिरच्या घालून, कांदा गुलाबी रंगावर आळा, की आठळ्या व थोडे पाणी घालावे. आठळ्या शिजल्या, की त्यात गरे घालून परतावे. झाकणीवर पाणी ठेवून शिजू द्यावे. गरे शिजल्यावर ओले खोबरे घालून सर्व्ह करावे.
फणसाचे चिप्स
साहित्य. जून फणसाचे गरे उभे चिरून कपड्यावर पसरून ठेवावे, एका छोट्या भांड्यात पाणी, मीठ, हळद घालून एकत्र करून घ्यावे, खोबरेल तेल.
कृती. कढईत तेल तापत ठेवावे. तेल गरम झाल्यावर थोडे चिप्स घालावे. अर्धवट तळल्यावर चमचाभर पाणी कढईत घालावे. चुर्रऽऽ असा आवाज होऊन गरे कडक झाल्यावर काढावे.
फणसाची इडली
साहित्य. रसाळ्या फणसाचे गरे, अर्धी वाटी ओले खोबरे, दोन वाटी तांदळाचा रवा, एक चमचा गव्हाचा रवा, चवीनुसार गूळ, तूप.
कृती. फणसाच्या गऱ्यातील आठळ्या काढून मिक्सअरवर वाटून रस चाळणीतून गाळून पाच वाटी रस घ्या. रसात तांदळाचा रवा, गव्हाचा रवा, चवीप्रमाणे गूळ, ओले खोबरे, किंचित मीठ घालून कालवून दोन ते तीन तास ठेवावे. इडली पात्रात तुपाचा हात फिरवून पळीने पीठ घालून इडल्या उकडून घ्याव्यात. आवडीच्या चटणीसोबत खायला तयार.
आंबा-अननस-फणसाची भाजी
साहित्य. २५0 ग्रॅम अर्धवट पिकलेले फणसाचे गरे, १ मध्यम अननस, २ रायवळ आंबे, १ वाटी खोबरं, ८-१0 काळी मिरी, हळद,लाल तिखट, १ टे.स्पू.किसलेला गूळ, मीठ, तेल आणि फोडणीचं साहित्य.
कृती. गर्या५तील आठळ्या काढून गर्याळचे प्रत्येकी चार काप करावे. अननसाची जाड साल व मधला दांडोरा काढून त्याच्या फोडी कराव्यात. आंब्याचा रस काढावा. खोबरे, मिरी, हळद आणि तिखट हे सर्व साहित्य एकत्र करून ते जाडसर वाटावं. पातेल्यात तेल तापवून त्यात मिरी, हिंग आणि हळद घालून फोडणी करावी. त्यावर अननस आणि फणस घालून आंब्याचा रस घालावा. वाटण, मीठ आणि गूळ घालून भाजी शिजू द्यावी. ही भाजी लवकर शिजते. मिश्र फळांमुळे भाजीची वेगळीच चव लागते.
फणसाच्या गऱ्याची भाकरी
साहित्य. दोन वाटी फणसाचे (पिकलेले) गरे, २ वाटी तांदळाचं पीठ, चवीपुरतं मीठ आणि अंदाजे दूध.
कृती. रसाळ फणसाच्या गऱ्याचा रस तयार करावा. (गर मिक्सरमधून काढून रस करावा.), त्यात चवीपुरतं मीठ घालावं. तांदळाच्या पिठात गर्यााचा रस आणि दूध घालून पीठ चांगलं मळावं आणि त्याची भाकरी करून भाजावी.
फणसाचं सांदण
साहित्य. ४ वाट्या तांदळाचा बारीक रवा, लहान फणसाचे पाव किलो (२५0 ग्रॅम) गरे, १ वाटी किसलेला गूळ, १ नारळाचा चव, थोडं मीठ आणि चिमूटभर खायचा सोडा.
