‘माशाचे अश्रू कुणाला दिसत नाहीत,’ बाळासाहेब ठाकरे एकदा उद्वेगाने असे म्हणाले होते. खरेच आहे ते! ज्यांनी देशाला, जगाला आपल्या विचारांनी, आपल्या कर्तृत्वाने भारावून टाकले अशा थोरामोठ्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील यशापयश कधीच समोर येत नाही.

तिचे अस्तित्व आज तीच शोधत होती

कधी काळाच्या ओघात रडत होती

युगे युगे लोटली तिच्या या लढाईला

स्त्रीचं ती प्रश्न समाजास विचारत होती

कधी गर्भात खुळल्याजात होती

ती गर्भात समाजाला नकोशी होती

तिच्या रडण्याचा आवाज नाही ऐकला कोणी

निरागस कळी ती जगणे शोधत होती

कोण करेल ग माझे स्वागत असे घर शोधत होती

अन् मिळालाच तोही आनंद एक आई तिची वाट पाहत होती

नको नको म्हणता म्हणता आलेच मी आयुष्यात

या हळव्या प्रश्नाने ती आज फारच खुश होती

चिमुकल्या पावलांनी ती अंगणात खेळत होती

मंद मंद वाऱ्यासवे फुलासमान डोलत होती

निरागस तिच्या हसण्याने हसत होते अंगणही

पण लगेच तिच्या खेळण्यावर निर्बंध लादले जात होती

पोरींची जात तू या शब्दाने ती हिनल्याजात होती

अन् परक्याच धन तिला आपलेच करीत होती

शाळेचे दिवस कसे भरकन उडून जातात

पण निरागस चेहऱ्यावरून आसवे वाहत होती

जगणे बदलते पण रित मात्र तीच होती

लवकरच ती सासरी जाणार होती

वाजले सनई चौघडे पडल्या डोई अक्षदा

नव्या आयुष्याचे ती स्वप्न पाहत होती

दिवस गेले सुखाचे पण आता ती हुंड्यासाठी जळत होती

जळता जळता त्या आसवाला हलकेच पुसत होती

आता पुरे झाले होते आयुष्य संघर्षच जगता जगता

पण माझा स्त्री असणे हा काय गुन्हा हा प्रश्न ती विचारत होती

-- अॅड विशाखा समाधान बोरकर

रा पातूर जी अकोला

उतलो नाही मातलो नाही
कर्तव्याला चुकलो नाही ।
तरीही लढणं अटळ आहे
अटळ आहेत धक्के।
नियतीच्या खेळात
सब घोडे बारा टक्के।।ध्रु।।

नियतीची एकच चाल
दुनिया सगळी बेहाल
जमिनीवर आले सितारे
बंदी झाले देव-देव्हारे
कोण राहील कोण जाईल
कुणा न ठाऊक पक्के ।
नियतीच्या खेळात
सब घोडे बारा टक्के ।।१।।

नियतीला हवेत जसे
पडतील फासे तसे तसे
राजा, वजीर, त्यांचे मोहरे
लढत राहतील सारे
म्हणतील आहेत हातात
अजून सारे एक्के ।
नियतीच्या खेळात
सब घोडे बारा टक्के ।।२।।

खेळ संपता संपत नाही
जोवर नियती मानत नाही
तिची हर एक चाल अवघड
आपली? बचावाची धडपड
सुटलो आता म्हणता उरतो
होऊन हक्केबक्के ।।३।।

नियतीच्या खेळात
सब घोडे बारा टक्के ।।

....मी मानसी

मे ९, २०१६ च्या लोकसत्ता, मुंबई एडिशनमधील ‘गोवंशप्रतिपालकांचा विजय’ हा लेख वाचला. उत्कृष्ट व्यंग. हे व्यंग आमच्यासारख्या वाचकांना समजलें, पण ज्यांना कळायला हवें, त्यांना तें कळलें असेल काय ? एनी वे, तें जें असेल तें असो, आपण यानिमित्तानें , ‘गाय’ या विषयाची थोडीशी चर्चा करूं या.

