हैदराबादच्या आंध्रप्रदेश मराठी साहित्य परिषदेस राज्य शासनातर्फे दहा लाख रुपयांची देणगी देणार असल्याचे मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण यांनी सांगितले.

हा लेख परमपूज्य सदगुरू श्री समर्थ हंबीर बाबा यांच्या जीवन कलेची साधना या ग्रंथातून घेतलेले आहे. ख -या देवाची प्राप्ती करण्यासाठी किंवा होण्यासाठी केवळ मूर्तीपूजा किंवा व्यक्ती पूजा श्रेष्ठ नसून तो केवळ एक न संपणारा मार्ग आहे. ध्येय धरून निराकाराला किंवा निर्गुणाला आकारात किंवा सगुणात कसे आणता येईल ? एक निराकार त्या निराकाराला जणू शकतो. त्यासाठी स्वतः ला जो पर्यंत निराकारा ची आत्मा नु भूती येत नाही तो पर्यंत ह्या मार्गाचे अनुकरण म्हणजे दिशाहीन होय.

आज लोकशाही असलेल्या या भारत देशात अण्णा हजारे सारख्या ७४ वर्षांच्या वयोवृद्ध व्यक्तीला १३ दिवस उपोषण केल्यावर कुठे शासनाला जाग आली आणि हा घोर संघर्ष यशस्वी झाला.दुक:ख असे आहें कि अशा अनिष्ट प्रथा जोपासण्यासाठी शासकीय बळ वापरले जाते तेथे समानतेची अपेक्षा बिचार्या शेतकऱ्यांनी काय म्हणून करावी ?

१९८२ मधील ऑगष्टचा महिना. त्यावेळी मी मुंबईच्या जे.जे. इन्स्टिट्युट ऑफ अप्लाईड आर्ट मध्ये तिसऱ्या वर्षात शिकत होतो. अचानक मुंबई पोलिसांचा स्ट्राईक सुरू झाला. मुंबईतील सर्व दळवळण बंद झाले. लोकल, बेस्ट गाड्या, टॅक्सीज. कॉलेजमध्ये आम्हाला सांगितले की-ज्यानां शक्य आहे त्यानां लगेच घरी जावे. रस्त्यावर मिलट्रीच्या व्हॅन फिरू लागल्या. आमचे होस्टेल बांद्र्याला होते. हार्बर किंवा पश्चिम रेल्वे लोकलने आम्ही ये जा करत असू. त्यामुळे आमच्या समोर दोनच पर्याय होते.एक कॉलेजला थांबणे किंवा पायी होस्टेल गाठणे. होस्टेलची भरपूर मूले असल्यामुळे आम्ही सर्वांनी पायी जायचे ठरवले आणि हार्बर लाईनच्या रेल्वे ट्रॅकने चालत निघालो. मधले काही स्टेशन वगळता दोन्ही बाजूला अगदी ट्रॅकला लागूनच मोठी झोपडपट्टी आहे. लोकलने जाता येता रोज प्रवास करतानां अनेकांच्या चेहऱ्यावर या झोपडपट्टीवासियां बद्दलच्या तुच्छतेच्या भावना स्पष्ट दिसत. गंमत म्हणजे झोपडपट्टीतील हेच रहिवाशी आम्हा पायी जाणाऱ्या सर्वांना चहा,नाश्ता, बिस्किटे देत होते. मनात कुठे तरी अपराधी भाव प्रकटले. तेव्हांचे बोरीबंदर (आताचे सिएसटी) ते बांद्रा हे अंतर १४ कि.मी. दुपारी १२ च्या आसपास निघालेलो आम्ही बांद्र्याला सातच्या आसपास पोहचलो. पायाची पार ऐशीतैशी झाली होती.
आज मला हे सर्व आठवण्याचे कारणही तसेच महत्वाचे आहे. सध्याच्या सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यात वाटेगाव नावाचे गाव आहे. पूर्वी हे गाव कुरूंदवाड नावाच्या संस्थानात होते. भाऊराव आणि वालूबाई साठे हे याच गावात आपल्या तुकाराम नावाच्या मुलां बरोबर रहात. घरात अठरा विश्वे दारिदय त्यात गावकुसा बाहेरचं वेदनादायी जगणं. क्रांतीसिंह नाना पाटील यांच्या क्रांतीकारी भाषणाने सर्व परीसर ढवळून निघालेला काळ होता तो. तुकाराम तेव्हा ११ वर्षांचा होता आणि गावाकडे दुष्काळ पडला. आता खायचं काय आणि जगायचं कसं? त्यावेळी सर्वांनाच मुंबईचा आधार वाटत असे. पोटाला नक्की काही तरी काम मिळत असे. पण मुंबईला पोहचायचं कसं? खिशात तर दमडी नाही !!!! शेवटी भाऊराव आपल्या बायको मुलाला घेऊन पायीच निघाले. २२७ मैलांचा पायी प्रवास करून हे कुटूंब मुंबईल पोहचले….१४ कि.मी.च्या बोरीबंदर- बांद्रा प्रवासाने आमची वाट लावली मग एवढा मोठा प्रवास या कोवळ्या तुकारामाने कसा केला असेल? तो कदाचित यासाठी केला असेल की पूढे त्याला रशियाचे आमंत्रण मिळणार होते.

