होळी निमित्त पुरणपोळी

उद्या होळी, सणासुदीला तसेच समारंभात आपल्याकडे पक्वान्नांची खास परंपरा आहे. आपल्या महाराष्ट्रातही होळी हा सण उत्साहात साजरा केला जातो. लहान मुले व मोठेसुद्धा होळी सण साजरा करण्यात उत्साही असतात. होळीला पुरणपोळी हवीच. महिला पुरणपोळ्या बनवण्यात उत्साही असतात. जर आपण नेहमीच्या पुरणपोळीऐवजी दुसऱ्या विविध प्रकारच्या पोळ्या बनवल्या, तर एक वेगळेपण येते.
काही कृती वेगवेगळ्या पुरणपोळीच्या
पुरणपोळी
साहित्य. अर्धा किलो चणाडाळ, अर्धा किलो साखर, १ चमचा वेलदोडा पावडर, १ चमचा जायफळ पावडर, पाव चमचा मीठ.
पारीसाठी. दीड वाटी बारीक कणीक चाळणीने चालून घेऊन, अर्धी वाटी तेल, अर्धी वाटी मैदा, चवीला मीठ, तांदूळ पिठी.
कृती. चणाडाळ धुऊन मऊ शिजवून घ्यावी. त्यात साखर मिसळून निर्लेप/ जाड बुडाच्या भांड्यात शिजवावी. हे मिश्रण मिक्सूर अथवा पुरणयंत्रातून बारीक वाटून घ्यावे, त्यात वेलदोडा व जायफळ पावडर घालून मिश्रण जरा गार झाल्यावर मिसळून नीट कालवून घ्यावे. पिठाच्या चाळणीने चाललेल्या कणकेत, मैदा, मीठ व तेल घालून कणीक भिजवावी. आता परातीत तेल व पाणी याचे मिश्रण घेऊन ही कणीक चांगली मळून घ्यावी. कणीक खाली ओढली तर न तुटता तार आली की पुरणपोळीसाठी ती योग्य असते. या कणकेचा लहान लिंबाएवढा गोळा करून त्याला वाटीचा आकार देऊन त्यात मावेल इतके पुरण भरून वाटी बंद करून गोळा बनवावा. तांदळाच्या पिठीवर वरील गोळा ठेवूनच हलकेच पोळी पातळ लाटावी. पोळी एका बाजूने तांबूस ठिपके दिसले की पलटून दुसरी बाजू भाजावी. आवडत असल्यास वरून तूप लावून खमंग भाजावी.
शाही पुरणपोळी
साहित्य. दोन कप हरबरा डाळ, २ कप गूळ, पाव कप साखर, अर्धा कप खवा, 2 टेबलस्पून काजू-बदाम पावडर, १ टेबलस्पून वेलची पूड, पाव टेबलस्पून जायफळ पूड, मीठ चवीने (आवडत असेल तर).
पोळीसाठी. २ कप गव्हाचे पीठ, २ टेबलस्पून मैदा, २ टेबलस्पून तेल, मीठ चवीने. पोळी लाटायला तांदळाची पिठी.