पुढें जाण्यापूर्वी, मला हें स्पष्ट करणें आवश्यक वाटतें की, एक म्हणजे, मी स्वत: शाकाहारी आहे , आणि दुसरें म्हणजे, माझा कुठल्याही राजकीय पक्षांशी किंवा धार्मिक संस्थांशी कसलाही संबंध नाहीं. हें स्पष्ट करण्याचें कारण असें की, मी ही चर्चा केवळ वैचारिक, तर्काधिष्ठित, दृष्टिकोनातून करत आहे ; माझा अन्य कांहीही उद्देश नाहीं. ( हें स्पष्ट न केल्यास, चर्चेला कुणी नसता-रंग देऊं शकतो, व त्यामुळे चर्चेला विनाकारण नको-ती दिशा मिळण्याचा धोका असतो. तो टाळायला हवा).

साधारणपणें १०,००० वर्षांपूर्वी मानवसमूह हा, Hunter-Gatherers, ( म्हणजे शिकार करणारे व फळफळावळ वगैरे गोळा करणारे ) या स्थितीपासून , Pastural-Agricultural (प्राणिपालन करणारे, शेती करणारे) या स्थितीला आला. जे प्राणी सर्वात आधी मानवानें माणसाळवले (domesticated) , त्यातील एक महत्वाचा प्राणी म्हणजे गाय. गायीचें महत्व दुधदुभत्यासाठी तर होतेंच , पण बैलाची माता म्हणूनही तिचें महत्व मानवाला कळून आलें. बैल हे, माल वहायला, शेतीसाठी नांगर ओढायला, प्रवासासाठी गाडी ओढायला, पाण्यासाठी विहिरीचा रहाट फिरवायला, असे विविध प्रकारें उपयोगी होते. त्यामुळे, तत्कालीन भारतीय समाजात गायीला अतिशय महत्व प्राप्त झालें, व ती पूज्य मानली गेली. महाभारतातही, घोषयात्रा, गोग्रहण वगैरे प्रसंगांवरून, त्या काळीं गायींना असलेलें महत्व दिसून येते. पांडव वनवासात असतांनाचा, कौरवांचा ‘घोषयात्रा’ प्रसंग घ्या. घोषयात्रा म्हणजे, ‘Cattle-Lifting expedition’ (संदर्भ : आर्. एन्. दांडेकर). तसेंच, पांडव अज्ञातवासात असतांनाचा कौरवांचा ‘गो-ग्रहण’ प्रसंग घ्या. कौरवांनी विराटाच्या राज्यावर आक्रमण केलें, तें त्याचें राज्य काबीज करण्यासाठी नव्हे, तर त्याच्या गायींचें हरण करण्यासाठी ! पुरातन वाङमात ’कामधेनू’ च्या अपहरणासंबंधीच्या कथा आहेत, ज्या घटनेमुळे युद्धेंही उद्भवली. त्या जमान्यात गाय ही संपदाच मानली गेली होती. गो-धन, गो-दान, हे शब्द त्याचेंच द्योतक आहेत. पुरातन काळापासून गोमूत्र, व गोमय ( गायीचें शेण) यांना पवित्र मानलें गेलेलें आहे.