कृती. गर्यांंच्या आठळ्या काढून गर्यांवचा मिक्सरमधून रस काढावा. नारळाचा चव, गर्यांेचा रस, तांदळाचा रवा, गूळ, मीठ आणि सोडा सर्व एकत्र करून पीठ सैलसर भिजवावं. इडलीपात्राला तुपाचा हात फिरवून मिश्रण घालून सांदणे वाफवून घ्यावी. ती तुपाबरोबर खावी.
फणसाची कढी
साहित्य. ८-१0 काट्या फणसाचे गरे, ३ वाट्या दही, १ टे. स्पू. डाळीचं पीठ, आलं, हिरव्या-मिरच्या, तूप, हिंग, जिरे, हळद, साखर आणि मोहरी.
कृती. फणसाच्या गर्यारचे मध्यम आकाराचे काप करावे. तुपात हिंग, मोहरी, जिरे, हळद आणि हिरव्या मिरचीची फोडणी करून त्यावर गरे घालावे. अर्धी वाटी पाणी घालून झाकण ठेवावं. गरे शिजू द्यावेत. मीठ टाकावं. मिरच्या आलं वाटून घ्यावं. दह्यात पाणी घालून घुसळून त्यात वाटलेलं मिश्रण घालून सारखं करावं. तयार मिश्रण शिजलेल्या गर्यां वर घालून चांगलं उकळलं की गॅस बंद करावा.
फणसाच्या पातोळ्या
साहित्य. ४ वाट्या बिया काढलेले फणसाचे गरे, दोन वाट्या तांदूळ, दोन वाट्या नारळाचा चव, चवीपुरता गूळ, मीठ आणि केळीची पानं.
कृती. तांदूळ व गरे बुडेल इतक्या पाण्यात पाच-सहा तास भिजत घालावे. नंतर मिक्सरवरून बारीक करावे. कढईत नारळाचा चव व गूळ मिक्स करून हे मिश्रण परतावं आणि कोरडं करावं. केळीच्या पानाचे मध्यम तुकडे करून त्याच्यावर पीठ पसरावं. अध्र्या भागावर नारळाचं मिश्रण पसरवून पान दुमडून घ्यावं. अशा प्रकारे पानं तयार करून निर्लेपच्या तव्यावर झाकण ठेवून ते भाजून घ्यावं किंवा इडलीप्रमाणे वाफवून घ्यावं. गरमागरम पातोळ्या तुपाबरोबर खाल्ल्यास छान लागतात.
आठळ्या (फणसाच्या बिया) व चवळी मसाला
साहित्य. २०० ग्रॅम, आठळ्या, २०० ग्रॅम चवळी, १ कांदा, १ टोमॅटो, १ टी. स्पून प्रत्येकी धने जिरे पावडर, १/२ टे. स्पून. काश्मिरी मिरची पावडर, १ टी. स्पून गरम मसाला, पाणी (कोथिंबीर पाहिजे असल्यास) फोडणीसाठी मोहर, हिंग, कढीपत्ता, चवीपुरती साखर. कृती : आठळ्यांचे तुकडे करून साल काढून उकडून घ्याव्या. चवळी रात्रभर भिजवून उकडून घ्यावी. कांदा, टोमॅटो बारीक कापून घ्यावे. लसूण पेस्ट करावी. चिंचेचा कोळ काढावा. प्रथम पॅन घेऊन गरम झाल्यावर तेल घालावे. त्यात फोडणीचे साहित्य घालून त्यावर लसूण पेस्ट, कांदा, टोमॅटो, धनेजिरे पावडर घालून चांगले परतावे. त्यावर मीठ, चिंचकोळ, काश्मिरी मिरची पावडर, गरम मसाला, साखर घालून ढवळून घ्यावे. त्यावर आठळ्या व चवळी घालावी. थोडे पाणी घालावे. झाकण ठेवून चांगली उकळी येऊ द्यावी. पाच मिनिटे मंद गॅसवर ठेवून गॅस बंद करावा. फुलके, भाकरी, नान तसेच दोन पावांच्या मधे भरूनही खाऊ शकतो.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२२३०१७३३

