खाद्ययात्रा

साहित्य- १ वाटी कण्या (तांदूळ धुवून वाळवणे व मिक्सरवर कण्या करणे), एक वाटी गूळ (काळसर तांबडा रंगाचा घ्यावा हा गूळ गोड असतो), एक वाटी खवलेला नारळ, थोडी वेलची पावडर किंवा थोडा फणसाचा रस, दोन चमचे साजूक तूप.

कृती- साजूक तुपावर एक वाटी कण्या तांबूस होईपर्यंत भाजायच्या, त्यात दोन वाटय़ा गरम पाणी (आधण टाकून), दोन चांगल्या वाफा आणल्यानंतर एक वाटी गूळ, अर्धा वाटी खवलेला नारळ, वेलची किंवा फणसाचा थोडा रस टाकावा. मऊसर शिजल्यावर एका ताटाला साजूक तूप चोळून ते थापावे. त्याच्यावर पुन्हा अर्धी वाटी खवलेला नारळ टाकून वडय़ा पाडाव्या. त्या नारळाच्या दुधाबरोबर खाण्यास खमंग लागतात.

- शैलजा डोंगरे, दादर, मुंबई.

साहित्य :- एक वाटी मोड आलेली कडधान्ये (मूग, मटकी, मसूर, चवळी आवडीनुसार), सहा उकडलेले बटाटे, बारीक चिरलेला कांदा एक वाटी, दोन चमचे हिरवी मिरची-आले पेस्ट, दोन चमचे कॉर्नफ्लोअर, फोडणीचे साहित्य, मीठ, साखर, लिंबूरस चवीनुसार, तेल.

सारणाची कृती :- कडधान्ये वाफवून घ्या. फोडणी करून त्यात कांदा परता. त्यामध्ये मीठ, साखर, कडधान्ये घालून परतून घ्या. वाफ आली, की कडधान्ये गॅसवरून खाली उतरवून थोडी ठेचून घ्या. लिंबू पिळा.

पारीची कृती :- उकडलेल्या बटाट्यामध्ये दोन चमचे कॉर्नफ्लोअर व थोडे मीठ घालून मळा आणि गोळा तयार करा. या मिश्रणातून छोटा भाग घेऊन पारी तयार करा. त्यामध्ये उसळ भरा. पारीचे तोंड बंद करून तळहातावर दाबून तिला चपटा गोल आकार द्या. वर तांदळाचे पीठ भुरभुरून तळा व गरमागरम सर्व्ह करा.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

कठीण कवच वा आवरण असलेल्या कवठाला संस्कृतमध्ये ‘दधिफल’ किंवा ‘कपित्थ’ असे म्हणतात तर इंग्रजीमध्ये ‘वुड अॅलपल’ असे म्हणतात. कवठ हे रुटेसी कुळातील फळ आहे. या फळाची साल कठीण असते.

सामग्री

१ कप दूध,
२चम्मच मैदा,
१ चम्मच बटर,
१ चम्मच चिली फ्लेक्स,
१/२ चम्मच काली मिरी पावडर,
१/२ चम्मच मिक्स हर्बस,
१/४ कटोरी स्वीट कॉर्न के दाने,
१/४ कटोरी गाजर के टुकडे,
१/४ कटोरी सिमला मिर्च के टुकडे ,
१/४ कटोरी प्याज के टुकड़े,
५ क्यूबज चीज के,
नमक स्वाद अनुसार

विधी

१) एक नॉनस्टिक पॅन में बटर गरम कर ले၊
२) अब उसमें मैदा डालकर अच्छे से धीमी आंच पर भून ले၊
३) एक मिनट बाद उसमें दूध डालकर अच्छे से मिक्स कर ले၊
४) अब इसमें सब सब्जियाँ ,बची हुई सामग्री और चीज
कद्दूकस करके डाल दे और अच्छे से मिक्स कर ले၊
५) अब पॅनके उपर ढक्कन ढककर सब्जी को पका ले၊
६) दूध पूरा सब्जी में मिक्स होने के बाद आंच बंद कर दे और
ठंडा होने के लिए बाजू में रख दे၊
७) सब्जी ठंडी होने के बाद, ब्रेड स्लाइस ले , उसके उपर बटर
लगा दे और उसपर मिक्स व्हेज का मिश्रण रखकर , अच्छे
से सब जगह पर फैला दे၊
८) अब इसके उपर बटर लगाई हुई ब्रेड की दुसरी स्लाइस
रखे और सॅन्डविच टोस्टर में रखकर टोस्ट कर ले