गो, गौ, धेनु इत्यादींशी संबंधित शब्द आपली संस्कृती व भाषा यांचें अविभाज्य अंग बनले आहेत. त्यांच्यावरून गाईचें तत्कालीन महत्व कळून येतें. उदा. गो-कुल, गो-प, गो-पी, गो-पाल, गो-विंद, गो-पती, गो-पुर, गो-त्र (cow-pen), गो-ष्ठ (cow-pen), गो-व्रज (cow-pen), गो-शाला (cow-stall), गो-कील (नांगर), गो-वर्धन (डोंगराचें नांव), गो-रज (मुहूर्त), गो-धूलि_वेला (संध्याकाळची वेळ) , गो-मुख, गो-ग्रास, गो-रस (दूध), गो-मय (शेण), गो-चर (उदा. दृग्गोचर), गो-मंत (ज्याप्रमाणें बुद्धिमंत, धीमंत, श्रीमंत, तसेंच) , गो-मेद (a type of precious stone), गो-खी (आंत हात घालून जप करण्यासाठी, जपमाळेची थैली), वगैरे वगैरे ; तसेच मराठीतील गुराखी (गौ-रक्षक), गो-वर्‍या (शेण्या), इत्यादी शब्द ; धेनुसूदन (बलराम), धेनुवल्लभ, गोरक्षनाथ (गोरखनाथ), गायधनी, गोकर्ण, गायतोंडे अशी व्यक्तिनामें व आडनांवें ; गुरखा (गौ-रक्षक) हें जमातीचें नांव; गो-कर्ण_महाबळेश्वर (एक तीर्थक्षेत्र), गो-रखपुर, गो-ध्रा, गो-हाटी, गांवाबाहेरील चरण्यासाठी राखून ठेवलेलें ‘गायरान’, ही शहरांची नांवें व स्थलनामें ; गो-मती हें नदीनाम ; सर्व गायीशी संबंधित आहेत. (संदर्भ : रोमिला थापर, व्ही.एस्. आपटे, इतर लेखक, व मी).

पण वैदिक काळ व महाभारत काळाला आता कांहीं सहस्रकें उलटून गेलेली आहेत, (म्हणजे, किमान ३००० ते ६००० वर्षें). याचाच अर्थ असा की, त्या काळानंतर, कमीत कमी १५० ते ३०० पिढ्या गेल्या आहेत. ( बाप रे! ) . आतां , विक्रम संवत् म्हणा, शालिवाहन शक म्हणा, किंवा इसवी सन म्हणा, या सर्वांचीही जवळपास २००० वर्षें उलटली आहेत ,( म्हणजे, १०० पिढ्या). आतां यंत्रयुग आहे. अजूनही, अगदी-खेडें असलेल्या कांहीं ठिकाणी बैल वापरतात, पण जवळजवळ सर्वत्र आतां शेतीसाठी लहनमोठी यंत्रें वापरली जातात. प्रवासासाठी बैलगाड्या नव्हेत, तर एस्. टी., मोटार, रेल्वेगाडी वगैरे साधनें आहेत. गो-पालन सुद्धा आतां , एक_गाय-दोन_गायी अशाप्रकारें न होतां, एक धंदा म्हणून अनेक गायी (व म्हशी) पाळून केलें जातें. त्यामुळें, गो-पूजन व गो-रक्षण य परंपरा खरें तर कालबाह्य झालेल्या आहेत. स्वातंत्र्यवीर सावरकर म्हणत असत की, गाय हा फक्त एक उपयुक्त पशू आहे. सावरकर यांचे विचार नेहमीच विज्ञाननिष्ठ असत. त्यामुळे, त्यांचें गायीबद्दलचे कथन, हें कोणाही खोलवर-विचार-करणार्‍या माणसाला पटल्याशिवाय रहाणार नाहीं. मग, किती दिवस आपण हजारो वर्षें जुन्या, कालबाह्य परंपरेला धरून बसणार आहोत ?

