आधी पोटोबा मग विठोबा ही म्हण का पडली असेल ?

दिव्यात वात तोंडात हात, अशी एक म्हण आपल्याकडे रूढ आहे. म्हणजे सूर्यास्त झाल्यावर देवाकडे दिवा लावला की लगेचच जेवून घ्यावे.
काहीजण म्हणतात, दिव्यात जेव्हा वात लावली जाते, तेव्हा तोंडात हात नको. ते पण बरोबरच आहे. अगदी त्यावेळी नको. पण त्यानंतर दहा पंधरा मिनीटात, दिवसा उजेडी जेवण घ्यावे. म्हणजे पचनाला पुरेसा वेळ मिळतो.

आधी पोटोबा मग विठोबा
आधी स्वार्थ मग परमार्थ
या म्हणी केव्हा तयार झाल्या असतील ? कोणत्या परिस्थितीमधे तयार झाल्या असतील, त्याचा परत एकदा विचार करायला हवा. एका पिढीपूर्वीची मुलाखत घेतली तर याचा उलगडा होत जाईल.

ती माणसे सांगतात, आमच्यावेळी सूर्यास्ताचे अग्निहोत्र झाले की लगेचच दिवसाउजेडी एकाने देवाकडे, अंगणात तुळशीकडे दिवा लावायचा, ( घरात येणारी लक्ष्मी काळोखातून कशी येणार ? म्हणून अंगणात तुळशीकडे दिवा लावायचा. ) तर दुसरीने स्वयंपाकघरात दिवा लावून पाटपाणी घ्यायचे. आधी स-अवकाश भोजन करून नंतर सावकाऽश भजन करीत बसायचे...... मग परमार्थ !

तेव्हा सारवलेल्या जमिनीवर ताट पाट मांडून खाली बसून, मांडी घालून पंगत वाढून जेवायचे. घरात कुटुंब नियोजन नव्हते, गोकुळ होते. दहा पंधरा माणसे एकमेकांशी बोलायची, शुभंकरोती एका सुरात म्हटली जायची,पाढे पावकी निमकी, सर्व श्लोक स्तोत्रे यांची उजळणी व्हायची.

चाळीस पंचेचाळीस वर्षापूर्वी आपल्या घरातील परिस्थिती आठवली तर टीव्ही नव्हता, मोबाईल नव्हता. करमणुकीचे एकमेव साधन म्हणजे रेडीओ आणि सिनेमा थिएटर. थिएटरमधे जाऊन हौस म्हणून सिनेमा पहाणे त्या तिकिटासाठी तब्बल दोन ते अडीज रूपये खर्च करणेदेखील परवडत नव्हतं. एवढा श्रीमंत काळ आपण अनुभवला आहे.

त्याआधीची फक्त वीसेक वर्षे आता आठवून पहा. म्हणजे आपल्या बाबांच्या लहानपणीचा काळ सुखाचा......

रेडिओ ही अत्यंत प्रतिष्ठेची चीज होती, गावातील एखाद्या घरीच तो असायचा, बिनाका गीतमाला ऐकायला दर्दी गर्दी जमायची, तेव्हाच्या काळातील जेवणाच्या वेळा आठवून बघा, त्या काळातील ज्येष्ठ माणसांना आजही विचारून पहा. तेपण सांगतील, " आमच्या तारूण्याच्या सुवर्ण युगात आमची जेवणे दिवसाउजेडी संपायची. लाईटपण नव्हता तेव्हा. रात्री साडेआठ नऊ वाजता झोपी जात होतो."

विज्ञानयुग आले, विद्युतीकरण झाले, प्रगती झाली, विकास झाला. कोपऱ्यात टीव्ही आला. करमणुकीचे साधन बदलले, दूरदर्शनवर बातम्या देणारी माणसे, त्यांच्या अवतीभवती फिरणाऱ्या माशा देखील पहाता यायला लागल्या. मालिका पहायला वेळ कमी पडू लागला. त्याच दरम्यान स्वयंपाकघरात कुकर आला, मिक्सरपण आला. मनोरंजन ही गरज बनली. खाना खान्यातला (म्हणजे स्वयंपाकघरातला) वेळ दिवाणखान्यात जाऊ लागला.
गोजिरवाण्या घरात लाजीरवाण्या सिरीयल सुरू झाल्या. बातम्यांपेक्षा जाहीरातीमधे जास्ती वेळ जाऊ लागला. आणि हळुहळू सगळंच बदललं. सुखाच्या कक्षा वाढत गेल्या आणि.....
विठोबा मागं गेला आणि पोटोबा पुढे आला........

कसं बदलत गेलं? कोण बदलत गेलं ? कोणी बदललं हे सगळं? कधी कळलंच नाही.

मुठीत घट्ट धरून ठेवलेल्या वाळूसारखं दोन्ही बाजूने ते बाजूला कधी पडत गेलं लक्षातही आलं नाही. आरोग्याची मूठ कधी रिकामी झाली, ते कधी समजलं देखील नाही.

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
02.03.2017

चल रे भोपळ्या टुणूक टुणूक हो हाच तो भोपळा ज्यात बसून वाघाला चुकवून म्हातारी लेकिच्या घरी धष्टपुष्ट व्हायला गेली होती बरं का!ह्या लाल भोपळ्यांचे घारगे,वडे,भाजी,कोशिंबीर,भजी,चटणी सगळेच कसे रूचकर लागते.

हा भोपळा मोठा असला तरी वेलींवर उगवतो बरं का.जसे स्वयंपाकात ह्याचा भरपूर उपयोग होतो तसाच घरगुती उपचारात देखील आपण हा वापरू शकतो.

लाल भोपळा हा चवीला गोड,तुरट व थंड असून शरीरातील पित्त व वात हे दोष कमी करतो व कफ दोष वाढवितो.

चला ह्याचे औषधी उपयोग पाहू:

१)अतिभूक लागून वारंवार काही तरी खावेसे वाटते तेव्हा भोपळ्याची उकडून केलेली भाजी किंवा तूपात तळलेले वडे खावे.

२)तोंडास रूची नसणे व अन्न नकोसे होणे ह्यात लाल भोपळ्यांचे दह्यात केले भरीत जीरे व तूपाची फोडणी व सैंधव घालून खावे.

३)धावपळ दगदग ह्यामुळे त्रास होत असल्यास १ कप भोपळ्याचा रस+१ चमचा साखर+ १/४ चमचा सैंधव घालून प्यावे.