भायखळ्याच्या चाँदबिबी चाळीत या कुटूंबाला निवारा मिळाला. वडिलांच्या आग्रहामुळे तुकारामचे शिक्षण सुरू झाले होते खरे पण मागासवर्गीय मुलांना शाळेच्या आत बसायची परवानगी नव्हती त्यामुळे तुकाराम शाळेत रमला नाही. मुंबईत फिरताना दोन गोष्टींकडे तो आकर्षिला गेले, एक म्हणजे विविध राजकीय संघटना आणि दुसरे म्हणजे मूक चित्रपट. भविष्यात हाच किरकोळ देहयष्टी लाभलेला मुलगा आपल्या साहित्याने सर्व सारस्वतांची दखल घेण्यास भाग पाडणार होता. आणि तसेच घडले देखिल. वाटेगावातल्या गावकुसा बाहेरचा तुकाराम साठे स्वत:च्या प्रचंड कर्तृत्वाने अण्णाभाऊ साठे बनला. अण्णा अंर्तबाहय कम्युनिस्ट होते. पक्षाच्या सभांचे आयोजन करणे, वॉलपेंटिंग करणे, हॅण्डबिले वाटणे, मोर्चे काढणे, छोट्या-मोठ्या सभेसमोर गोष्टी सांगणे, पोवाडे, लोकगीते म्हणून दाखविणे या सर्व गोष्टींमुळे कम्युनिस्ट वर्तुळात ते सर्वांना एकदम हवेहवेसे झाले. याच काळात ते सर्वाचे आवडते “अण्णाभाऊ” झाले. अण्णाभाऊचा अवाका प्रचंड मोठा. महाराष्ट्राला ते सर्वाघिक शाहिर म्हणून जरी परिचित असले तरी त्यांचे अनेक पैलू होते. त्यांच्या प्रत्येक पैलूवर स्वतंत्र लेख होऊ शकतील. पण मला त्यांचा भावलेला सर्वात मोठा पैलू म्हणजे त्यांच्या कादंबऱ्या आणि कादंबऱ्यावर निर्मित् झालेले मराठी चित्रपट.
अण्णाभाऊनी ग्रामीण व्यवस्थेचे अतिशय सुक्ष्मपणे निरिक्षण केले होते. तेथील व्यवस्थेचे चटकेही अनुभवले होते. त्यामुळे त्यांच्या कथा व कादंबरी लेखनात एक सहजता होती. कल्पनेने पात्र निर्माण करायची गरज त्यानां कधीच पडली नाही. १९६१ मध्ये रेखा फिल्मस ने सर्वप्रथम त्यांच्या “वैजयंता” या कादंबरीवर याच नावाचा चित्रपट काढला. याचे मूख्य निर्माते गजानन जहागिरदार हे चित्रपटसृष्टीतले मोठे नाव होते. ते निर्माते आणि दिग्दर्शक होते. पटकथा-संवाद व्यकंटेश माडगुळकर तर संगीत वसंत पवार यांचे होते. म्हणजे सर्वच दिग्गज मंडळी होती. कलाकारात अधिक शिरोडकर, अरुण सरनाईक, गजानन जागीरदार, जयश्री गडकर, दत्तोपंत आंग्रे, प्रभाकर मुजुमदार, रत्नमाला., लीला गांधी, शरद तळवलकर असा ताफा होता. ‘वैजयंता’ ही गजरा कलावंतीणीची मुलगी. एका उपेक्षित पण तितक्याच तडफदार स्त्रीची ही व्यक्तरेखा अण्णाभाऊनी अत्यंत ताकदीने रेखाटली होती. चित्रपट गाजला आणि चालला देखिल. मराठी चित्रपटसृष्टीला एक दमदार लेखक मिळाला. १९६९ मध्ये त्यांच्या तिन कादंबऱ्यावर आधारीत तिन चित्रपट आले. आवडी (टीळा लाविते मी रक्ताचा), माकडीचा माळ (डोंगरची मैना),चिखलातले कमळ (मुरळी मल्हारी रायाची). हे तिनही चित्रपट तुफान चालले. “डोंगरची मैना” अनंत माने यांनी दिग्दर्शीत केला होता. पटकथा-संवाद शंकर पाटील, गीते जगदिश खेबुडकर, संगीत राम कदम आणि अरुण सरनाईक, गुलाब मोकाशी, चित्रा, जयश्री गडकर, दादा साळवी, निळू फुले, बर्ची बहाद्दर, राम नगरकर अशी तगडी कलावंत मंडळी. मला स्वत:लाही हा चित्रपट खूप आवडला होता. अण्णाभाऊ स्वत: तमाशात होते, स्वत: उत्तम शाहीर होते, स्वत:ची अशी ठाम विचारसरणी होती, वाचनाचा आणि निरीक्षणाचा अनुभव होता त्यामुळे त्यांच्या कादबंरीतली सर्व पात्रे रसरशीत होती. खोटेपणाचा कसलाच आव नव्हता की बेगडी कृत्रीमपणा नव्हता. त्यामुळे त्यांचे साहित्य चित्रपटांचा विषय होऊ शकले……