दुसरी एक , आणि अधिक महत्वाची बाब. आणि ही तर अजिबात दुर्लक्षित करून चालणारच नाहीं. हा मुद्दा, ‘क्लब ऑफ रोम’ या multi-disciplined शास्त्रज्ञांच्या संघटनेनें , ‘Limits to Growth’ नामक त्यांच्या, इ.स. १९७० च्या दशकात प्रसिद्ध झालेल्या, इंटरनॅशनल रिपोर्टमध्ये मांडलेला आहे. तो मुद्दा थोडक्यात असा की, मानववंश Exponential-progression प्रमाणें वाढत आहे, तर उत्पादन केलें जाणारें धान्य Arithmatic- progression प्रमाणें वाढत आहे , आणि त्यामुळे दोहोंमधील तफावत वाढत जाते आहे. म्हणून, कांहीं काळानें धान्याची सार्‍या जगात कमतरता होणार आहे. त्यातून, आणखी असें की, जगभरातील शेतीलायक-भूमीला कांहींतरी Limit, मर्यादा, आहे. म्हणजेच, एका विशिष्ट पातळीनंतर धान्य-उत्पादन फारसें वाढणें शक्य नाहीं. या सर्वाचा परिणाम असा की, लवकरच, सर्व जगातील धान्य-उत्पादन हें पृथ्वीवरील माणसांसाठी अपुरें पडणार आहे. म्हणजेच, या बाबतीत, Crisis नक्कीच येणार आहे, आणि ही स्थिती, दूरच्या-भविष्यात नव्हे तर, या २१ व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंतच येऊं शकेल !! भारताच्या दृष्टीनें, याला लागूनच एक उपविचार असा की, शाकाहारी असणें ही निश्चितच चांगली गोष्ट आहे, पण, जर सगळी मानवजातच शाकाहारी बनली, तर हा crisis कितीतरी-पटींनी वाढेल, आणि मग, त्याला अधिक-लवकर सामोरें जावें लागेल. म्हणूनच, सावरकर म्हणत की, मांसाहार करणें मानवजातीसाठी आवश्यक आहे. (आणि हें त्यांनी जवळजवळ ९०-१०० वर्षांपूर्वी , म्हणजे, १९२०-१९३० च्या दशकात म्हटलेलें आहे, हें ध्यानात घ्यावें). हें सांगतांना , सावरकारांना, जात आडवी नाहीं आली, धर्म आडवा नाहीं आला, सनातन परंपरेला ते चिकटून बसले नाहींत ; केवळ तर्काधिष्ठित व विज्ञाननिष्ठ विचारातून या निष्कर्षापर्यंत ते आले. आपणही, तेंच करायला नको कां ?

सावरकर इतके पुढारलेल्या विचारांचे असूनही , त्यांच्याभोवती सनातनी-विचारांच्या मंडळींचा जमाव गोळा झाला होता. लोकशाही राज्यप्रणालीचा एक drawback असा आहे की, मतांच्या माध्यमातून राज्य करायचें म्हणजे कोणालाच दूर लोटतां येत नाहीं. सध्याच्या राज्यकर्त्यांचेंही तेंच झालेलें आहे. त्यामुळे, त्यांना गो-प्रतिपालन, गो-रक्षण, या कालबाह्य गोष्टींचा अवलंब करावा लागत आहे, असें दिसतें.

पण , आपण जेव्हां फासळ्या वर आलेल्या, खंगलेल्या, अर्धमेल्या गाईंना पहातो, ज्यांना रहायला नीट, स्वच्छ, ऐसपैस जागा नाहीं, खायला पुरेसें मिळत नाहीं, तेव्हां आपल्याला त्यांचीच नव्हे, तर त्यांच्या मालकांचीही कणव येते ! मालकाला स्वत:लाच बिचार्‍याला पुरेसें खायला मिळत नाहीं, त्याचें पोट खपाटीला गेलें आहे, उद्याचें दूर, आजचाच दिवस कसा काढायचा हा त्याच्यापुढे प्रश्न आहे , तर मग तो गायींना काय कायला देणार ? ‘आई जेवूं घालीना, बाप भीक मागूं देईना’ अशी त्या गाईंचीच नव्हे तर त्यांच्या मालकांचीही स्थिती झालेली आहे.