४)भोपळ्याच्या बिया सोलून आतील मगज तूपात तांबूस परतून त्यात साखर घालून लहान लहान लाडू करावे व ते अशक्तपणा मध्ये तसेच लहान मुलांना खायला द्यावेत.

५)आजारी व्यक्तीला भोपळा उकडून वाटून त्यात साजूक तूप व जि-याची फोडणी देऊन केलेले सूप द्यावे.

भोपळा खायचा अतिरेक केल्यास जुलाब होऊ शकतात.

वैद्य स्वाती हे.अणवेकर
आरोग्य आयुर्वेदीक क्लीनीक,
म्हापसा गोवा.
संपर्क:९९६०६९९७०४

सायंकाळी सातला जेवण्याचा प्रयत्न केला. पण पुनः रात्री झोपताना भूक लागते. गेल्या अनेक वर्षांची सवय आहे. जात नाही.. पित्ताची प्रकृती आहे, काय करावे ? अशा सर्व सामुदायिक शंका लक्षात घेऊन ही सोयीस्कर टीप.

आपण आजच्या काळातील बिझ्झी लाईफमधील जेवणखाण कसे करतो ?
सकाळी उठतो आधी चहा. त्याबरोबर मैद्यापासूनचे टोस्ट, बटर, बिस्कीट, मारी, खारी. ती वचावचा खाऊन झाली की, आंघोळ वगैरे आटपून नाश्ता. काही जणांचा नाश्ता हा उपीट पोहे, तर काहींचा इडली, आंबोळी, तर काही जणांकडे चपाती भाजी तर काही जणांकडे पेज किंवा मऊ भात असतो. तर काही जण पावात टोमॅटो काकडी कांदा गुंडाळून खातात, तर काही जण चहात बुचकळून पाव खातात की झाला नाश्ता !

बायकोनं पहाटे लवकर उठून केलेला आणि आठवणीने बरोबर दिलेला डबा. बहुतेक वेळा डब्यात चपातीभाजीच असते. आणि भाजी म्हणजे सुक्या बटाट्याची. सांडायची भीती नाही. रसभाजी न्यायची म्हणजे पुलंच्या धड्यातील कोचरेकर मास्तर व्हायची भीती.

दुपारच्या वेळेत डबा खाणे म्हणजे, तिथल्या तिथे डब्यातल्या डब्यात दोन्ही हातानी चपाती ओढून तोडून भाजीबरोबर गिळायची. प्लॅस्टिकच्या बाटलीतले पाणी ढोसायचे, उरलेले पाणी हाताला लावून हात "शुद्ध" करायचे. वर फक्कड चहा मारायचा की झाले. चार पाच वाजता, कोणीतरी दिलाच तर वडापाव, समोसा सहज जातो. तब्येतीला बरा म्हणून ज्युसचा ग्लास पोटात रिकामा होतो. रंमत गंमत घरी येईपर्यंत आठ वाजतात.बूट साॅक्स फेकून दिले, शर्टची वरची दोन बटणं काढली की, सोफ्यावर आडवे राहात, पाय खुर्चीवर ताणून, चेहेऱ्यावर जमेल तेवढा दमल्याचा आव आणायचा आणि डोक्याला आठ्या घालत, अश्शी ताणून द्यायची, की बघणाऱ्याला वाटलं पाहिजे की, साहेब कोणत्यातरी मोठ्या लढाईहून घायाळ होऊन परतलेले सैनिकच आहेत.

तिथूनच पोरांवर ओरडत, पंख्याची गरगर सुरू करायची ऑर्डर द्यायची, आणि आपण आल्याची वर्दी स्वयंपाकघरात आपसूक जायची. गरमागरम चहा आयता हातात पडेपर्यंत, बाहेर गरम झालेलं डोकं घरातल्या कुणावर तरी राग काढून शांत व्हायचं.भरपूर भुक लागलेली असल्यामुळे चहाबरोबर काहीतरी कुरकुरीत चकली चिवडा फरसाणाचा डबाच घेऊन बसायचं. मग कुठेतरी जरा जीव शांत व्हायचा.

"टिव्ही समोर बसून खायचं नसतं" हे सकाळी पोरांना ऐकवलेलं वाक्य विसरून जात, चहा चकली पोटात विरून जाते. दिवसभराचा तथाकथित सगळा शीण, टीव्ही मालिकेतल्या सुंदऱ्यांनी आणि जाहीरातीतल्या चिचुंद्यांनी तासा दोन तासात घालवला, की टेबलावर ताट पाणी यायला सुरवात होते. "आता कसं शांतपणे जेवता येतं. एकत्र चर्चा होते." हीच वेळ असते मुलांसोबत त्यांच्याशी अभ्यासपूस करायची. म्हणजे पोरं सुद्धा वाढलेल्या ताटाखालचं मांजर होतात. दिवसभर सगळं वचावचा खाल्लेलं असल्यामुळे रात्रीचे जेवण कसं साग्र संगीत बनवलेलं असतं, पुनः गरमागरम चपाती भाजी, आमटी, भात, सॅलेड, भाजी, उसळ, तळलेली दोन चार कापं, लोणचं पापड. ताट असं गच्च भरलेलं. भरल्या पोटानं उठून, हात धुवत, दात कोरत, हालत डुलत स्वारी थेट शयनकक्षात. स्वयंपाकघरातली आवराआवरी करून बाईसाहेब तासाभरात पुनः दुधाचा ग्लास घेऊन प्रवेशतात. आणि दुधाचा ग्लास रिता करून आमचा दिवस संपतो. भरल्यापोटी कशी मस्त झोप लागते ना.

हे एवढं खाताना आपण चार ते पाचवेळा तरी ढेकरा दिलेल्या असतात.

या जीवनपद्धती मधे आम निर्मिती, क्लेदामधे रूपांतरण या क्रिया अगदी सहजपणे घडत असतात. पहिले अन्न पचायच्या आतच दुसरा अन्नाचा गोळा वरून आत पडत असतो.

सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत चारच वेळा आपण खाल्लंय असं गृहीत धरू.
सकाळी नाश्ता, दुपारी जेवण, सायंकाळी नाश्ता आणि रात्री पुनः जेवण.

आता आपण कायदा केला, सकाळी आणि सायंकाळी जेवावे. या कायद्याची सोयीस्कर पळवाट पाहून ठेवू.

असं करता येतं काय पहा.