साहित्य :- १०० मिली गरम पाणी, ३०० मिली दूध, २ चमचे इन्स्टंट कॉफी, २ चमचे व्हॅनिला एक्सट्रॅक्ट, १ चमचा मध, १ चमचा साखर, १ वाटी बर्फाचे तुकडे.

कृती :- दोन चमचे इन्स्टंट कॉफी आणि १०० मिली गरम पाणी एकत्र करून ते मिक्सरच्या साह्याने छान घुसळून घ्या. जोपर्यंत कॉफी पूर्णपणे विरघळत नाही, तोपर्यंत घुसळा. त्यानंतर त्यामध्ये साखर, मध आणि व्हॅनिला एक्सट्रॅक्ट घाला. हे मिश्रण पुन्हा एकदा घुसळून घ्या आणि त्यामध्ये दूध घाला. दूध घातल्यावर पुन्हा घुसळा आणि त्यात बर्फाचे तुकडे आवश्यकतेप्रमाणे घाला. यानंतर पूर्ण मिश्रण पुन्हा एकदा घुसळा. तुमची कोल्ड कॉफी तयार झाली आहे. काचेच्या ग्लासमधून तुम्ही ती सर्व्ह करू शकता.

जायदी खजूर आणि पिड खजूर असे दोन प्रकारचे खजूर बाजारात उपलब्ध असतात. जायदी खजूर हा उत्तम प्रतीचा खजूर असून तो पिवळा-सोनेरी व भरीव असतो, तर िपड खजूर लाल किंवा काळसर लाल अधिक रसदार, चविष्ट आणि गुणांनी अधिक श्रेष्ठ असतो. खजुरामध्ये अजवा, कलमी, मदिना, मगजोल, फरत, सुलतान, केमिया, रुकसार, हसना, हार्मोनियम, मुज्जरब, बुरारी, गुड, अल्जेरियन असे इतर अनेक प्रकार असतात.
खजूर वा खारीक दोन्हींमध्ये पौष्टिकमूल्य सारखेच असते. खजुरामध्ये शरीराला पोषक ठरणारी अनेक नसíगक अन्नद्रव्ये आहेत. कॅल्शिअम, लोह, फॉस्फरस व ‘अ’ व ‘क’ जीवनसत्त्व, प्रथिने, खनिजे, तंतूमय पदार्थ आणि पिष्टमय पदार्थ हे सर्वच घटक खजुरामध्ये असतात. खजुराला ‘पूर्ण आहार’ असेही संबोधिले जाते व त्यामुळेच फार पूर्वीपासून सहारा वाळवंटात त्याला रोटीइतकेच महत्त्वाचे मानले जाते. खजुरामध्ये ग्लुकोज व फ्रुक्टोज स्वरूपातील नसíगक साखर असते. ही साखर नसíगक असल्यामुळे शरीराला बाधक नाही. म्हणूनच बाजारातील साखरेऐवजी खजुराचा वापर करावा. खजुरातील साखर रक्तात लगेच शोषली जाऊन शरीराला ऊर्जा मिळते. खजूर नुसता किंवा लोण्याबरोबर खावा. खजुराची नीरा ही फार पौष्टिक असून ती ताजी पिणेच योग्य आहे. आयुर्वेदाच्या दृष्टिकोनातून खजूर हे फळ मधुर पौष्टिक, बलवर्धक, श्रमहारक, तृप्तिदायक, पचनास जड आणि वीर्यवर्धक आहे. अनेक स्त्रियांमध्ये रक्तक्षय (अॅवनिमिया) हा आजार आढळून येतो. या आजारामध्ये मेंदूला रक्तपुरवठा कमी झाल्यामुळे विस्मरण, चक्कर येणे, नराश्य येणे ही लक्षणे दिसतात. अशा स्त्रियांनी सहा महिने ते वर्षभर आहारात ७-८ खजूर दररोज सेवन करावे. हमखास गुण येतो. किरकोळ शरीरयष्टीच्या लोकांनी जाडी वाढवण्यासाठी खजुराचे नियमित सेवन करावे. स्थूल लोकांनी खारिक खावी. लहान बालकांच्या सुदृढतेसाठी दररोज एक खजूर दहा ग्रॅम तांदळाच्या धुवणात वाटावा. त्यात थोडे पाणी घालून ते मिश्रण लहान बालकांना दोन-तीन वेळा द्यावे. त्यामुळे बालके धष्टपुष्ट होतात. मलावस्तंभाचा जुनाट त्रास असेल तर ५-६ खजूर रात्री भिजत घालून सकाळी ते पाणी चांगले ढवळावे व खजूर कुस्करून तयार झालेले पाणी प्यावे. खजूर रेचक असल्यामुळे पोट साफ होण्यास मदत होते. आतडय़ांच्या विकारामध्ये खजूर अत्यंत गुणकारी आहे. कारण आतडय़ांमध्ये आवश्यक असणाऱ्या विशिष्ट जंतूंची वाढ खजूर सेवनाने होते. त्यामुळे आंत्रव्रण, आम्लपित्त अशा विकारांमध्ये खजूर उपयोगी पडतो. खजुरामुळे शरीराला ऊर्जा मिळते, कारण खजुरात नसíगक साखर पुष्कळ प्रमाणात असते. त्यामुळे शरीराला उष्णता व ऊर्जा देण्याचे कार्य खजूर करते.
नियमितपणे खारीक व गरम दूध घेतल्यास शक्ती वाढते. शरीरात नवीन रक्त निर्माण होते.
अनेक स्त्रियांना कंबरदुखीचा त्रास होत असतो. अशा वेळी चार ते पाच खजूर व अर्धा चमचा मेथी दोन ग्लास पाण्यात उकळावी. हा काढा निम्मा होईपर्यंत उकळावा. नंतर गॅस बंद करून कोमट झाल्यावर तो पिण्यास द्यावा. या काढय़ाने कंबरदुखी थांबते.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य:- शेवग्याची पाने (ताजी फुले मिळाल्यास घालावीत) तांदूळ पीठ, चणाडाळीचे पीठ, तिखट, हळद, गरम मसाला, नारळाचे बारीक काप, काजूचे कूट, मीठ, चिंच, तेल, रवा इ.