अशा वेळी, १९ व्या शतकातील अमेरिकन (USA) West बद्दल वाचलेल्या माहितीची आठवण येते. त्यातून शिकण्यासारखें बरेंच आहे. हजारो गाईंचे (steers) कळपच्या कळप मैलोन् मैल चालवून एका भागातून दूरवर दुसर्‍या एकाद्या शहरापर्यंत न्यायचें , म्हणजे कांहींदा अपघात हे व्हायचेच. अशा वेळी जर एखाद्या steer चा किंवा घोड्याचा पाय मोडला तर, बरोबरचे काऊबॉईज् त्या जखमी जनावराच्या डोक्यात गोळी घालून त्याला मारत. असेंच एकदा एकानें आपल्या जायबंदी झालेल्या घोड्याला मारल्यावर, दुसर्‍या एका नवख्यानें त्याला विचारलें, ‘त्याला मारून टाकलेस, तुझें त्याच्यावर प्रेम नाहीं कां’ ? त्यावर तो उद्गारला की, ‘प्रेम आहे म्हणूनच तर डोक्यात गोळी घालून त्याला क्षणार्धात मारलें, नाहींतर तो खितपत पडला असता व अखेरीस जिवंतपणीच गिधाडांचें खाद्य झाला असता’. या गोष्टीवरून आपण कांहीं बोध घेणार आहोत कां ?

अर्धमेल्या गाईंना तसेंच अर्धमेल्या स्थितीत खितपत ठेवायचें की त्यांना त्यांच्या नरकातून मुक्ती द्यायची ?, हें शांत मनानें ठरवायला हवें, भावनांच्या किंवा परंपरांच्या आहारी जाऊन नव्हे. गाईंना खाद्य देणाच्या सरकारी योजनांबद्दल आपण बोलूंया नको, कारण त्या किती कागदावरच रहाणार आणि किती कृतीत उतरणार, हा प्रश्नच आहे. आणि, कितीही केलें तरी, फाटल्या आभाळाला सरकार ठिगळ लावूं शकणार आहे कां ? त्यातून पुढला प्रश्न, आणि तोही अतिशय महत्वाचा असा, की, अर्धमेल्या माणसांना जगविण्यासाठी कार्यक्रमांचे अवलंबन करायचें की अर्धमेल्या गाईंसाठी ? हें आपणच ठरवायचें आहे.

अखेरीस, असें म्हणावें लागेल की, प्रत्येकाला मतस्वातंत्र्य आहे ; त्यामुळे, ज्यांना शाकाहारी रहायचें आहे, त्यांनी रहावें, पण मांसाशन करणार्‍यांवर दडपण आणूं नये, हेंच उचित होईल. समाजाच्या दृष्टीनें म्हणाल तर, दूरगामी विचार करून, मानवांसाठी खाद्याचा प्रश्न Long-term दृष्टीनें ध्यानात घेऊन, या विषयावर राज्यकर्त्यांनी dispassionately निर्णय घेणें, व जनतेला तो समजावून देणें, आवश्यक आहे. सूज्ञांस अधिक सांगणें नलगे.

- सुभाष स. नाईक
सांताक्रूझ, मुंबई
M- 9869002126
eMail : vistainfin@yahoo.co.in

छान चाललंय सगळं आपलं,

फक्त थोडंसं वातावरण तापलं,

गंमतीने आयुष्याच्या नावेमधलं,

हळूच स्मृतींच गाठोड मापलं…

इतभर सुख गोड मानलेलं,

पुरतं हसण्याचं मनी ठाणलेलं,

सांगा! आडव्या-तिडव्या आयुष्याचं,

गुपीत तरी कोणी जाणलेलं?

झुकझुक गाडी अन् वाऱ्यासारखं ,

आयुष्य भूरर्कन निघून गेलं,

रेसलींगच्या या वाटेवरती,

नेहमी भेटलं सारख्यास वारखं…

तूं तू – मी मी करता करता,

नात्यांचा धागा झीजुन गेला,

आपलेपणाचा काळा शालू,

माणुसकीने पांघरलेला……

– श्वेता संकपाळ (१७-०७-२०१८)

शेतात टाकले
विषाक्त रसायने
तिकीट कैंसर ट्रेनचे
एडवान्स काढले.