टीव्ही बंद, घरात सौ. ला थोडी हाताखाली मदत करायची, भाजी चिरून देणे, टेबल साफ करणे, नारळ खोवून देणे, ताटपाणी घेणे, कपबश्या विसळणे, अशी कामे जरा चुकली तरी फारसा ओरडा खावा लागणार नाही, मुलांची शाळा अभ्यास जेवताना बिलकुल नाही.आणि जेवणाचे कौतुक करतच जेवायचं.

सकाळी नाश्त्याऐवजी जेवण करूनच बाहेर पडायचं. दुपारी जेवणाऐवजी नाश्ता करायचा. सायंकाळी घरी आल्यावर परत जेवायचे. आणि रात्रौ झोपताना भूक लागली तरच नाश्ता करायचा ! तोही अगदी सुका. दूध नको, पाणी नको. कुठेतरी राजगिरा लाडू, लाह्या, पाॅपकाॅर्न, चुरमुरे, भडंग, सुका मेवा, चिक्की, काॅर्नफ्लेक्स इ. पचायला हलके असणारा पण इकडे तर पोट भरती करणारा......

हा नियम नाही, पण नियमातील प्रॅक्टीकल पळवाट आहे. पण शास्त्र तत्वाला कुठेही बाधा येत नाही.

म्हणजे सकाळी जेवण सूर्याबरोबर, दुपारचा नाश्ता सूर्याबरोबर, सायं भोजन सूर्याबरोबर ! आणि रात्रौचा नाश्ता "सौ" बरोबर !!
ये हो गया हिसाब बराबर, सौ साल के लिए !!!

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
07.03.2017

ह्याचे उपयुक्तांग पाने व फुले असून हे चवीला कडू,तुरट,गोड असते.तसेच हे थंड गुणाचे व जड व रूक्ष असते.हे त्रिदोष शामक असून वात व पित्तनाशक आहे.

आयुर्वेदातील मार्गदर्शक तत्वे-क्रमांक आठ

धान्य किमान एक वर्ष जुने वापरावे-भाग दोन

धान्य जुनं करून वापरल्याने त्यातील पाण्याचा अंश कमी होतो. आणि ते कोरडे, सुके, रूक्ष व्हायला लागते. निसर्गाच्या नियमाप्रमाणे जे नूतन असते, ते रसदार असते. (नूतन म्हणजे नवीन. गैरसमज नकोत. ) ओली फळे रसदार असतात आणि जसजसे फळ सुकत जाते, तसा त्यातील रस कमी होत जातो. खजूर आणि खारीक, आलं आणि सुंठ, द्राक्षे आणि मनुका या जोड्या लक्षात आणा, म्हणजे हा विषय समजेल. (उगाच आंबटगोड गैरसमज नकोत.)

ज्या फळामधील रस. (रस म्हणजे जलमहाभूत.) कमी होत जातो, ते टिकाऊ होत जाते. आमरस आणि आंब्याची पोळी ( आमच्या कोकणात आंब्याच्या पोळीला "साट" म्हणतात.) यात टिकाऊ काय आहे ? साट जास्ती दिवस टिकते, कारण त्यातील पाणी कमी होत जाते.

निसर्गामधे सूर्य हा जणुकाही साक्षात अग्निदेव. अन्न पदार्थातील रस, पाणी, द्रवांश, जलमहाभूत ओढून घेत असतो. याला "आदान कर्म" असे म्हणतात. या पाण्याला शोषून, ओढून घेण्यामुळे अन्न टिकाऊ बनते. आजच्या भाषेत, सूर्यापासून येणाऱ्या काही किरणांमधून काही उपकारक तर काही अपायकारक किरणे येत असतात. या किरणांमधे प्रचंड उर्जा साठवलेली असते. व्हिटामिन डी सारखी उर्जा जी फक्त थेट सूर्य किरणांमधूनच मिळत असते, ती पत्र्याच्या डब्यातील टाॅनिकच्या पावडरीमधे कशी भरतात, हा मोठा संशोधनाचा विषय आहे. असो.

धान्य वाळवून ठेवल्याने, त्यांना चार पाच कडकडीत उन्हे दिल्याने ती टिकून रहातात, हे सत्य आपण बघतोच आहोत. धान्यामधे टोका, बरड आदि जंतुसंसर्ग देखील होत नाही.

टीव्हीवरील एका कंपनीच्या बासमती तांदळाची जाहीरात बघितली आहे ? ती कंपनी चक्क जाहीरात करते आहे, की आमचे तांदुळ एवढे जुने करून ठेवल्यानंतर, आता आम्ही विकायला काढले आहेत. ( म्हणून त्याची किंमत एवढी जास्त आहे)
बिझनेस सोडला तर जाहीरातीमधे तथ्य आहे. जुना तांदुळ शिजल्यानंतर, तो वाफेवर झाकून ठेवल्यानंतर, छान फुलतो. नवीन तांदळाचा भात केला तर कसा होतो, ते सुगृहिणीला विचारून बघा. शिजताना कमी पाण्यात जरी शिजवला तरी, नवीन तांदळामधे अंगभूत पाणी जास्ती असल्याने, शिजताना जरा जोरात ढवळले तरी त्याची कणी होते, तुकडा पडतो, परिणामी तो भात चिकचिकित, गिजगिजीत होतो. अशा भाताची बिर्याणी कशी चांगली होणार ?

भातात अपेक्षित असलेला मोकळेपणा येण्यासाठी तो जुनाच हवा ! जुना करूनच वापरायला हवा.

प्लॅस्टिकच्या डब्यात भात साठवून ठेवले तर, प्लॅस्टिकचे दुष्परिणाम तर त्यावर होणारच. प्लॅस्टिकमधे उष्णता असतेच, पण डबा अगदी "एअर टाईट" झाल्यामुळे भाताच्या गोट्यातील आतील पाण्याची होणारी जी वाफ आहे, ती कुठे जाणार ? ती बाहेर तर जाऊच शकत नाही, म्हणजे ती पुनः डब्यातील भातातच मुरून राहते.

गवताच्या मुडीत साठवून ठेवलेला भात आणखी हलका होतो, कारण हे गवताच्या मुडीत, साठवलेले भात "वेल व्हेंटिलेटेड" असते. या मुडीतून भाताचा गोटा बाहेर पडणार नाही, पण तयार होणारी वाफ मात्र गवतामधून बाहेर जायला, भरपूर जागा असते. हीच तर निसर्गाची किमया आहे.