कृती. हरबरा डाळ निवडून, स्वच्छ धुऊन १५-२० मिनिटे भिजत ठेवावी म्हणजे चांगली शिजते. मग कुकरमध्ये डाळ शिजवायची असेल तर २ कप डाळीला ५ कप पाणी घालावे. पाणी घातल्यावर कुकरचे झाकण बंद करून ४-५ शिट्या काढाव्यात मग मंद विस्तवावर ५ मिनिटे डाळ शिजू द्यावी. कुकर उघडल्यावर डाळ चाळणीवर काढून जास्तीचे पाणी काढून घ्यावे. त्यालाच कट म्हणतात. कट काढल्यामुळे पुरणपोळी हलकी होते. कट काढून शिजलेली डाळ परत कुकरमध्ये घालून गूळ-साखर घालून चांगले घोटावे. गूळ साखर घातल्यावर ते पातळ होईल मग ते घट्ट होत जाईल. घट्ट व्हायला लागल्यावर खवा, वेलचीपूड, जायफळ पूड, काजू-बदाम पूड घालून मिक्सघ करावे. पुरण चांगले घट्ट शिजवावे म्हणजे झारा मध्ये उभा राहील पडणार नाही. मग गरम गरम पुरण पुरणयंत्रातून वाटून घ्यावे. गव्हाचे पीठ मैदान चाळून घ्यावे व त्यामध्ये मीठ व तेल मिक्स् करून दूध व पाणी मिक्स करून कणिक सैलसर मळावी. दीड ते दोन तास तशीच बाजूला ठेवावी. मग तेलाचा वापर करून परत चांगली मळून घ्यावी. कणिक जेवढी जास्त मळली जाईल तेवढी पोळी सुंदर होईल. पिठाचे छोटे गोळे बनवून घ्यावेत. एक गोळा घेऊन पुरीसारखा लाटावा व पिठाच्या गोळ्याच्या दुप्पट पुरण घेऊन लाटलेल्या पुरीवर ठेवावे व पुरी बंद करून लाटून घ्यावी. पोळी तांदळाच्या पिठीवर लाटून घ्यावी म्हणजे पोलपाटाला चिकटणार नाही. मग पोळी मंद विस्तवावर गुलाबी रंगावर भाजून घ्यावी. गरम-गरम पोळी साजूक तूप घालून सर्व्ह करावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
आंब्याच्या पोळ्या
साहित्य. (सारणासाठी) दोन कप आंब्याचा घट्ट रस (२-३ मिनिट शिजवून घ्यावा.) १ कप खवा, अर्धा कप पिठीसाखर.
आवरणासाठी. दोन कप गव्हाचे पीठ, मीठ चवीपुरते.
कृती. गव्हाचे पीठ, मीठ व थोडे पाणी मिक्सर करून पीठ मळून घ्यावे. पिठाचे गोळे करून बाजूला ठेवावे. आंब्याचा रस, खवा व पिठीसाखर एकत्र करून मळून घ्या. एक-एक पिठाचा गोळा घेऊन थोडा पुरीसारखा लाटून त्यामध्ये एक टेबलस्पून मिश्रण भरून गोळा बंद करून परत लाटून घ्यावा. नॉनस्टिक तवा गरम करून त्यावर पोळी दोन्ही बाजूने मंद विस्तवावर भाजून घ्यावी. गरम-गरम तुपाबरोबर सर्व्ह करावी.
स्ट्रॉबेरी पुरणपोळी
साहित्य. आवरणासाठी. दीड कप गव्हाचे पीठ, दीड कप मैदा, १ टेबलस्पून तेल, मीठ चवीपुरते.
सारणासाठी २ कप रवा (बारीक), १०-१२ ताज्या स्ट्रॉबेरी (तुकडे करून) २ टेबलस्पून तूप, दीड कप साखर, २ कप दूध, २ कप पाणी, १ टेबलस्पून वेलचीपूड. साजूक तूप पोळीला वरतून लावण्यासाठी.
कृती. आवरणासाठी गव्हाचे पीठ, मैदा, मीठ, गरम तेल मिक्सच करून थोडे पाणी घालून पीठ घट्ट मळून घ्यावे. त्याचे एकसारखे गोळे बनवावेत.
सारणासाठी. कढईमध्ये स्ट्रॉबेरीचे तुकडे घेऊन एक मिनिट परतून घ्यावे. मग त्यामध्ये दोन टेबलस्पून पाणी घालून परत एक मिनिट शिजवून घ्यावे व बाजूला काढून ठेवावे. कढईमध्ये तूप गरम करून रवा घालून मंद विस्तवावर गुलाबी रंगावर भाजून घ्यावा. भाजलेला रवा एका प्लेटमध्ये काढून घ्यावा. मग कढईमध्ये दूध व पाणी गरम करून त्यामध्ये भाजलेला रवा घालूनमंद विस्तवावर पाच मिनिटे शिजवून घ्यावा. मग त्यामध्ये साखर, वेलचीपूड, शिजवलेल्या स्ट्रॉबेरी घालून मिक्स करून पाच मिनिटे शिजवून घ्यावे. थंड झाल्यावर त्याचे भाग करून घ्यावेत. पुरणपोळी बनवताना एक पिठाचा गोळा घेऊन पुरीसारखा लाटून घ्यावा. मग त्यामध्ये सारणाचा एक भाग ठेवून पुरी बंद करून लाटून घ्यावी. नॉनस्टिक तवा गरम करून त्यावर पोळी छान दोन्ही बाजूंनी भाजून घ्यावी. अशा सर्व पोळ्या बनवून घ्याव्यात. स्ट्रॉबेरी पुरणपोळी सर्व्ह करताना तूप घालून गरम गरम सर्व्ह करावे.