अण्णाभाऊची “फकिरा” ही सर्वाधिक गाजलेली कादंबरी होय. या कादंबरीच्या १६ आवृत्तया प्रकाशीत झाल्या. १९६३ मध्ये चित्रनिकेतन या संस्थेने ही कादंबरी रूपेरी पडद्यावर आणली. अण्णा भाऊ साठे जेव्हा मुंबईच्या ‘माटुंगा लेबर कॅम्प’ या दलित-शोषितांच्या वस्तीत कम्युनिस्ट चळवळीत कार्य करू लागले तेव्हा खर्‍या अर्थाने त्यांचे विचार क्रांतिकारक होऊ लागले. त्यावेळी लेबर कॅम्पमधील प्रमुख कम्युनिस्ट नेते/कार्यकर्ते होते आर.बी. मोरे, के.एम. साळवी, शंकर नारायण पगारे. मार्क्‍सवादी विचारांने अण्णाभाऊ प्रभवित झाले ते याच काळात. ईथेच त्यांनी पहिले गाणे लेबर कॅम्पमधील मच्छरावर लिहिले. याच लेबर कॅम्पमध्ये अण्णा भाऊ साठे, शाहीर अमर शेख व शाहीर द.ना. गव्हाणकर या त्रयींनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या मार्गदर्शनाखाली लाल बावटा कलापथकाची १९४४ साली स्थापना केली होती. या ठिकाणी त्याची लेखणी खऱ्या अर्थाने फुलत गेली आणि धारदार पण होत गेली. अण्णा भाऊंच्या ‘इमानदार’या नाटकाचा हिंदी प्रयोग करण्यात सुप्रसिद्ध हिंदी चित्रपट अभिनेते कॉ. बलराज साहनी यांनी पुढाकार घेतला होता. त्यावेळी कम्युनिस्ट पक्षाशी संबंधित ‘इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशन’(इप्टा) या संस्थेतील ते महत्वाचे अभिनेते होते. त्या नाटकात अभिनेते ए.के. हंगल यांनी महत्त्वाची भूमिका केली होती. पूढे अण्णाभाऊच्या साहित्य समर्पित वृत्तीने ‘इप्टा’चे अखिल भारतीय अध्यक्षपदही मिळाले. यापूर्वी एकाही मराठी माणसाला हा मान मिळाला नव्हता. याच ठिकाणी त्यांची ओळख ख्वाजा अहमद अब्बास या लेखक निर्माता दिग्दर्शकांशी झाली. फकिराची पटकथा ज्या तिघांनी लिहीली होती त्यात के.ए. अब्बास हे ही एक होते. कुमार चंद्रशेखर यांनी हा चित्रपट दिग्दर्शीत केला होता. १९१० मधील दुष्काळाचे चित्रण यात आले आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात इंग्रजांनी अपराधी जमाती कायदा (१८७१) आणून त्यात १९८ जमातींचा समावेश केला होता. या जाती जन्मजात अपराधी असल्याचे जाहीर केले होते. ब्रिटिशांनी निर्माण केलेल्या या कायद्या विरोधात फकिरा आपल्या मांग जातीच्या सहकाऱ्यानां सोबत घेऊन् लढला होता. मात्र आजही विषण्ण करणारी गोष्ट म्हणजे स्वातंत्र्यानंतर अपराधी जमाती कायद्याचे नाव बदलून भारत सरकारने ३१ आगस्ट १९५२ मध्ये ‘सराईत गुन्हेगारी कायदा’ असा बदल केला खरा परंतु नाव बदल करूनही कायद्यातील तरतुदी कायम आहेत. आजही या जमातीच्या बहुतांश बाया-माणसांवर गुन्हे दाखल होत असतात. फकिरात स्वत: अण्णाभाऊनी देखिल काम केले आहे व संवाद लेखनही केले आहे.