गवतामधे मात्र प्रचंड उष्णता दडलेली असते. ही उष्णता मुडीमधील भातातील जलांशाचे, वाफेत रूपांतर करायला पुरेशी असते.

आवश्यक असतील ते बाकी सर्व बदल घडवायला गवताच्या मुडीतील निसर्ग समर्थ आहे.
सिर्फ अपना "मूड" बनना चाहीये ।

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
14.05.2017

रोग कसा होतो हे कळलं की, रोग घालवणं सोपं होतं. द्राक्षांच्या उदाहरणातील सर्दी होण्याच्या कारणांचा विचार केला तर,
1. तिच्याबरोबर बाजारात जाणे. 2. माझे लक्ष त्या हातगाडीवाल्याच्या द्राक्षांकडे जाणे. 3. ती द्राक्षे खायचा मोह होणे. 4 द्राक्षे खाऊन सर्दी होते, हे पूर्वी अनुभवले असताना देखील, ती उचलणे, 5. खिशात सुटे पैसे ठेवणे. 6. मनाला न विचारता खरेदीची कृती करणे, 7. घरी आणल्यानंतर विचार करायला पुरेसा वेळ असून सुद्धा ती खाणे. ही सर्दी होण्याची मुख्य कारणे आहेत.
कारण नंबर एक आणि दोन हे पूर्वजन्मानुसार किंवा कर्मफलानुसार तिथे जाणे हे अगोदरपासूनच ठरलेले असणे. याला आध्यात्मिक दोष हे कारण असते.
कारण नंबर तीन आणि चार द्राक्षे खायचा मोह होणे, ती स्वतःच्या मनाने खरेदी करणे हे मानस हेतु झाले आणि पाच ते सात ही कारणे, म्हणजे द्राक्षे खरेदी करून आणल्यानंतर ती कृतीतून खाणे हा प्रत्यक्ष हेतु म्हणजे शारिरीक कारण घडले.
यातील एक कारण जरी कमी ताकदीचे असले असते तर संप्राप्ती पूर्ण झाली नसती. आणि सर्दी झालीच नसती.

एखादा रोग होण्यामागे प्रत्येक वेळी शारिरीक, मानसिक आणि आध्यात्मिक कारण असते. ते समजले की तसा उपाय करता येतो. म्हणजे रोग आध्यात्मिक स्तरावर असेल उपाय आध्यात्मिक, कारण मानसिक असेल तर मनापर्यंत पोचता यायला हवे आणि शरीराशी संबंधित व्याधी असेल तेव्हा औषध प्रत्यक्षात द्यावे लागते.

हे प्रमेहाच्या बाबतीतही तसेच लागू होते.
प्रमेह हा मुख्य रोग. त्याचे कफ पित्त वात या क्रमानुसार प्रत्येकी दहा, सहा आणि चार असे प्रकार. त्यातील वाताच्या चार प्रकारापैकी एक मधुमेह आहे. ज्याची भीतीयुक्त ओळख आज सगळ्यांनाच आहे. हा रोग होण्याची कारणे आयुर्वेदानुसार काय आहेत, हे आपण जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतोय.

काही गोष्टींची कारणमीमांसा प्रत्यक्षात करता येते, काही गोष्टी तर्काने जाणून घ्यायच्या असतात, तर काही अनुभूतीच्या स्तरावर. मग प्रश्नांची उत्तरे मिळत जातात. आणि दुःख होत नाही....
नाहीतर....
आयुष्यभर औषधे घ्यावी लागतात. !

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग.
9673938021
26.01.2017

जीवन म्हणजे पाणी.
आजपासून पाण्यावर चर्चा सुरू करू. कारण पाणी कसे प्यावे, किती प्यावे, यामधे बरीच मतमतांतरे आढळतात. ग्रंथामधे जे संदर्भ आले आहेत, त्या अनुषंगानेच माहिती पुरवली जाईल.

जे व्यवहारात दिसते आणि ग्रंथात आहे, त्यानाच आपण आधार मानूया.
ग्रंथ कोणते ?
आयुर्वेदाचे सर्वाना सहज समजतील, असे ग्रंथ म्हणजे अष्टांग संग्रह आणि अष्टांग ह्रदय. म्हणून आपण हे ग्रंथ आधारभूत धरून, पाणी या विषयी माहिती करून घेऊया.

अभ्यास करताना, एक गोष्ट लक्षात ठेवायची, ती म्हणजे, कोणताही अभिनिवेश किंवा अहंकार बाजुला ठेवून, ग्रंथातील सूत्रांचा आजच्या काळानुसार, अभ्यास करायचा.
मला वाटते या म्हणण्याला काही अर्थ नाही.
हे वचन पण अष्टांगह्रदयकार वाग्भटजीचे आहे.
(रागादिरोगान सततानुषक्तान.....
राग आदि मानसिक रोग देखील बाजूला काढून ठेवून ग्रंथ अभ्यासाला सुरवात करूया.)

पाणी हेच जीवन आहे, कारण पाण्यापासूनच पृथ्वी महाभूताच्या सहाय्याने जीव सृष्टी उत्पन्न झालेली आहे. पृथ्वीचे दोन कण एकमेकांना जोडण्यात जल महाभूत मदत करते. आणि हेच दोन कण वेगळे करताना वायु महामूत मदत करते. गर्भाची वाढ करताना या महाभूतांचे हेच दोन्ही गुण उपयुक्त होतात.एका पेशीच्या दोन पेशी बनवणे, दोनाच्या चार, चाराच्या आठ करणे, आणि या पेशींना उर्जा पुरवण्याचे काम अग्नितत्व करते. आकाश महाभूतामुळे पेशींना विशिष्ट पोकळी आणि आकार प्राप्त होतो.
या पाचही महाभूतांच्या परस्पर संबंधामुळे, कमी जास्त असण्यामुळे, जीवनाची निर्मिती, स्थिती आणि लय होत असतो.

माती पासून मडके बनवायचे असेल तरीदेखील हीच पाच महाभूते काम करत असतात. त्यातील एक जल महाभूत.
निसर्गातील आणि शरीरातील हे जल महाभूत परस्पर पूरक काम करीत असते. पिंडी ते ब्रह्मांडी. जे काम बाहेर चाललेले असते, तेच काम शरीरात चाललेले असते. तीच पाच महाभूते आतही तसेच काम करीत असतात.