कृती:- चिंच पाण्यात भिजवावी. तेल वगळून इतर साहित्य एकत्र भिजवावे. पीठ खूप घट्ट वा पातळ नको, अशा अंदाजाने तांदूळ पीठ व बेसन घालावे. चपट्या टिक्क्या रव्यात घोळवून शॅलो फ्राय कराव्यात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

पाण्याला उकळी आली की त्यात शेवया टाकून जरा उकळू द्यावे. शेवया शिजल्या की लगेच चाळणीवर ओताव्या व वरून गार पाणी घालावे.

केळ्याचा वापर पूर्वापार केला जात आहे. केळ्याला वंशवृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. सर्वांत उत्तम जातीच्या केळ्यांचे उत्पादन भारतात होते. केळ्याचे मूळ स्थान भारत व दक्षिण आशियाचा प्रदेश आहे. कुठल्याही शुभ कार्यात केळ्याचे महत्त्व आपण मानतो. सत्यनारायण पूजा, गृहप्रवेश, लग्नकार्य अशा शुभ कार्यामध्ये केळीचे खुंट वापरले जातात.
केळी’ हे उत्तम पौष्टिक व शक्तिवर्धक फळ असून त्यात भरपूर प्रमाणात काबरेदके असतात. केळी मुख्यत: गरिबांचे फळ समजले जाते. कारण ते स्वस्त व भरपूर प्रमाणात वर्षभर उपलब्ध असते. भारतातून सौदी अरेबिया, इराण, कुवेत, जपान, व युरोपीय बाजारपेठेत केळीची निर्यात होत असून परकीय चलन मिळवून देणारे हे नगदी पीक आहे. महाराष्ट्रात जळगाव नंतर कोकण किनारपट्टीतील हवामान केळी या पिकास अतिशय पोषक आहे. शिवाय केळफुले व कच्ची फळे भाजीसाठी वापरली जातात. जाम, मुरंबे, चिप्स, वेफर्स इत्यादी पदार्थ बनवले जातात. तर उत्सवात केळीचे पान मंगलचिन्ह म्हणून वापरतात. केळ हे फळ जवळपास बाराही महिने बाजारात उपलब्ध असतं. त्यामुळे आपल्या आहारातही बऱ्याच प्रमाणात त्याचा वापर होतो; पण केळ्याचे आहाराच्या दृष्टीने चांगले-वाईट गुणधर्म जाणून घेणे गरजेचे आहे. त्यामुळे केळ्याचा आपल्या जेवणात अधिक डोळसपणे उपयोग करता येऊ शकेल. असे म्हटले जाते, की सकाळी केळ खाल्ले, तर त्याची किंमत तांब्याइतकी असते, दुपारी खाल्ले, तर त्याची किंमत चांदीइतकी असते आणि संध्याकाळी खाल्ले, तर त्याची किंमत सोन्याइतकी असते. केळ्यामधील ग्लुकोजमुळे त्याला गोडी येते. ग्लुकोज ही नैसर्गिक शर्करा आहे, ज्यामुळे पोषण व शक्ती पुरविण्यास मदत होते. आयुर्वेदानुसार दूध व केळ हे विरुद्ध अन्न आहे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