बटाट्याच्या पुरणपोळ्या
साहित्य. सारणासाठी. दोन मोठे बटाटे, पाव वाटी खवा, पाव वाटी साखर, दोन टेबलस्पून तूप, एक टेबलस्पून दूध, २-३ काड्या केशर, १ टेबलस्पून वेलचीपूड, थोडे मनुके बारीक तुकडे करून, काजू-बदाम बारीक कुटून.
आवरणासाठी. २ कप गव्हाचे पीठ, २ टेबलस्पून मैदा, १ टेबलस्पून तेल (गरम), मीठ चवीने, दूध, पीठ भिजवण्यासाठी
कृती. बटाटे उकडून, साले काढून कुस्करून घ्यावेत. कढईमध्ये तूप गरम करून बटाटे खमंग भाजून घ्यावेत. नंतर त्यामध्ये खवा घालून १-२ मिनिटे भाजून घ्यावे. नंतर साखर, वेलचीपूड, केशर घालून मंद विस्तवावर थोडा वेळ ठेवून मोकळा झाला की उतरवावे. सारणाचे एकसारखे चार भाग करावेत.
भिजवलेल्या पिठाचे एकसारखे आठ गोळे बनवून घ्यावेत. दोन गोळे घेऊन पुरीसारखे लाटून त्यामध्ये सारणाचा एक भाग ठेवून त्यावर दुसरी पुरी ठेवून कडा दाबून घेऊन थोडी लाटून घ्यावी. नॉनस्टिक तवा गरम करून घेऊन पोळी भाजून घ्यावी. पोळी सर्व्ह करताना वरून तूप लावावे. मग सर्व्ह करावे.
बुंदीची पुरणपोळी
साहित्य : गोड बुंदी, कणीक व तूप
कृती : सर्वप्रथम कणकेत थोडसं मोहन टाकून कणीक मळून घ्या. त्यानंतर कढईत बुंदीला चांगल्याप्रकारे गरम करून त्यावर पाणी शिंपडून बूंदी चांगल्याप्रमाणे एकजीव करून घ्या. बुंदीचे पुरण तयार झाल्यावर त्याला थंड होऊ द्या. पुरणाचे गोळे बनवून घ्या व कणकेची लहान लहान गोळे तयार करून त्यात बुंदीचे पुरण भरून पोळ्या पोळपाटावर पोळ्या लाटाव्या. पुरणात इलायची पूड, काजू पावडर टाकू शकतात. तव्यावर भाजून दही, शुध्द तुपासोबत, खिर, ताक किंवा आमरससोबत सर्व्ह करू शकता.
तेलावरची पुरणपोळी
साहित्य. २ वाटी हरभरयाची डाळ, पावकिलो ला जरा कमी असा गुळ (ढेकळे फोडुन) ( चवीनुसार गोड कमी-जास्त करु शकता) , वेलची पावडर (ऑप्शनल), चिमुट भर मीठ.
कृती.एका जाड बुडाच्या भांड्यात डाळ शिजु शकेल इतके पाणी गरम करत ठेवल. पाण्याला उकळी आली की डाळ पाण्यात टाकली. मीठ टाका. परत एकदा सरसरुन उकळी आणुन गॅस बारीक करुन ठेवला. भांड्यावर तिरके झाकण टाकुन ठेवले. १०-१५ मि, नंतर पळीने डाळ चाचपुन बघितली. हातात फुटली की समजावे की डाळ शिजली आहे. गॅस बंद करावा. पाणी पूर्ण काढुन घ्यावे नाहीतर पुरण पातळ होते. आता डाळीच भांडं परत गॅसवर ठेवुन गुळ अॅनड करा. गुळाचे पाणी सुटेल त्यात डाळ पूर्णपणे शिजुन जाईल. जरा मिश्रण हाटलुन घ्या. गॅस मोठा करुन गुळाचा रस आटु द्या..