या महाभूतांचे गुण काही वेळा एकमेकांना पूरक असतात, तर काही वेळा परस्परांच्या विरूध्द असतात. जसं जल महाभूत हे अग्निच्या गुणाच्या विरूद्ध आहे. एक शीत तर दुसरे उष्ण.
शीत गुण कमी करायचा असेल तर उष्ण गुण वाढवावा लागेल, आणि उष्ण गुण कमी करायचा असेल तर शीत गुण वाढवावा लागेल. असेच शरीरात चालते.

पाणी हे शीत गुणांनी कफ आणि वात वाढवणारे आहे. तर पित्ताला शांत करणारे आहे. पण पाणी शरीरात गेल्यानंतर, पचन पूर्ण झाल्यावर त्याचा विपाक अम्ल बनतो, म्हणून ते नंतर पित्ताला वाढवणारे बनते. हे पण लक्षात ठेवावे. (विपाक ही संकल्पना नंतर अधिक सविस्तर कधीतरी लिहेन.)

हे जलमहाभूत पाणी या पदार्थातून आपण नियमितपणे वापरत असतो. या पाण्याचे सर्व गुण आणि कर्मे आपण समजून घेऊया.

जगण्यासाठी पाणी आवश्यक आहेच. घर बांधण्यासाठी पाणी आवश्यक आहेच. पण, अति प्रमाणातील पाणी देखील मृत्युचे कारण बनते, हे लक्षात ठेवूया.
उत्तराखंडमधे आलेला जलप्रलय, कष्टाने बांधलेली घरेच्या घरे, काही क्षणातच, उद्ध्वस्त करून गेलाय, हे पण लक्षात ठेवूया.