राजगिरा किंवा अमरन्थ म्हणजे ग्रीकमध्ये ‘अमर’. शरीराच्या अनेक अवयवांना ताकद देणारा राजगिरा म्हणजे कॅल्शियम. शरीराच्या अनेक अवयवांना ताकद देणारा राजगिरा म्हणजे कॅल्शियम आणि लोहाचा मोठा स्रोत आहे. मॅग्नेशियम, फॉस्फरस, पोटॅशियम अशी शरीराला आवश्यक असलेली खनिजं राजगिऱ्यात पुरेशा प्रमाणात आहेत. इतर धान्यात नसलेलं ‘क’ जीवनसत्त्वही राजगिऱ्यात आहे. यात चोथा, कबरेदकं आणि रिबोफ्लोविनही आहे. शिवाय पचनाला हलका असल्याने केवळ उपासालाच नव्हे तर सर्वानी विशेषत: वयस्कर लोकांनी राजगिरा रोजच्या आहारात अवश्य घ्यावा. राजगिऱ्याच्या लाह्य़ा तर पचायला आणखी हलक्या. नाजूक कोठा असणाऱ्यांनी तसेच वयस्कर लोकांनी उपवासामध्ये राजगिरा लाही आणि दूध किंवा राजगिऱ्याचा लाडू घ्यावा. एका राजगिरा लाडूत केवळ ३० उष्मांक असतात. स्थूल व्यक्तींनी उपवासाला राजगिरा घ्यायला हरकत नाही. आयुर्वेदानुसार राजगिरा हे पित्तप्रकृतीसाठी वरदानच आहे. उलट्या, आम्लपित्त, अल्सर, कावीळ या विकारांमध्ये राजगिरा पथ्यकारक आहे. यामध्ये दुधातील कॅल्श‌यिमपक्षा दुप्पट प्रमाणात कॅल्श‌यिम असते. त्यामध्ये अँटीऑक्सिडंटस, व्हिटॅमीन सी व ई, लोह, मॅग्नेशियम, फॉस्फरस व पोटॅशियम असते. इतर तृणधान्याच्या तुलनेत राजगिऱ्यात खूप मोठ्या प्रमाणावर प्रथ‌निे, खासकरून लायसिन अमिनो अॅसिड असते. वजन कमी करण्यात याची मदत होते. मधुमेहींना रक्तातील शर्करेचे प्रमाण कमी ठेवण्यासाठी राजगिरा मदत करतो.
राजगिऱ्याचे काही पदार्थ
राजगिऱ्याची चिक्की
साहित्य. दोन कप राजगिरा, अर्धा कप भाजलेले शेंगदाणे (थोडे जाडसर भरडून), दोन चमचे रिफाइंड तेल, एक कप गूळ.
कृती. तेल व गूळ एकत्र करून कढईत वितळून घ्यावे. त्यात राजगिरा, शेंगदाणे मिसळून मिश्रण एकजीव करावे. त्याचा गोळा बनवावा. मिश्रण ट्रेमध्ये थापून त्याच्या वड्या कापाव्यात.
राजगिरा कचोरी
साहित्य. पाव किलो राजगिरा पीठ, ४ बटाटे, कोथिंबीर, हिरवी मिरची, शेंगदाण्याचे कूट, जिरा, तिखट, मीठ.
कृती. सर्वप्रथम बटाटे उकळून घ्या. हिरवी मिरची, कोथिंबीर मिक्सरला वाटून घ्या.बटाटा सोलून, मिरची कोथिंबीर पेस्ट, शेंगदाणा कूट, मीठ, तिखट सर्व एकत्र करून त्यात राजगिरा पीठ मिसळावे. सर्व पदार्थ मिसळताना थोडे पाण्याचे साह्य़ घेऊन घट्ट पीठ तयार करा. छोटे-छोटे गोळे करून कचोरीच्या आकाराचे हातावर थापून घ्या. उकळत्या तेलात खुसखुशीत तळून घ्या.
राजगिरा पिठाची उकड
साहित्य. १ वाटी राजगिरा पीठ, दीड वाटी ताक, एखादी हिरवी मिरची, एक चमचा आल्याचा कीस, पाव वाटी भाजलेल्या शेंगदाण्याचं कूट, चवीला मीठ, फोडणीसाठी एक मोठा चमचा तूप, १ चमचा जिरं, कोथिंबीर.
कृती. तुपाची जिरं घालून फोडणी करावी, त्यात मिरच्यांचे तुकडे परतावेत, आलं घालावं, ताकात पीठ आणि मीठ मिसळून फोडणीत ओतावं आणि ढवळत राहावं, पीठ शिजलं की खाली उतरून दाण्याचं कूट आणि कोथिंबीर मिसळावी.
राजगिरा डोसा
साहित्य : राजगिरा पीठ १ कप, बटाटे (किसलेले) ३ मध्यम, हिरव्या मिरच्यांची पेस्ट १ चमचा, कापलेली कोथिंबीर १ चमचा, जिरे १ चमचा, तेल १ चमचा, मिठ पाणी – गरजेप्रमाणे
कृती : हिरव्या मिरच्या, कोथिंबीर बारीक चिरून घ्या आणि एका भांडय़ात राजगिरा पीठ, जिरे, मिठ टाका आणि एकत्र करा. गरजेप्रमाणे त्यामध्ये पाणी घाला. तवा गरम करा आणि मिश्रणाने डोसा घाला. कडेने थोडे तेल सोडा आणि कडा लालसर होईपर्यंत राहू द्या. त्यानंतर डोसा उलटा आणि दुसऱ्या बाजूने शिजू द्या. नारळाच्या चटणी बरोबर सव्‍‌र्ह करा.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