१९७० मध्ये “वारणेचा वाघ” आला. ब्रिटिश सैन्यात नेमबाज म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सत्तूने नंतर ब्रिटिश सत्तेला सळो की पळो करून सोडले. नतंर हाच सत्तू वारणेचा वाघ म्हणून ओळखला गेला. हा सत्तू बघतानां मला नेहमी बिरसा मुंडा आठवत असे. ज्याला सत्तूनं त्याच्या आईच्या पोटात वाढवला,त्यानेच सत्तूचा खून केला. बिरसाला देखिल त्याच्याच भाईबंदाने पकडून ब्रिटिशाच्या हवाली केले होते. परकिय शत्रूपेक्षा असे घरभेदी लोक हे नेहमीच देशाचे महाभयंकर शत्रू असतात. यांचे वशंज आजही आम्हाला बघावयास मिळतात. ‘अलगूज’ कादंबरीवर आधारीत “अशी ही साताऱ्याची तऱ्हा” १९७४ मध्ये प्रदर्शीत झाला होता. अण्णाभाऊंच्या निधना नंतर बऱ्याच वर्षांनी म्हणजे २०१० मध्ये त्यांच्या “चित्रा” या कादंबरीवर आधारीत याच नावाचा चित्रपट आला. पटकथा-संवाद राज काझी यांचे तर दिग्दर्शन राज कुबेर यांचे होते. निर्माता एम.अली शेख यांच्या या चित्रपटात अंकुश चौधरी, अंजली उजवणे, अतुल इंगळे, कुलदिप पवार, डॉ.विलास उजवणे, मधु कांबीकर इत्यादी कलावंताच्या भूमिका होत्या. अण्णाभाऊंच्या एकूण आठ कादंबऱ्यावर चित्रपट निर्माण झाले. मराठी चित्रपटातील हा एक विक्रमच म्हटला पाहिजे की एकाच लेखकाच्या इतक्या कादंबऱ्या चित्रपटाच्या विषय होऊ शकल्या.
चित्रपटांसाठी नाटयमय घटनां फार आवश्यक असतात. अण्णाभाऊंच्या कादंबऱ्यातील प्रत्येक घटना आपल्या समोर एक चित्र उभे करतात. पटकथा म्हणजे असे छोटे प्रसंगच असतात. ज्याला चित्रपट भाषेत scene असे म्हटले जाते तर अनेक छोटे छोटे shot मिळून एक scene तयार होतो. अण्णाभाऊच्यां कांदबरीत असे नाट्यमय सिन असत ज्यामुळे दिग्दर्शाकांचे निम्मे काम आगोदरच पूर्ण होई. घटना वास्तवादी असत आणि या प्रत्येक प्रसंगातुन ते आपली भूमिका स्पष्टपणे मांडत. त्यात कसलाही दिखावूपणा वा नाटकीपणा नसल्यामुळे ते सर्वसामान्य प्रेक्षकांच्या थेट मनाला भिडत असत. भारतीय संस्कृतीतील “जात” हे वास्तव त्यांच्या इतके त्यांच्या काळात प्रभावीपणे मोजक्याच साहित्यकारानां मांडता आले. ते जर अधिक जगले असते तर चित्रपट कथानां कदाचित वेगळे आयामही मिळाले असते. अण्णाभाऊंचा धारदार आवाज, त्यांचे पाठांतर, पेटी, तबला, ढोलकी, बुलबुल ही वाद्ये वाजवण्याची कला या गुणांमुळे जनमानसात शाहीर म्हणून ते प्रचंड लोकप्रिय होते. बंगालचा दुष्काळ, तेलंगण संग्राम, पंजाब-दिल्लीचा पोवाडा, अंमळनेरचे हुतात्मे, काळ्या बाजाराचा पोवाडा, ’माझी मैना’ हा संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीवरील छक्कड, कामगार चळवळीवरील ‘एकजुटीचा नेता’ ते हिटलरच्या फॅसिझम विरोधात स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा, बर्लिनचा पोवाडा, चिनी क्रांतीवरील ‘चिनी जनांची मुक्तिसेना’ हे गौरवगान आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांवरील गाजलेले ‘जग बदल घालुनी घाव-सांगुनी गेले भीमराव’ अशी अनेक गाणी, कवने, पोवाडे अण्णा भाऊ साठे यांनी रचले. वाटेगाव ते मुंबई असा चालत पायी प्रवास करणारे अण्णाभाऊ नंतर आत्मविश्वासाने एकटेच विमान प्रवास करुन रशियाला गेले तत्पूर्वीच त्यांची `चित्रा’ ही कादंबरी रशियन भाषेत प्रकाशित झाली होती. तेथे त्यांनी 'शिवचरित्र' पोवाड्यातून सांगितले त्याचे रशियन भाषेत भाषांतर झाले. रशियात गेल्यानंतर अण्णांचं चांगलं स्वागत झालं. भारतात परत आल्यावर त्यावर आधारित 'माझा रशियाचा प्रवास' हे प्रवासवर्णनही त्यांनी लिहिलं.