वैद्य सुविनय दामले
कुडाळ, सिंधुदुर्ग
9673938021
08.12.2016

ड्रायफ्रुट्स / सुकामेवा: ऊर्जादायी आहाराचा घटक:
प्रस्तावना:
या मालिकेत आपण वेगवेगळ्या सुकामेव्याचे महत्व व गुणधर्म पाहणार आहोत. त्यापैकी हा पहिला लेख
मानवी आहारामध्ये फळे, धान्ये, कडधान्ये, भाज्या तसेच दूध व दुग्धजन्य पदार्थ यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. त्याचप्रमाणे सुकामेवा किंवा ड्रायफ्रुट्स हा पौष्टिक आणि ऊर्जादायी आहाराचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. फळे व काही बिया नैसर्गिक पद्धतीने किंवा नियंत्रित प्रक्रियेद्वारे वाळविल्यानंतर त्यातील पाण्याचे प्रमाण कमी होते आणि त्यामधील अनेक पोषक घटक तुलनेने अधिक संकेंद्रित होतात.
बदाम, काजू, पिस्ता, अक्रोड, मनुका, खारीक, अंजीर, जर्दाळू, सुके खोबरे इत्यादींचा सुकामेव्यात प्रामुख्याने समावेश होतो. याशिवाय आजच्या काळात अक्रोड, हॅझलनट, पेकान, पाइन नट्स, क्रॅनबेरी, प्रून, विविध बिया इत्यादी पदार्थांचाही ड्रायफ्रुट्समध्ये समावेश केला जातो.
सुकामेवा हा चविष्ट असण्याबरोबरच ऊर्जा, प्रथिने, चांगले स्निग्ध पदार्थ, तंतू, जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि विविध जैवसक्रिय घटकांचा स्रोत आहे. त्यामुळे संतुलित प्रमाणात सुकामेव्याचा आहारात समावेश केल्यास शरीराच्या सर्वसाधारण आरोग्यास मदत होऊ शकते.
१. सामान्य माहिती
सुकामेवा म्हणजे फळे, फळांच्या बिया किंवा काही खाद्य बिया यांचे पाणी कमी करून तयार केलेले खाद्यपदार्थ. काही पदार्थ नैसर्गिकरीत्या कमी पाण्याचे असतात, जसे बदाम, काजू, पिस्ता आणि अक्रोड. तर मनुका, अंजीर, खारीक, जर्दाळू यांसारखी फळे वाळवून तयार केली जातात.
सुकामेवा बराच काळ टिकतो. त्यातील पाण्याचे प्रमाण कमी असल्यामुळे सूक्ष्मजीवांची वाढ तुलनेने कमी होते. त्यामुळे पूर्वीपासूनच सुकामेवाचा उपयोग साठवणूक, प्रवास आणि हिवाळ्यातील आहार म्हणून केला जात आहे.
प्रमुख सुकामेवे:
बदाम: प्रथिने, चांगले स्निग्ध पदार्थ, तंतू, मॅग्नेशियम आणि व्हिटॅमिन E यांचा चांगला स्रोत.
काजू: ऊर्जा, प्रथिने, तांबे, मॅग्नेशियम आणि इतर खनिजे यांचा स्रोत.
पिस्ता: प्रथिने, तंतू, चांगले स्निग्ध पदार्थ आणि विविध सूक्ष्म पोषक घटक असतात.
अक्रोड: ओमेगा-३ प्रकारातील अल्फा-लिनोलेनिक आम्लाचा महत्त्वाचा वनस्पतीजन्य स्रोत.
मनुका: नैसर्गिक साखर, तंतू, पोटॅशियम आणि विविध वनस्पतीजन्य घटक असतात.
खारीक: ऊर्जा, नैसर्गिक साखर, तंतू व काही खनिजे यांचा स्रोत.
अंजीर: तंतू, पोटॅशियम, कॅल्शियम आणि नैसर्गिक साखर यांचे प्रमाण चांगले असते.
जर्दाळू: वाळविलेल्या जर्दाळूमध्ये तंतू, पोटॅशियम आणि कॅरोटेनॉइड्ससारखे घटक आढळतात.
२. सुकामेव्याचे उपयोग
सुकामेव्याचा उपयोग केवळ चवीसाठी न करता पोषणमूल्य वाढविण्यासाठीही केला जातो.
२.१ दैनंदिन आहारात
बदाम, अक्रोड, पिस्ता किंवा मनुका नाश्त्यामध्ये किंवा मधल्या वेळच्या अल्पोपहारात घेता येतात. ते दूध, दही, पोहे, उपमा, शिरा, खीर, लाडू किंवा इतर पदार्थांमध्येही वापरले जातात.
a.) ऊर्जा मिळण्यासाठी
सुकामेव्यामध्ये ऊर्जा देणारे स्निग्ध पदार्थ आणि कार्बोहायड्रेट्स असतात. त्यामुळे शारीरिक श्रम करणाऱ्या व्यक्तींना किंवा अधिक ऊर्जा लागणाऱ्या परिस्थितीत तो उपयुक्त ठरू शकतो. मात्र सुकामेवा उष्मांकाने समृद्ध असल्याने प्रमाणात खाणे महत्त्वाचे आहे.
b.) विद्यार्थ्यांसाठी
बदाम, अक्रोड, पिस्ता इत्यादींमध्ये चांगले स्निग्ध पदार्थ, प्रथिने आणि विविध सूक्ष्म पोषक घटक असतात. त्यामुळे संतुलित आहाराचा भाग म्हणून त्यांचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र कोणताही एक पदार्थ स्मरणशक्ती वाढविण्याचे किंवा बुद्धिमत्ता वाढविण्याचे औषध समजणे योग्य नाही.
c.) वृद्ध व्यक्तींसाठी
वय वाढल्यानंतर शरीराला पुरेशी प्रथिने, तंतू, खनिजे आणि ऊर्जा मिळणे आवश्यक असते. मऊ किंवा बारीक करून घेतलेला सुकामेवा योग्य प्रमाणात आहारात समाविष्ट करता येतो. मात्र दातांची स्थिती, गिळण्याची क्षमता आणि वैयक्तिक आरोग्य लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
d.) पाककलेमध्ये
सुकामेव्याचा वापर मिठाई, लाडू, बर्फी, खीर, श्रीखंड, पुलाव, बिर्याणी, केक, ब्रेड, कुकीज आणि विविध पारंपरिक पदार्थांमध्ये केला जातो.
e.) सण व धार्मिक कार्यक्रम
भारतीय संस्कृतीत सुकामेव्याला विशेष स्थान आहे. दिवाळी, अक्षय तृतीया, विवाह समारंभ, धार्मिक कार्यक्रम आणि पाहुणचार यामध्ये सुकामेव्याचा वापर केला जातो.
३. सुकामेव्यामधील सामायिक पोषक सामग्री
वेगवेगळ्या सुकामेव्यामध्ये पोषक घटकांचे प्रमाण वेगवेगळे असते; तरीही काही घटक अनेक प्रकारच्या सुकामेव्यामध्ये सामान्यतः आढळतात.
i.) प्रथिने
बदाम, पिस्ता, काजू आणि इतर कडधान्यवर्गीय बियांमध्ये प्रथिने आढळतात. प्रथिने शरीरातील स्नायू, ऊती आणि विविध जैविक प्रक्रियांसाठी आवश्यक असतात.
ii.) चांगले स्निग्ध पदार्थ
बहुतेक वृक्षजन्य सुकामेव्यामध्ये असंतृप्त स्निग्ध आम्ले मोठ्या प्रमाणात आढळतात. हे आहारातील योग्य प्रकारचे fats मानले जातात. अक्रोडामध्ये वनस्पतीजन्य ओमेगा-३चे एक प्रकार, अल्फा-लिनोलेनिक आम्ल (ALA), आढळते.
iii.) तंतू
अनेक सुकामेव्यांमध्ये आहारातील तंतू असतात. तंतू पचनसंस्थेच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे असून शौचास नियमितता राखण्यास मदत करू शकतात. अंजीर, मनुका, बदाम आणि इतर काही सुकामेव्यांमध्ये तंतू विशेष प्रमाणात आढळतात.
iv.) जीवनसत्त्वे
सुकामेव्यामध्ये विविध जीवनसत्त्वे आढळतात. बदामामध्ये व्हिटॅमिन E चांगल्या प्रमाणात असते. वाळवलेल्या फळांमध्ये कॅरोटेनॉइड्स आणि इतर वनस्पतीजन्य घटक आढळू शकतात.
v.) खनिजे
