Year: 2026

डॉक्टर वसंतराव देशपांडे आणि संगीत कट्यार काळजात घुसली हे नाटक एकमेकांपासून भिन्न करता येणारच नाहीत. ‘कट्यार’मुळे वसंतराव देशपांडे यांना उदंड लोकप्रियता मिळाली की वसंतरावांमुळे कट्यार आणि नाट्यसंपदा लोकप्रियतेच्या शिखरावर गेले, हे सांगता येणे कठीणच.

हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत क्षेत्रातले मैफिलीचे दिग्गज गायक, अभ्यासक आणि चिंतक. संगीत मराठी रंगभूमीवरील लोकप्रिय गायक नट आणि चित्रपटांसाठी देखील विपुल पार्श्वगायन केलेले, अंतरी नाना कळा असणारे विलक्षण व्यक्तिमत्व. आज त्यांचा स्मृतिदिन.

भारतीय संस्कृतीशी समरस झालेले ख्रिस्ती धर्मोपदेशक, मराठी संतसाहित्याचे अभ्यासक, लेखक, विचारवंत आणि क्रियाशील सामाजिक कार्यकर्ते. महाराष्ट्र राज्य शासनाने फादरना शासकीय पुरस्कार देऊन त्यांच्या कार्याचा गौरव केला, तेव्हा अनेकांच्या भुवया उंचावल्या गेल्या होत्या.

आज गुरुपौर्णिमा ! ज्येष्ठ विचारवंत दाजी पणशीकर यांनी आपल्या एका व्याख्यानात ‘गुरु कसा असावा? शिष्य कसा असावा? गुरुकृपा कुणाला प्राप्त होते’ याचे केलेले विवेचन आजच्या दुस-या भागात ऐकुया

ज्येष्ठ विचारवंत दाजी पणशीकर यांनी नृत्यगुरु सोनिया परचुरे यांच्या विद्यार्थ्यांसमोर गुरुपरंपरेबाबत विचार मांडले. त्या व्याख्यानाचा पहिला भाग आज गुरुपौर्णिमेच्या पूर्वसंध्येला आपल्यासमोर प्रसारित करीत आहोत.

तमाशाच्या बि-हाडीच वाढलेल्या आणि वयात आलेल्या एका तरुणीला आडाच्या पाण्याच्या रूपकातून धोक्याची जाणीव करून देणारी ही पारंपरिक लावणी. तमाशातल्या दहा वर्षाच्या मुलींचं त्यावेळच जीवन, भवताल याचं चित्रण असलेली ही लावणी नृत्याबरोबरच अभिनयासाठी देखील अतिशय अनुकूल आहे.

पाऊस सुरू झाला आणि काही वर्षांपूर्वी मी केलेला वर्षालावणीमहोत्सव आठवला. लावणी म्हणजे महाराष्ट्राची शान असं आपण म्हणतो खरं, पण आजची महाराष्ट्राची लावणी मराठीजनांनी अभिमानाने मिरवावी, अशी राहिली आहे का? लावणीतला घरंदाजपणा, कलात्मकता जाऊन आता काही कलाकार तिचं स्वरूप निव्वळ उथळ आणि स्पष्टच सांगायचं तर ‘बार डान्सिंग’च्या दर्जाचं करत आहेत. परंपरेतली लुप्त होत असलेली लावणी माहीत असलेले कलाकारही आता हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकेच राहिले आहेत.

दाजी पणशीकर… ज्येष्ठ विचारवंत, रामायण, महाभारत, संतवांग्मय यांचे अभ्यासक, परखड विचार मांडणारे व्याख्याते आणि ग्रंथ लेखक ही त्यांची ओळख आहे पण दाजी पणशीकर यांनी आपले मोठे बंधू नटवर्य प्रभाकर पणशीकर यांच्या ‘नाट्यसंपदा’ या संस्थेचे सूत्रधार म्हणून बावीस वर्षे व्यवस्थापन केले, हे काही जणांना माहीत नसेल.

मराठी रंगभूमीला ‘श्रीमंत’ करण्यात ज्या कलाकार आणि साहित्यिकांनी महत्त्वाचे योगदान दिले, त्यांच्या कार्याची माहिती पुढच्या पिढीपर्यंत पोचवण्यासाठी ज्येष्ठ विचारवंत दाजी पणशीकर हे ‘रंगश्रीमंत’ व्याख्यानमाला देत आहेत आणि हा ठेवा आम्ही ‘युट्यूब’च्या
माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोहचवत आहोत.

मराठी रंगभूमीच्या सुवर्णकाळात रायगडाला जेव्हा जाग येते, संगीत मत्स्यगंधा, लेकुरे उदंड जाहली, संध्याछाया, बॅरिस्टर, सूर्याची पिल्ले, नटसम्राट अशा अभिजात नाटकांची निर्मिती करणारी संस्था म्हणजे ‘धी गोवा हिंदू असोसिएशन’. या संस्थेच्या माध्यमातून केवळ नाटक नव्हे तर इतरही सामाजिक उपक्रमात सहभागी असणारे आणि संस्थेच्या कला विभागाची धुरा 70 वर्षांहूनही दीर्घकाळ सांभाळणारे रामकृष्ण नायक यांचं काल निधन झालं.