तर असा हा बहुमूखी प्रतिभावंत फार कमी काळ जगला. आताच्या काळा प्रमाणे आपल्या आयुष्याचे जर २५ वर्षे या प्रमाणे तीन टप्पे केले तर आपले सुरूवातीची २५ वर्षे पदवी/पदविका प्राप्त करण्यातच जातात. अण्णाभाऊ गेले तेव्हा ते फक्त ४९ वर्षांचे होते. म्हणजे त्यांची किशोर अवस्थेतील १४ वर्षे वजा केली तर ३५ वर्षे शिल्लक राहातात ज्याकाळात त्यांनी ३५ कादंबर्‍या, ८ पटकथा, ३ नाटके, एक प्रवासवर्णन, १३ कथासंग्रह, १४ लोकनाट्ये, १० प्रसिद्ध पोवाडे व १२ उपहासात्मक लेख लिहित चळवळीही केल्या. हे सर्व करतानां एकांत, निवांत, टेबल खूर्ची, गादी,लोड तक्के, कपाटं अशा कुठल्याच गोष्टी त्यांच्या जवळ नव्हत्या, होती ती फक्त प्रतिभा !!!!

या लोक विलक्षण कलावंताला मानाचा मूजरा.

-दासू भगत (१८ जुलै २०१७)

जवळ जवळ तीन-चार महिने आधी ठरविलेली कोस्टारिकाच्या सफ़रची तारीख जस जशी जवळ आली तस तशी आमची उत्सुकता वाढतच होती. तो देश कसा असेल, माणसं कशी असतील, हवामान आपल्याला मानवेल की नाही, आणि मूख्य म्हणजे टूर मध्ये असलेले ईतर लोक कसे असतील

चालायला सुरवात करताना, साथीला ३ ४ झाडांची साथ असताना, हळूहळू, नजरेसमोर हिरव्या गर्द वृक्षांची दाटी होऊन, त्यातच आपले मन गुंतून जावे त्याप्रमाणे यमन रागाचे काहीसे वर्णन करता येईल. तसे बघितले तर, सगळ्याच रागांच्या बाबतीत कमी अधिक प्रमाणात असलाच अनुभव येतो म्हणा. यमन राग हा बहुदा एकमेव राग असावा, ज्या रागाची सुरवात "सा" स्वराने न होता, "नि" स्वराने होते म्हणजे "नि" स्वर,या रागाचा "सा"!! आपल्या रागसंगीतात "सा" स्वराला अपरिमित महत्व आहे.

आज सकाळी कामावर जाण्यासाठी निघालो पण नेहमीप्रमाने रोजचा रस्ता पावसामुळे बंध झाल्याने कोंगनोळी पांडेगाव खिळेगाव असा निघालो,सकाळी थोडा हलकासा पाउस पण पडत होता. कोंगनोळी च्या पुढे गेल्यावर कच्चा रस्ता लागतो मी तसाच पुढेजात होतो तेव्हा पुढे तीन शाळेची मुले शाळेला जाताना दिसली, रस्ता तर खुपच ओबडधोबड खड्ड्यांचा आहे त्या वर गाडी चालवायचं काय तर सरळ चालायचं मुश्कील आशा रस्त्यात ती तीन मुले जात होती दोघांनी चप्पल घातलेली व त्यातील एकट्या कडे चप्पल न्हवती तो मुलगा अनवाणी होता पाय चिखलाने भरले होते दोघे जण भरभर पुढे जात होते तो मात्र पायातील दगड व काटे चुकवत त्यांच्या पाठीमागून जात होता ते सर्व मी त्यांच्या पाठीमागे असल्या मूळे पाहत होतो. पांडेगाव किमान २ ते ३ किमी असावं तोपर्यंत मी त्यांच्या जवळ पोहचलो आणी त्या तीघांना विचारले की येणार का माझ्या गाडीवरून ती मुलं होय म्हणून जवळ आली मग मी त्या तिघांना माझ्या गाडीवर घेऊन निघालो.