सुकामेवा हा मॅग्नेशियम, पोटॅशियम, तांबे, मँगनीज, फॉस्फरस, लोह आणि कॅल्शियम यांसारख्या खनिजांचा स्रोत आहे. मात्र प्रत्येक सुकामेव्यामध्ये या खनिजांचे प्रमाण वेगवेगळे असते.
vi.) नैसर्गिक साखर
मनुका, खारीक, अंजीर आणि जर्दाळू यांसारख्या वाळवलेल्या फळांमध्ये नैसर्गिक साखरेचे प्रमाण तुलनेने जास्त असते. त्यामुळे त्यांचा वापर मर्यादित प्रमाणात करणे योग्य आहे, विशेषतः रक्तातील साखरेचे नियंत्रण आवश्यक असलेल्या व्यक्तींनी आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हितावह आहे.
vii) अँटिऑक्सिडंट घटक
अनेक नट्स आणि वाळवलेल्या फळांमध्ये पॉलीफेनॉल, टोकोफेरॉल, कॅरोटेनॉइड्स यांसारखे वनस्पतीजन्य
४. औषधी महत्त्व व कोणत्या विकारांमध्ये उपयोगी?
सुकामेवा हा औषधाचा पर्याय नसून पौष्टिक आहाराचा भाग आहे. त्यातील पोषक घटकांमुळे काही आरोग्यविषयक बाबींमध्ये सहाय्यकारी भूमिका असू शकते.
y.) बद्धकोष्ठता
अंजीर, मनुका आणि इतर तंतुमय सुकामेवा आहारातील तंतू वाढविण्यास मदत करतो. त्यामुळे बद्धकोष्ठतेमध्ये आहाराचा एक भाग म्हणून त्यांचा उपयोग होऊ शकतो. त्याबरोबर पुरेसे पाणी पिणे आवश्यक आहे.
y.१) हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य
बदाम, अक्रोड, पिस्ता आणि इतर नट्समध्ये असंतृप्त स्निग्ध आम्ले, तंतू आणि विविध वनस्पतीजन्य घटक असतात. योग्य प्रमाणात नट्सचा समावेश असलेला संतुलित आहार हृदयाच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरू शकतो.
y.२) अशक्तपणा आणि लोह:
मनुका, जर्दाळू आणि काही इतर वाळवलेल्या फळांमध्ये लोह असते. त्यामुळे लोहयुक्त संतुलित आहाराचा भाग म्हणून त्यांचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र रक्ताल्पता (अॅनिमिया) असल्यास केवळ सुकामेव्यावर उपचार अवलंबून राहू नयेत; कारण त्याची कारणे शोधून योग्य वैद्यकीय उपचार आवश्यक असतात.
y.३) हाडांचे आरोग्य:
अंजीर, बदाम आणि काही इतर सुकामेव्यांमध्ये कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि इतर खनिजे असतात. त्यामुळे संतुलित आहारामध्ये त्यांचा समावेश हाडांच्या आरोग्यास सहाय्य करू शकतो. मात्र हाडांसाठी कॅल्शियम, व्हिटॅमिन D, प्रथिने आणि शारीरिक हालचाल यांचेही महत्त्व आहे.
y.४) स्नायू व ऊर्जा
काजू, बदाम, पिस्ता आणि इतर नट्समध्ये प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ आणि ऊर्जा देणारे घटक असल्यामुळे शारीरिक कार्यासाठी ते उपयुक्त ठरू शकतात.
y.५) मेंदू व मज्जासंस्थेचे आरोग्य
अक्रोडामधील ALA, तसेच बदाम आणि इतर नट्समधील विविध पोषक घटक मज्जासंस्थेच्या सामान्य कार्यासाठी उपयुक्त आहाराचा भाग ठरू शकतात. मात्र कोणताही सुकामेवा स्वतंत्रपणे मेंदूचे विकार बरे करतो असे म्हणता येत नाही.
y.६) वजन नियंत्रण
सुकामेवा उष्मांकाने समृद्ध असला तरी त्यातील तंतू, प्रथिने आणि स्निग्ध पदार्थ तृप्तीची भावना निर्माण करण्यास मदत करू शकतात. त्यामुळे योग्य प्रमाणात घेतल्यास तो आरोग्यदायी अल्पोपहाराचा भाग होऊ शकतो. मात्र जास्त प्रमाणात खाल्ल्यास अतिरिक्त उष्मांकामुळे वजन वाढू शकते.
५. सुकामेवा खाताना घ्यावयाची काळजी
सुकामेवा पौष्टिक असला तरी “जास्त खाल्ले तर जास्त फायदा” हा नियम येथे लागू होत नाही. योग्य प्रमाण महत्त्वाचे आहे.
१. शक्यतो नमकीन, तळलेला किंवा जास्त साखर/कोटिंग असलेला सुकामेवा टाळावा.
२. नट्स आणि बिया उष्मांकाने समृद्ध असल्यामुळे प्रमाण नियंत्रित ठेवावे.
३. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी खजूर, मनुका, खारीक, अंजीर यांसारखी वाळवलेली गोड फळे प्रमाणात घ्यावीत.
४. नट्सची अॅलर्जी असलेल्या व्यक्तींनी संबंधित पदार्थ टाळावेत.
५. सुकामेवा हवाबंद डब्यात, कोरड्या व थंड जागी ठेवावा. दीर्घकाळ साठवायचा असल्यास खराब होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन योग्य साठवणूक करावी.
६. बुरशी आलेला, विचित्र वास येणारा किंवा चव बदललेला सुकामेवा खाऊ नये.
निष्कर्ष:
सुकामेवा हा निसर्गाने दिलेला पोषक, ऊर्जा देणारा आणि स्वादिष्ट खाद्यपदार्थ आहे. बदाम, काजू, पिस्ता, अक्रोड, मनुका, अंजीर, खारीक आणि जर्दाळू यांसारख्या पदार्थांमध्ये प्रथिने, असंतृप्त स्निग्ध पदार्थ, तंतू, जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि विविध जैवसक्रिय घटक आढळतात.
संतुलित आहाराचा भाग म्हणून योग्य प्रमाणात सुकामेवा घेतल्यास पचनसंस्था, हृदयाचे आरोग्य, हाडांचे आरोग्य, ऊर्जा आणि सर्वसाधारण पोषण यांना मदत होऊ शकते. मात्र सुकामेवा हा औषध नसून पौष्टिक आहाराचा घटक आहे. त्यामुळे कोणत्याही विकाराच्या उपचारासाठी डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधांची जागा तो घेऊ शकत नाही.
“योग्य पदार्थ, योग्य प्रमाण आणि संतुलित आहार” हेच उत्तम आरोग्याचे मूलभूत तत्त्व आहे. या दृष्टीने सुकामेव्याचा आहारातील मर्यादित आणि नियमित समावेश निश्चितच उपयुक्त ठरू शकतो.
एकूण किती घ्यावे?
सर्व प्रकार एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात घेण्याची गरज नाही. दररोज साधारण २०–३० ग्रॅम मिश्र नट्स/सुकामेवा हा एक व्यवहार्य सर्वसाधारण अंदाज आहे. उदाहरणार्थ:
बदाम ५ + अक्रोड २ अर्धे + काजू ३ + पिस्ता ५–६
= साधारण एक छोटी मूठ किंवा सुमारे २०–२५ ग्रॅम.
वाळवलेली फळे (मनुका, खारीक, अंजीर) यामध्ये नैसर्गिक साखर जास्त असल्याने ती लहान प्रमाणात घेणे योग्य.
कोणत्या वेळी घ्यावा?
• सकाळी नाश्त्यासोबत किंवा नाश्त्यापूर्वी
• दोन जेवणांमधील अल्पोपहार म्हणून
• व्यायाम करणाऱ्यांनी त्यांच्या एकूण आहारानुसार
• दूध/दही/ओट्स/पोहे यामध्ये मिसळून
महत्त्वाचे: मधुमेह, लठ्ठपणा, किडनीचे आजार, नट्सची अॅलर्जी किंवा इतर विशेष आरोग्यस्थिती असल्यास वरील प्रमाण स्वतःहून लागू करू नये; वैयक्तिक आहारतज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
२०.१०.२०२६