तेलाच्या पोळीला जेवढे बारीक पुरण तेवढी पोळी मऊ होते.
पोळीचे साहित्य
१ १/२ वा टी गव्हाचे पीठ, पाऊण वाटी मैदा, मीठ, पाणी.
कृती. मैदा, गव्हाचे पीठ चाळुन घेऊन मीठ टाका. थोडे थोडे पाणी टाकत कणीक मळुन घ्या. पण ही कणीक रेगुलर चपातीच्या कणीकीपेक्षा मऊ पाहिजे. गरज पडली तर तेलाचा हात घेऊन कणीक चरचरुन मळुन घ्या. नंतर पाणतुटी करुन घ्या. तयार कणीकेला तेलाचा १ चमचा घेऊन तेल मुरेपर्यंत मळा.
पुरणपोळीची कृती:-
हाताला तेल लावुन छोटासा कणीकेचा गोळा करुन घ्या. तो हातावरच पसरत पसरत म्हणजे कडेने पुरी येवढ्या आकारत करुन घ्या. पुरणाचा छोटासा गोळा करुन लांबट आकाराचा , तो हळु हळु कणीकीच्या गोळ्यात भरायचा. हात फिरवत फिरवत मोदकासारखे साईडची कणीक वरतुन आणुन गोळा बंद करा. दोन्ही हाताने हलकेसे दाबत गोळा चपटा करुन तेल लावलेल्या पोळपाटावर मध्यभागी तेलाची धार सोडुन गोळा हाताने थपथपा. ह्यामुळे पुरण सगळीकडे व्यवस्थित पसरते. तोंड बंद केलेली गोळ्याची बाजु खाली गेली पाहिजे. तेल लावलेले लाटणे एका दिशेने फिरवत पोळी लाटा. पोळी लाटताना पोळपाट फिरवा. आणी काठात लाटा. गोलाकार पोळी झाल्यावर लाटणे पोळीच्या समोरील कडेवर ठेवा. काटाने अलगद उचलुन पोळी लाटण्यावर रोल करा. हे लाटणे हळुवार फिरवत आतल्या साईडने पुर्ण पोळी लाटण्यावर घ्या. दुसरा काठ अधांतरीच ठेवा नाही तर पोळी तव्यावर सुटी करताना चिकटेल.
तवा चांगला तापला आहे याची खात्री करा पोळी असलेले लाटणं अलगद तव्यावर पोळी सोडली जाईल ह्या बेताने बाहेरच्या बाजुला फिरवत आणा. पोळी टम टमीत पुरी सारखी फुगली की साईडला होल करुन हवा जाऊ द्यावी नाहीतर वाफ हातावर येते. एक साईड भाजली की पोळी परतुन टाका. तेलाचा हलका-सा हात लावा. परत परता आणी चांगली दोन्ही बाजूनी भाजुन घ्या. खाली सुती कापड अंथरुन त्या वर पोळ्या निम्या एकावर एक रहतील अश्या टाका. म्हणजे गरम पण राहतात पण चिकटत नाहीत.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
पुरणपोळी म्हटले की कटाची आमटी पाहिजेच. पुरणपोळीचं पुरण करताना सुरूवातीला आपण हरभऱ्याची म्हणजेच चण्याची डाळ शिजत घालतो तेव्हाच जास्त पाणी घालून डाळ शिजवावी. डाळ शिजली की गूळ घालण्याआधी डाळीच्या वरचं पाणी अलगद काढून घ्यावं. त्यात थोडी डाळ आली तरी चालते. यावेळी मोठ्या स्टीलच्या गाळण्यातून गाळून पाणी वेगळं केलं तरीही चालतं. या पाण्यालाच ‘कट’ असं म्हणतात. याच पाण्याचा कटाच्या आमटीसाठी उपयोग करतो. कटाची आमटी ही एक अप्रतिम महाराष्ट्रातील लोकांची खास डिश आहे. कटाची आमटी ही आंबटगोड लागते. ती पुरणपोळीबरोबर किंवा गरमगरम भाताबरोबर सर्व्ह करतात. ही आमटी नुसती खायला पण सुंदर लागते. पुरणपोळी आणि कटाची आमटी खातात. पुरणपोळी चण्याच्या डाळीची, शिवाय गोड. चण्याच्या डाळीने काही जणांना पित्त होते, पोटात वायू धरतो, जडत्व येते. त्यात साखरही भरपूर असल्यामुळे कफ वाढून सुस्ती येऊ शकते. कटाच्या आमटीत मात्र मसाले भरपूर घातले जातात. तमालपत्र, काळे मिरे, दालचिनी या सर्व मसाल्यांमुळे पुरणपोळी पचायला सोपी होते.