जात असताना मी त्यांच्याशी थोडा संवाद साधला की कुठे चालला आहे, कोणत्या शाळेत वैगेरे, नंतर मग मी त्या अणवानी असणार्या मुलाला विचारले तु कुठल्या शाळेत आहेस, तो म्हणाला खिळेगावच्या शाळेत आहे, चौथी च्या वर्गात शिकायला आहे, रोज चालत येतो जातो, मग विचारले तूझी चप्पल कुठे आहे तर म्हणाला मागच्या आठवड्यात पाउस पडला होता चिखलातून येताना तुटली, मी म्हणालो "मग नविन घ्यायची " तर तो मुलगा म्हणाला "आजून पाउस पडतूया चिकूल पण लय झालाय आमच्या वाटला, नविन चप्पल परत तूटल म्हणून मीच नगो म्हटलो पाउस थांबल्यावर घेतो उगच पैसं पाण्यात जायाचं" हे त्याचे वाक्यं ऐकून मन सुन्न झाले, आत्ताच्या पिढीत हे विचार ते पन दहा वर्षांच्या मुलाकडून. नाहीतर आज ९९ % पालक व मुलं त्यांना त्यांच्या सर्व गरजा त्यांच्या पसंतीच्या दिल्याशिवाय शाळेत जात नाहीत. मग मी त्याला त्याचे नाव विचारले त्याने नाव सांगितले अशोक.

आज अशोक मुळे मला माझे बालपण काही क्षण डोळ्यासमोर उभं राहिलं, आणि ग्रामीण व शहरी भागातील शालेय शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थां मधील वैचारिक तफावत पण पाहीली.

कुठे तो अशोक आणि कुठे ती मुलं ज्यांचे पालक त्यांच्या गरजा, हट्ट मागायच्या आधीच पुरवले जातात. ऐकीकडे आज शाळांसाठी द्यावी लागणारी भरमसाठ फी देउन मुलांना शाळेत घातल जातं, ऐकीकडे मुलांना शाळेत पोहचण्या साठी कसरत करावी लागते.

-- सुखदेव पाटील
patil.sukhadev56@gmail.com

येणारे दिवस जाणारच
पण आपण जस ठरविलेल आहे
तसे दिवस जाऊ लागले
तर उत्तमच

पण आपल्याला माहिती आहे
कि कोणत वित्रुष्ट येणाची
संभावना आहे
त्याचा सामना
योग्य प्रकारे झाला
कमीच कमी हानी झाली
तर तोही आनंद
हे ही ओळखावे.

आपण काय करू
कस वागू
हे आपल्या हाती

येणाऱ्या संकटांना ओळखून
आत्मविश्वासाने सामना करणे
हाहि निर्मळ आनंद आहे.

-- श्रीकांत बर्वे.

अनेक नाजूक विषयांना आपल्या समाजात निषिद्ध मानलं गेल्यामुळे निर्माण होणार्‍या प्रश्नाभोवती हा सिनेमा कुठेही अश्लील न होता पण नेमकेपणानं अगदी मर्मावर बोट ठेवतो आणि विचार करायला लावतो. अनेक राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये चित्रीत झालेल्या या चित्रपटाने तब्बल १५ कोटींची कमाई केली आहे..

२७ फेब्रुवारी म्हणजे मराठी राजमाषा दिन ! सध्याच्या मराठी भाषेच्या स्थितीबद्दल मी लिहिलेला एक छोटा लेख दैनिक नवाकाळ मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे. हा लेख आपल्याला पाठवीत आहे. आपल्याला आवडेल अशी आशा आहे.

आपल्याला महाराष्ट्रातच " मराठी राजभाषा दिन" साजरा करावा लागतो हेच आधी मोठे दुर्दैव आहे. भाषावार प्रांत रचनेनंतर प्रत्येक राज्यात राज्यभाषेतून सर्व व्यवहार होऊ लागले. पण आपल्याकडे मात्र आधीपासूनच महाराष्ट्र, मुंबई आणि मराठी यांचा संबंधच तोडून टाकण्याचे राजकारण रुजविले गेले. या सर्व प्रक्रियेमध्ये मराठी माणसांमध्येच मराठी भाषेबद्दल न्यूनगंड निर्माण होत गेला. इतर प्रांतीयांना मराठी भाषा समजणार नाही हे गृहीत धरून त्याच्याशी मुळातच मराठीत न बोलण्याची खोड मराठी माणसाला आहे. आपल्याच अशा वृत्तीमुळे मग बाहेरून येणारे कशाला मराठी शिकतायत? माझ्या ऑफिसमधील अन्य राज्यातून पहिल्यांदाच बदली होऊन आलेल्या माणसांना याचे आश्चर्य वाटायचे. ते म्हणायचे की येथे येतांना आम्ही अनेक मराठी शब्द पाठ करून आलो पण येथे आल्यावर बघतोय की मराठी माणसेच हिंदी बोलतायत. इथे आणखी एक उदाहरण देण्यासारखे आहे. अनेक श्रीमंत उच्चभ्रू गाडीवाले, आपल्याला मराठी अगदी अजिबात समजत नाही असा आव आणतात. पण या गाडीवाल्याने सिग्नल तोडला आणि आमच्या मराठी हवालदाराने त्यांना पकडले की हेच गाडीवाले , इतक्या छान मराठीत त्या हवालदाराला समजावतात ते ऐकून आपण अगदी अचंबित होतो.