दाल पकवान’ हा सिंधी बांधवांचा नाष्ट्याचा चवदार पदार्थ आहे

साहित्य:- मोठा पेरू १ नग, १ लहान कांदा, १०० ग्राम अळंबी, तेल, मोहरी, हिंग, लाल मिरच्यांचे तुकडे,हळद,मीठ, दाण्याचे कूट, मोहरीची डाळ,कोथिंबीर, मीठ.

कृती:- भरले पेरू करताना पेरू भरण्यासाठी पेरू मधोमध चिरून त्याच्या वाट्या कराव्यात. कढईत तेल तापवून बारीक चिरलेला कांदा त्यात परतावा. बारीक चिरलेली अळंबी या कांद्यात घालून वाफ द्यावी. दोन्ही मऊ झाल्यावर परतून पाणी आटवावे. गार झाल्यावर मीठ, मिरची- कोथिंबीरीचे वाटण एकत्र करावे. पेरूची वाटी बिया काढून रिकामी करावी. त्यातील गर कांद्याच्या मिश्रणात मिसळावा. या मिश्रणाने वाट्या भराव्यात. कढईत तेल तापवून त्यावर एक एक करून या वाट्या रचाव्यात व झाकण ठेवून वाफ द्यावी.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२०१७३३

साहित्य:- १ कप ज्वारीचे पीठ, १ टिस्पून मैदा, १/२ टिस्पून तीळ, १/२ टिस्पून जीरे, अर्धवट कुटलेले १/४ टिस्पून ओवा, १ टिस्पून लाल तिखट, १/४ टिस्पून हिंग, साधारण १/२ कप पाणी, १/२ टिस्पून मीठ, तळण्यासाठी तेल.