चिंचेचा उपयोग आपल्या स्वयंपाकात बऱ्याच प्रमाणामध्ये केलजातो.आमटी,भाजी,चटणी,
पाक,सरबते,तसेच आता तर इमली जेली देखील मिळू लागली आहे.चाट चे पदार्थ तर चिंच खजुर चटणी शिवाय कल्पनाच केली जाऊ शकत नाही.

अगदी बाई गरोदर असेल तर तिला देखील चिंचा खाव्याशा वाटतात का विचारले जाते.

चिंचेचा मोठा वृक्ष असतो साधारण पणे आवळ्याच्या पानां प्रमाणे बारीक पाने असतात.तसेच त्याला लागलेली कच्ची चिंच हिरवी मातकट रंगांची टणक असते व पिकल्यावर ती पुर्ण मातकट रंगांची होते व आतील बी टणक व त्यावर कठीण आवरण असणारी होते.

कच्ची चिंच आंबट,उष्ण,पित्त,रक्त,कफ दुषित करणारी असून वातनाशक आहे.

पिकलेली चिंच आंबट,गोड,उष्ण,वात,कफनाशक व पित्तकर आहे.

आता हिचे घरगुती उपचारात उपयोग पाहूया:

१)तोंडास घाण वास येणे,जीभेवर साका जमणे,तोंडास चव नसणे ह्यात जेवणा सह कच्ची चिंच व सैंधव घालून केलेला ठेचा खावा.

२)अजीर्ण होऊन मळमळ होणे,उल्टी होणे ह्यात पिकलेली चिंच सैंधव लावून तोंडात धरून चघळावी.

३)लघ्वीची जळजळ,पोटात वात धरणे ह्यात २ चमचे चिंचेचा कोळ+१ चमचा मध+१चमचा साखर हे मिश्रण घ्यावे.

४)किटक चावलेल्या ठिकाणी चिंचोका भाजून अग्र नुसता उगाळून दंश भागी लावावा.

५)१ कि चिंच २ लिटर पाण्यात रात्रभर भिजत घालावी व सकाळी कोळून गाळून त्यात २ किलो साखर घालावी व पाक करावा.हे तयार सरबत ४ चमचे १ ग्लास पाण्यात मिसळून रात्री घेतल्यास बद्धकोष्ठाचा त्रास कमी होते.

चिंच अतिमात्रेत खाल्ल्यास अम्लपित्त होते.

वैद्य स्वाती हे.अणवेकर
आरोग्य आयुर्वेदीक क्लीनीक,
म्हापसा गोवा.
संपर्क:९९६०६९९७०४

न पिबेत् पंक शैवालतृणपर्णाविलास्तृतम् ।
सूर्येन्दुपवनादृष्टमभिवृष्टं घनं गुरू ।।
फेनिलं जन्तुमत्तप्तं दन्तग्राह्यतिशैत्यतः ।

वाग्भट सूत्र स्थान 5 - 5/6 भाग 4

ज्या पाण्याला गती नाही, त्या पाण्यावर शेवाळ धरते. बुळबुळीतपणा वाढतो. साठण्याची प्रक्रिया वाढली कि, कुजण्याची क्रिया सुरू होते. कुजणे म्हणजे बुडबुडे येणे. असे आपोआप बुडबुडे येणारे पाणी पचायला जड असते. कुजण्याची प्रक्रिया म्हणजे जंतुनिर्मिती. जंतु पाण्याशिवाय वाढू शकतच नाहीत.
म्हणजेच जिथे जंतु असतात, तिथे फरमेंटेशन सुरू असते. जिथे फरमेंटेशन असते तिथे पाणी असते. जे पाणी स्थिर असते तिथे जंतुसंसर्ग आणि फरमेंटेशन सुरू होते. म्हणजेच स्थिर असलेले पाणी पिऊ नये. स्थिर पाण्यात शेवाळ धरते असे म्हणतात. प्रत्यक्षात तसेच दिसते. समुद्राच्या किंवा नदी, धबधब्याच्या हलणाऱ्या पाण्यात शेवाळ धरत नाही. पण तलावाच्या काठाला शेवाळ आढळते.

फेस आलेले पाणी पिऊ नये असेही ग्रंथकार म्हणतात. शुद्ध पाण्यात फेस येत नाही. याचा अर्थ ज्या पाण्यात फेस किंवा बुडबुडे दिसतात त्या पाण्यात काहीतरी अशुद्ध द्रव्य नक्कीच मिसळली गेली असणार. म्हणून हे पाणी पिण्यासाठी अयोग्य आहे.

पाणी तापवून प्यावे. एकदाच तापवावे. वारंवार तेच पाणी गरम करू नये. अतिथंड पाणी देखील पिऊ नये. हे ग्रंथकर्ते सांगताहेत, त्या काळात फ्रिजपण नव्हते आणि कोल्ड्रींक्सही नव्हती.

कार्बन डाय ऑक्साईड सारखे विषारी वायु, जे आपण उच्छ्वासावाटे बाहेर सोडतो, जे शरीरात राहिले तर शरीराचे नक्की नुकसान होणार असते असे आजचे विज्ञान पण सांगते, ते कार्बोनेटेड वाॅटर आपण गरज म्हणून पितोय कि गंमत म्हणून ????

शास्त्रकार द्रष्टे होते, त्यांना माहिती होते, आमची पुढची अतिबुद्धिमान पिढी पाण्याबरोबर जीवघेणे खेळ खेळत आपले आयुष्य पणाला लावू पहात आहे.........

निदान त्यांच्या पुढील पिढीच्या सुरक्षित आरोग्यासाठी तरी चार ओळी खरडून ठेवाव्यात, म्हणून जस्ट टाईमपास म्हणून लिहिले असावे कदाचित. एकतर त्यांच्या दौतीतली शाई संपत नसावी, किंवा बोरूच्या टोकाला, केवळ धार काढावी म्हणून बहुतेक लिहून ठेवण्याचे कर्म त्यांना सुचले असणार !

ही कोल्ड्रींक्स हे विष आहेत, हे वारंवार सिद्ध झालेले असताना, त्यात बुडबुडे दिसताना, त्यांच्या पिण्यामुळे दात, हिरड्या, जीभ यांना झिणझिण्या येत असताना, पिल्यानंतर जीवघेणी ढेकर येत असताना, आपल्याला त्याची गरज नसताना, हे फेसयुक्त अतिथंड पाणी प्यायची काय हौस आहे, काही कळत नाही.

विनाशकाले विपरीत बुद्धी. दुसरं काय ?
शास्त्रकारांनी याच श्लोकाच्या तिसऱ्या ओळीत अतिशय स्पष्टपणे सांगितले आहे,
फेनिलं, जन्तुम्, अतप्तम्, दन्त अग्राह्यम्, अति शैत्यतः न पिबेत् !

पण लक्षात कुणी घ्यायचे ?
शास्त्रावर विश्वास नाही, शास्त्रकारांवर विश्वास नाही.
आधुनिक विज्ञान सांगते तेही व्यवहार्य वाटत नाही.
अंगवळणी पडले आहे, एवढे सवयीचे गुलाम झालो आहोत ?

एवढं माहित असून पिणार असाल तर प्या. आणि भोगा आपल्या कर्माची फळे !
दुसरं काय म्हणणार ना ?

वैद्य सुविनय दामले
कुडाळ, सिंधुदुर्ग
9673938021
23.12.2016