एकीकडे मराठी भाषिकांचीच अशी उदासीनता आणि न्यूनगंड आणि दुसरीकडे हिंदी भाषेचे आम्हीच ओढवून घेतलेले आक्रमण ! आपल्या महाराष्ट्र राज्यात इतर सर्व भाषिकही वर्षानुवर्षे स्थायिक आहेत. पण त्यांच्या भाषांनी या मराठी भाषेवर अशा पद्धतीने कधीच आक्रमण केलेलं नाही. या भाषांमधील कित्येक शब्द हे दुधात साखर मिसळून जावी तसे मराठीत विरघळून गेले. अशा पद्धतीने भाषाही वाढत असते - समृद्ध होत असते. पण हिंदीचे आक्रमण हे तंबूत घुसलेल्या उंटासारखे आहे. मूळ तंबू मालकालाच परागंदा करणारे आहे. यासाठी मी हिंदी भाषिकांना अजिबात दोष देणार नाही. कारण उद्या उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, पंजाब अशा राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर मराठी भाषा बोलली गेली तर त्याचा मला, एक मराठी भाषिक म्हणून खूप आनंद होईल. वाईट वाटते ते आपल्याच राज्यात आम्हाला आमच्या भाषेबद्दल असलेला न्यूनगंड आणि आम्हीच स्वीकारलेले अन्य भाषांचे आक्रमण !
सार्वजनिक ठिकाणी मराठी बोलायची आम्हाला लाज का वाटावी ? घटनेने दिलेले स्वातंत्र्य , भाषिक - प्रांतिक ऐक्य, आर्थिक राजधानी, मुंबई म्हणजे छोटा भारतच, हे काय फक्त मराठी माणसांनीच ऐकायचे ?

जशी मराठी बोलायची आम्हाला लाज वाटते तसे आम्ही भाषेवरुनही आमच्यात तट पाडले आहेत. आम्ही एकदा ठरवायला हवे की शुद्ध किंवा योग्य मराठी कोणती ? राजकीय आधाराने विद्वान झालेले काही लेखक म्हणतात की जो कुणी जशी भाषा बोलेल, लिहील तीच शुद्ध मराठी.आता यावर काय बोलणार ? असे जगात कुठल्याही भाषेबाबतीत घडलेले नाही. एखाद्या भाषेत सतत बदल अपरिहार्यच असतात. पण मूळ भाषा म्हणून काहीतरी हवेच ना ? मराठी भाषेतही व्याकरणामध्ये , लिहिण्याच्या पद्धतीमध्ये , बोलण्यामध्ये आजवर असंख्य बदल झाले आहेत. आम्ही आमची ल आणि ख अशी दोन मुळाक्षरे आनंदाने बदलली. संगणक, अवकाश विज्ञान, अत्याधुनिक शास्त्रे यामध्ये अनाकलनीय आणि बोजड असे भाषांतरीत मराठी शब्द वापरण्यापेक्षा पेक्षा थेट मूळ शब्द वापरणे योग्य आहे. पण त्याच बरोबर गावांकडे शासकीय व्यवहारात शुद्ध मराठी भाषा अगदी सहज वापरली जाते हे देखील लक्ष्यात घ्यायला हवे.

शुद्ध मराठी म्हणजे "ब्राह्मणी भाषा " असाही प्रचार केला जातो तो खूपच दुर्दैवी आहे. शुद्ध मराठी भाषा ही कुणाची मक्तेदारी नव्हे. अगदी पूर्वी देखील अनेक सुप्रसिद्ध मराठी लेखकांच्या पुस्तकांची छापखान्यात " प्रुफे " तपासणारे बहुतेक जण ब्राह्मणेतर असत. रोजच्या रोज ग्रामीण भागात वावरणारे हजारो शिक्षक अत्यंत शुद्ध मराठी बोलतात, उत्तम हस्ताक्षरात मराठी लिहितात. मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळावा म्हणून खूप परिश्रम घेत असलेले हजारो मराठी भाषिक हे ब्राह्मणेतर आहेत. मग बेधडकपणे असा शिक्का मारणे हा या सर्व मंडळींचा अपमान नव्हे का?