काही पदार्थ केळ्याचे
केळ्याचे कोफ्ता
साहित्य: चार ते पाच नग कच्ची केळी, रेड ग्रेव्ही १ वाटी, गरम मसाला १ चमचा, आलं-लसूण पेस्ट २ चमचे, तिखट १ चमचा, हळद छोटा अर्धा चमचा, मीठ चवीनुसार, धने-जिरे पावडर १-१ चमचा, भाजलेली कणीक २-३ चमचे, तळायला तेल पाव वाटी
रेड ग्रेव्ही तयार करण्याकरिता साहित्य:- पाव किलो टोमॅटोची प्युरी, काजू मगज पेस्ट ३ वाटय़ा (१ वाटी काजू व २ वाटय़ा मगज स्वच्छ पाण्यात घेऊन १५-२० मिनिटे उकळावेत. त्यानंतर स्वच्छ धुऊन मिक्सरमध्ये बारीक करावेत.) आलं-लसणाचे द्रावण १ वाटी, धने पावडर १ चमचा, जिरे पावडर १ चमचा, कसुरी मेथी १ चमचा, खडा मसाला पावडर १ चमचा, हळद पाव चमचा, मीठ, साखर व तिखट चवीप्रमाणे, रेड ऑरेंज रंग छोटा अर्धा चमचा, व्हिनेगर २ चमचे, तेल अर्धी वाटी, तेजपान ३-४.
कृती : पातेल्यात तेल घेऊन, ते गरम झाल्यावर आलं-लसणाचे द्रावण टाकावे. मिश्रण उकळल्यावर, पारदर्शक झाल्यावर, तयार केलेली टोमॅटो प्युरी, काजू मगज पेस्ट घालून थोडेसे पाणी व तेजपान घालावे. मिश्रणाला तेल सुटल्यावर उर्वरित सर्व मसाले, मीठ घालून पुन्हा उकळी येईस्तोवर किंवा तेल सुटेस्तोवर परतावे. ग्रेव्ही थंड करून फ्रिजमध्ये ठेवावी.
केळ्याचे कोफ्ता कृती:- एका पातेल्यात पाणी घेऊन त्यात थोडी हळद व मीठ घालावे व या पाण्यात केळ्याचे दोन तुकडे करून भिजवून घ्यावेत. साल काढून हे केळे कुस्करून घ्यावे. यात आलं-लसूण पेस्ट, धने-जिरे पावडर, तिखट, हळद, मीठ चवीनुसार घालून एकजीव करून घ्यावे. भाजलेल्या कणकीच्या साहाय्याने गोळे करून मंद आचेवर तळून घ्यावे. फ्राय पॅनवर ग्रेव्ही घेऊन पाणी घालून गरम करून त्यात कोथिंबीर व तळलेले कोफ्ते घालून पोळीबरोबर सव्‍‌र्ह करावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

क्रिस्पी बनाना
साहित्य:- ४-५ केळांची स्वच्छ धुतलेली साल, कॉर्नस्टार्च अर्धी वाटी, मीठ चवीनुसार, आलं, लसूण पेस्ट १ चमचा, अर्धा लिंबाचा रस, चाटमसाला, १ चमचा, तिखट १ चमचा, तेल तळायला.
कृती : केळाची साल स्वच्छ धुऊन त्याच्या छान बारीक लांब पट्टय़ा कापून घ्याव्यात. त्याला लिंबू, मीठ, आलं-लसूण पेस्ट चोळून ठेवावी. त्यानंतर कोरडय़ा कॉर्नस्टार्चमध्ये घोळवून डीप फ्राय करावे. वरतून चाट मसाला लावून सव्‍‌र्ह करावे.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळ्याची बाकरवडी
साहित्य:- ६ कच्ची केळी, २ लहान चमचे आले-मिरची पेस्ट, एका लिंबाचा रस, २ भांडी मैदा, २ लहान चमचे चिरलेली कोथिंबीर, २ चमचे तेल, चवीला मीठ, तळण्यासाठी तेल.
कृती :- केळी वाफवून घ्या. त्यानंतर ती सोलून कुस्करा. त्यात आले-मिरची पेस्ट, लिंबाचा रस, मीठ, कोथिंबीर घालून मळून घ्या व दोन भाग करा. मैद्यात मीठ व तेल मिसळून मळून घ्या. याचेही दोन भाग करा. एक भाग चपातीप्रमाणे लाटा व केळ्याचे मिश्रण त्यावर पसरून गुंडाळी करा व कडा बंद करा. आता या रोलचे स्लाइस करा व गरम तेलात तळून घ्या.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