कटाची आमटी
साहित्य. तयार कट आठ वाट्या, लिंबाएवढीच चिंच, अर्धी वाटी गूळ, दोन चमचे मीठ, एकपाव वाटी सुक्याय खोबऱ्याचा कीस, चार लवंगा, एक छोटा चमचा शहाजिरे, 2-3 दालचिनी तुकडे, 2 तमालपत्र, फोडणीकरिता छोटा डाव तेल, हिंग, मोहरी, हळद, छोटा चमचा लाल तिखट, कढीपत्ता, कोथिंबीर छोटा चमचा तयार पुरण.
कृती. कटात चिंचेचा कोळ घालून तो शिजत ठेवावा. त्यात गूळ घालावा. तिखट मीठ घालावे. लवंग, दालचिनी, शहाजिरे व खोबरे तेलावर परतून घ्यावे व गार झाल्यावर त्याची मिक्सठरवर पूड करावी. ती शिजणाऱ्या कटात घालावी. कढल्यात फोडणी तेल मोहरी, हिंग, हळद घालून खमंगपणे फोडणी करावी. कढीपत्ता घालावा. तमालपत्र घालावीत. तयार पुरण एक चमचा घालून हलवावे. ही फोडणी आमटीत घालावी. आमटी चांगली उकळून शिजल्यावर गॅस बंद करून कोथिंबीर घालावी.
टीप. या आमटीत शेवग्याच्या शेंगा घालण्याची पद्धत आहे. आवडत असल्यास हिंग हळद, मीठ घातलेल्या पाण्यात शेंगांचे बोटभर लांबीचे तुकडे शिजवून घ्यावेत व ते उकळत्या आमटीत घालावेत.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
कटाची आमटी एक
साहित्य. दोन कप कट, पाऊण कप शिजलेले पुरण, २ टेबलस्पून चिंचेचा कोळ, अर्धा कप खोवलेला नारळ (मिक्सपरमध्ये बारीक वाटून घ्यावे) १ टेबलस्पून लाल मिरची पावडर, अर्धा टेबलस्पून गरम मसाला, अर्धा टेबलस्पून गोडा मसाला, कोथिंबीर, मीठ चवीने.
फोडणीसाठी. १ टेबलस्पून तेल, १ टी स्पून मोहरी, १ टी स्पून जिरे, पाव टी स्पून मेथी दाणे, पाव टी स्पून धने, पाव टी स्पून हिंग, पाव टी स्पून हळद, ७-८ कडीपत्ता पाने.
कृती. डाळीचा कट, चिंचेचा कोळ, लाल मिरची पावडर, गरम मसाला, गोडा मसाला, वाटलेला नारळ, मीठ घालून शिजत ठेवावे मग त्यामध्ये शिजलेले पुरण घालून थोडे पाणी घालून परत आमटीला चांगली उकळी आणावी. फोडणीच्या कढईत तेल गरम करून फोडणी करून खमंग फोडणी आमटीत घालून मग मिक्सा करावी. ही आमटी थोडी पातळच करावी. कारण की ही आमटी थंड व्हायला लागली की घट्ट होत जाते. कारण यामध्ये पुरण घातले आहे. गरम गरम आमटी पुरणपोळीबरोबर व भाताबरोबर सर्व्ह करावी.
संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ.इंटरनेट
ही व इतर पोस्ट माझ्या फेसबुक पेजवर पाहू शकता.