एखादा वक्ता उत्तम इंग्रजीत बोलत असतांना मधेच अनेक मराठी शब्द वापरतो का ? असे झाल्यास त्याला इंग्रजी नीट येत नसावे असा समज होतो. मग मराठी बोलत असतांना आपण शब्दच्या शब्द, वाक्येच्या वाक्ये इंग्रजीत का बोलतो ? आता तर मराठी बोलतांना इंग्रजी आणि हिंदी शब्दांचा वापर इतका वाढत चालला आहे की वाक्यात मराठी शब्द शोधायची वेळ येते. वृत्तपत्रातील अनेक जाहिराती या अत्यंत भीषण मराठी भाषेत असतात. मराठी संभाषणात वारंवार इंग्रजी शब्द वापरणे हा अनेकांना "स्मार्ट" होण्याचा मार्ग वाटतो.

शब्दांचे टंकलेखन करतांना होणाऱ्या चुकांमुळे किंवा लिपी ( "फॉन्ट") च उपलब्ध नसल्यामुळे महत्वाच्या मराठी वृत्तपत्रांमधून काही चुकीचे मराठी शब्द कायमचे रूढ झाले आहेत. उदा. उद्धाटन ( उद्घाटन ), करणार्या ( करणाऱ्या ).

चुकीच्या शब्दावर अनुस्वार देण्याची विकृती अलीकडेच फोफावत चालली आहे. मुबंई, जवांनाची, राजंहस, उंदड, जगंल, जंगदबा असे लिहिलेले शब्द वाचताही येत नाहीत.अनेक हिंदी शब्द थेट आयात केल्यामुळे अनेक उत्तम छटा असलेले मराठी शब्द कालबाह्य ठरत आहेत. योगदान हा एकच शब्द वापरून पूर्वीचे महत्वाचा वाटा, खारीचा वाटा, सिंहाचा वाटा हे शब्दच बाद झाले आहेत. आयाम या एका शब्दामुळे परिमाण, दिशा, छटा असे उत्तम शब्द बाद होत आहेत. यश ऐवजी यशस्विता, उपयोग ऐवजी उपयोगिता कधी आले ?

मराठी वृत्त वाहिन्या आणि मालिका वाहिन्या आपल्या मराठी भाषेचे ज्या वेगाने आणि जे वैविध्यपूर्ण धिंडवडे काढतायत, ते पाहिल्यावर या वाहिन्या मराठी भाषेच्या शववाहिन्या ठरणार काय अशी भीती वाटू लागली आहे. हेराफेरी, पर्दाफाश, भांडाफोड, छेडछाड, तामझाम, करूयात / जाऊयात / पाहुयात, मोठा खुलासा ( गौप्यस्फोट ), हिरवी झेंडी दाखविली, जन्मदिवस ( वाढदिवस), प्रधानमंत्री ( पंतप्रधान ), रक्षामंत्री ( संरक्षण मंत्री),वित्तमंत्री (अर्थमंत्री) अशा एकाहून एक अगम्य / आगाऊ आणि भाडोत्री शब्दांनी ओसंडून वाहणारी मराठी भाषा सतत ऐकावी लागते. एखाद्या घटना स्थळावरून वार्ताहर जेव्हा, " हा रस्ता जो आहे, ही झाडे जी आहेत, इथली माणसे जी आहेत, वाहने जी आहेत " अशा मराठीत वर्णन करू लागतो तेव्हा आपणच अवाक होतो. काही मुख्य वाहिन्यांच्या निवेदकांना विदर्भ, विद्यार्थी, विद्यापीठ हे शब्द म्हणताच येत नाहीत. त्या ऐवजी ते अनुक्रमे विधर्ब, विध्यार्ती, विध्यापीठ असे म्हणतात. अशुद्ध, भ्रष्ट, भेसळयुक्त मराठीच्या महासागरात, नक्की योग्य काय हेच समजेनासे होते.

एकीकडे मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा ( जो तामिळ, कन्नड,बंगाली भाषांना आधीच लाभला आहे ) मिळविण्यासाठी अनेक मराठी भाषाप्रेमी खूप झटतायत ! तर दुसरीकडे ही अभिजात भाषा लिहिताना अनेक गोष्टी वेगाने विस्मृतीत जात आहेत. त्याबद्दलचे अज्ञान, अनेक शब्दच न वापरणे, अन्य भाषेतील पर्यायी शब्दांचा मुक्त वापर इ. गोष्टींमुळे हे घडत असावे.

मराठी वाक्यांमध्ये हिंदी शब्दांचा वापर अधिकाधिक वाढत चालला आहे. काही दिवसांनी आपल्या वाक्यातील मराठी शब्द शोधावे लागतील. मराठी भाषेला मराठी म्हणण्याऐवजी "मरींदी " म्हणावे लागेल.

आपण आत्ताच सावरायला हवे. सर्व भेद विसरून मराठी भाषेच्या भल्यासाठी एक व्हायला हवे. तरच या " मराठी राजभाषा दिन" साजरा करण्याला खरा अर्थ प्राप्त होईल.

--मकरंद करंदीकर.
०२२-२६८४२४९०