बनाना फिंगर तीळ
साहित्य :- ४ ब्रेड स्लाइस, १ लहान चमचा पांढरे तीळ, २ वाफवलेली कच्ची केळी, १ बारीक चिरलेला टोमॅटो, १ बारीक चिरलेला कांदा, हिरव्या मिरचीचे तुकडे, कोथिंबीर, लिंबाचा रस, काळे मिरेपूड, मीठ.
कृती :- उकडलेली केळी किसून घ्या. ब्रेड व तीळ सोडून सर्व साहित्य एका भांड्यात एकत्र करा. ब्रेडवर हे मिश्रण लावा. मग तीळ लावा. ओव्हनमध्ये सोनेरी रंगावर ग्रील करा. प्रत्येक स्लाइसचे तीन उभे तुकडे कापा सर्व्ह करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

बनाना फ्रेंच टोस्ट
साहित्य:- १ केळे, अर्धा पेला दूध, पाऊण चमचा दालचिनीपूड, अर्धा चमचा व्हॅनिला इसेन्स, ५ ब्रेडचे स्लाईस, तेल.
कृती :- केळे कुस्करून त्यात दूध, दालचिनीपूड, इसेन्स मिसळा व फेटा. तवा गरम करा व हे मिश्रण ब्रेडच्या तुकड्यांना लावून फ्राय करा. एक बाजू फ्राय झाल्यावर दुसऱ्या बाजूवर मिश्रण लावून थोडे फ्राय करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

केळ्याचा डोसा
साहित्य:- ४ पिकलेली केळी, ६ मोठे चमचे साखर, २ मोठे चमचे तांदळाचे पीठ, ३ मोठे चमचे मैदा, १ लहान चमचा बेकिंग पावडर, अर्धा पेला दूध.
कृती :- मिक्सपरमधून सर्व साहित्य बारीक करून घ्या. तयार पीठ तव्यावर टाकून डोसा बनवा. गरमागरम डोसा मधासोबत सर्व्ह करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य: २ बटाटे, १/२ चमचा हळद, १ टीस्पून लाल मिरची पावडर, १/२ चमचा मिरपूड पावडर, पाव चमचा जिरे पूड, अर्धा कप ब्रेड क्रम्ज, मीठ चवीनुसार, चीज क्यूब्ज, कॉर्न फ्लॉवर.
कृती: एका बाउलमध्ये, उकडलेले आणि कुस्करलेले बटाटे करा, ब्रेड क्रम्ज व बाकी साहित्य एकत्र करा.
गोल गोळे तयार करताना आत एक चीज क्यूब्ज ठेवा व कॉर्न फ्लॉवर मध्ये घोळवून घ्या. नंतर ब्रेड क्रम्ज मध्ये घोळवून घ्या. २०० अंश से वर ५ मिनिटे प्रिहिट करा. बास्केटला थोडे तेल लावा गोळे बास्केट मध्ये घालून त्यात ठेवा. थोडेसे तेल ब्रश करा, १० मिनिटे एअर फ्राय करा. चीज बॉल्स तयार.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य :- सुरण , आंबट ताक , मिरच्या , आल्याचा तुकडा , मीठ , दाण्याचा कूट , राजगि-याचे पीठ , साखर , तेल किंवा तूप.

कृती - सुरणाची सालं काढून त्याचा कीस करुन घ्यावा. कीस ताकात थोडा वेळ भिजत टाकावा व नंतर गाळून घ्यावा. त्यामध्ये चवीनुसार वरील सर्व साहित्य घाला. आलं मिरच्य़ांची पेस्ट करुन त्यात घाला. कबाब करता येतील इतपत राजगि-याचे पीठ घाला. त्यानंतर गोल किंवा लांबट आकाराचे कबाब तयार करुन ते तेलात लालसर तळावेत. छान कुरकुरीत कबाब चटणीबरोबर द्यावे.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य: ३ दळदार टोमॅटो, १ अगदी लहानसा कांदा किंवा कांद्याच्या ३ मोठ्या फोडी, २ लहान लसूण पाकळ्या, ४ मिरी दाणे, लहान पाव कप दूध, मीठ चवीनुसार, चिमूटभर साखर.

कृती: टोमॅटो, कांदा, लसूण, मिरी दाणे एकत्र करून कुकरला अगदी मऊ शिजवून घ्या. गार झाल्यावर मिक्सरला वाटून, गाळून घ्या. उकळायला ठेवा. त्यात मीठ आणि दूध, साखर घालून मंद गॅसवर उकळा.