टीप : रोज बठिंडा पंजाब येथून एक ट्रेन बीकानेर, राजस्थानला जाते. त्या ट्रेनचे नावच लोकांनी कैंसर ट्रेन ठेवले आहे. या ट्रेन मध्ये कैंसरग्रस्त शेतकरीच असतात.बीकानेर येथे कैंसरचे मोठे हॉस्पिटल आहे. आता बठिंडायेथे हि कैंसर हॉस्पिटल निर्माणाधीन आहे.

ज्योतिष्याची चढूनी पायरी, जन्म कुंडली दाखवी त्याला ।

अडले घोडे नशिबाचे, कोणते अनिष्ट ग्रह राशीला ।।१।।

नशिबाची चौकट जाणूनी, आशा त्याची द्विगुणित झाली ।

मनांत येतां खात्रीं यशाची, जीव तोडूनी प्रयत्ने केली ।।२।।

प्रयत्नांती असतो ईश्वर, म्हणूनी मिळाले यश त्याला ।

आत्मविश्वास जागृत करण्या, 'भविष्य' शब्द कामी आला ।।३।।

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com

चमकत होते अगणित तारे, आकाशी लुकलुकणारे

लक्ष्य वेधूनी घेतां घेतां, फसवित होते आम्हांस सारे....१

कधी जाती चटकन मिटूनी, केंव्हां केंव्हां दिसती चमकूनी

खेळ तयांचा बघतां बघतां, चित्त सारे गेले हरपूनी....२

एक एक जमती नभांगी, धरणीवरल्या मांडवी अंगीं

संख्या त्यांची वाढतां वाढतां, दिसून येती अनेक रांगी....३

हसतो कुणीतरी मिश्कील तारा, डोळे मिटतो दुजा बिचारा

स्थिर राहूनी लपतां लपतां, खेळांचा वाढवी पसारा....४

निशाराणीची मुले ही सारी, खेळत राहती रात्री बिचारी

उषाराणीशी बघतां , निघूनी जाती आपल्या घरी....५

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com

गरिब सुदामा बालमित्र , आला हरीच्या भेटीला

बालपणातील मित्रत्वाची, ओढ येवूनी मनाला....।।

छोटी पिशवी घेवूनी हाती, पोहे घेतले त्यात

फूल ना फुलाची पाकळी घ्यावी, हीच भावना मनांत....।।

काय दिले वहीनींनी मजला, चौकशी केली कृष्णाने

झडप घालूनी पिशवी घेई, खाई पोहे आवडीने....।।

बालपणातील अतूट होते, मित्रत्वाचे त्यांचे नाते

मूल्यमापन कसे करावे, उमगले नाही कृष्णाते....।।

समोर असता सुदामा, काही न दिले त्याते

द्विधा होऊनी मन:स्थिती, परत पाठवी रिक्त हस्ते...।।

देवूनी ऐश्वर्याच्या राशी, सुदाम्याच्या माघारी

मित्रत्वाच्या प्रेमभावाची, भेट देई श्री हरी....।।

डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

अनामिक जे होते पूर्वी, साद प्रेमाची ऐकू आली ।

योग्य वेळ येतां क्षणी, हृदये त्यांची जूळूनी गेली ।।

शंका भीती आणि तगमग, असंख्य भाव उमटती मनी ।

विजयी झाले ऋणाणू बंध, बांधले होते हृदयानी ।।

उचंबळूनी दाटूनी आला, हृदयामधला ओलावा ।

स्नेह मिळता प्रेम मिळाले, जगण्यासाठी दुवा ठरावा ।।

मनी वसविल्या घर करूनी, क्षणीक सुखांच्या आठवणी ।

जगण्यासाठी उभारी देतील, शरीर मनाच्या दु:खी क्षणी ।।

-- डॉ. भगवान नागापूरकर

९००४०७९८५०

bknagapurkar@gmail.com