कृती:- ज्वारीचे पीठ मोठ्या सुती रुमालात बांधून पुरचुंडी बनवावी. कुकरमध्ये तळाला १ इंच पाणी घालावे. त्यात भोकाची ताटली ठेवावी. त्यावर कुकरच्या आतील डबा ठेवून त्यात पिठाची पुरचुंडी ठेवावी. कुकरच्या ३-४ शिट्ट्या होवू द्याव्यात. गॅस बंद करावा. कुकरचे प्रेशर कमी झाले कि कुकर उघडून पुरचुंडी काढावी. त्यातील पीठ जरा घट्ट झाले असेल. हाताने गुठळ्या फोडून चाळून घ्यावे. त्यात मैदा, तीळ, जीरे, ओवा, लाल तिखट, हिंग आणि मीठ घालून मिक्स करावे. थोडे थोडे पाणी घालत मध्यमसर मळावे. चव पाहून लागल्यास मीठ घालावे. खूप घट्ट किंवा खूप सैलसुद्धा नको. चकली यंत्राला आतून तेलाचा हात लावावा. चकलीची चकती बसवून साच्यात पीठ भरावे. कढईत तेल गरम करून आच मध्यम करावी. चकल्या पाडून बदामी रंगावर तळाव्यात. तळलेल्या चकल्या कागदावर काढून गार होवू द्याव्यात. नंतर हवाबंद डब्यात भरून ठेवाव्यात.

टीपा:- ज्वारीच्या पिठाला चिकटपणा कमी असतो म्हणून चकल्या पाडताना त्या तुटण्याची शक्यता असते. म्हणून पीठ थोडे घट्ट वाटले तर पिठाला थोडा पाण्याचा हात लावून मळावे. चकलीची जाड भोकाची चकती घ्यावी. बारीक भोकाच्या चकतीमुळे चकल्या पडतानाच तुटतात.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३

साहित्य :- 2 ते 3 कांदे, 15-20 लसूण पाकळ्या, 150 ग्रॅम धणे, 150 ग्रॅम सुक्‍या मिरच्या, 2 ते 3 दालचिनी, 2 हळकुंडे, 1 टी स्पून लवंगा, 10-12 तमालपत्रे, 10 मसाला वेलदोडे, 1 टी स्पून काळे मिरे, 5 टी स्पून जिरे, 1 टी स्पून शहाजिरे, 10 ग्रॅम दगडफूल, 5 ग्रॅम बाद्यान, 5 ग्रॅम नागकेशर, 5 टी स्पून खसखस व 100 ग्रॅम तीळ.

कृती :- वरील सर्व साहित्य थोड्या तेलावर वेगवेगळे भाजून घ्या. गार झाल्यावर एकत्र करून मिक्सरवर बारीक करा. (विविध प्रकारच्या रस्साभाज्या व मांसाहारी पदार्थांसाठी उपयोगी.)

साहित्य :

सारणासाठी : १ मध्यम आकाराचा नारळ,
२ कप दुध, ३/४ कप साखर, २ टे स्पून गुलकंद,१ टी स्पून वेलची पावडर, ५-६ काजू (तुकडे करून), ५-६ बदाम (तुकडे करून)

पारी साठी : २ कप रवा (बारीक), १ टे स्पून तूप (मोहनसाठी) मीठ चवी प्रमाणे,
१/२ कप दुध व लागेल तसे पाणी, मोदक तळायला तूप.

कृती :

नारळ खवून घ्या, त्यामध्ये साखर व दुध मिक्स करून शिजवायला ठेवा. मिश्रण घट्ट होई परंत शिजवावे मग त्यामध्ये वेलची पावडर गुलकंद, काजू, बदाम घालून मिक्स करावे.

बारीक रवा थोडा मिक्सरमध्ये थोडा ग्राईड करून घ्या. मग त्यामध्ये मीठ व कडकडीत तुपाचे मोहन घालून मिक्स करा. दुध व पाणी मिक्स करून रवा थोडासा सैल सर भिजवावा. (खूप सैल झाला तर मोदक खूप तुपकट होतील.) रवा भिजवल्यावर १० मिनिट झाकून बाजूला ठेवा. नंतर भिजवलेल्या रव्याचे एकसारखे मोठ्या लिंबा एव्ह्डे गोळे बनवावे. एक एक गोळा पुरी सारखा लाटून त्यामध्ये एक टे स्पून सारण भरून गोळा बंद करावा. आपल्याला पाहिजे तो आकार द्यावा.

कढई मध्ये तूप गरम करून विविध आकाराचे मोदक गुलाबी रंगावर तळून घ्यावे.

हे मोदक चवीला उत्कृष्ट लागतात.

-- संजीव वेलणकर, पुणे
९४२२३०१७३३