समीर गांगुली दिग्दर्शित शर्मिली हा हिंदी चित्रपट २५ एप्रिल १९७१ रोजी प्रदर्शित झाला. गीतकार नीरज आणि संगीतकार एस. डी. बर्मन या सदाबहार गाणी देणाऱ्या जोडीची या चित्रपटातील सर्वच गाणी अतिशय लोकप्रिय झाली होती. आजही या चित्रपटाचं शीर्षक गीत ‘ओ मेरी शर्मिली’ हे गाणं गाताना किशोरकुमारने आपल्या खास शैलीत गाऊन एकच धमाल उडवून दिली होती. यातील इतर गाणी ही तेवढीच गाजली होती.

हनुमान आणि रुद्र : हनुमानाला रुद्राचा अवतार मानतात. पुराणकाळात हे नाते विकसित झाले. स्कंद पुराण (अवंतीखंड ८४), ब्रह्मवैवर्त पुराण (कृष्णजन्मखंड ६२), नारदपुराण (पूर्वखंड ७९), शिवपुराण (शातारुद्रसंहिता २०), भविष्यपुराण (प्रतिसर्ग पर्व १३०), महाभागावात्पुरण (३७) इ.ठिकाणी रुद्र व हनुमान हे नाते स्पष्ट केले आहे. हनुमानाची एकादश रुद्रांत गणना होते. भीम हे एकादश रुद्रांतील एक नाव आहे. म्हणूनच समर्थानी त्याला भीमरूपी महारुद्र म्हटले आहे. हनुमानच्या पंचमुखी मूíत रुद्रशिवाच्या पंचमुखी प्रभावातून आली आहे.

आज जगभरात २३ मार्च हा दिवस जागतिक हवामान दिन म्हणून साजरा केला जातो.

हवामानाबाबत संपूर्ण जगातील लोकांमध्ये जागृती निर्माण व्हावी, लहान मुलांपासून वयोवृद्धांपर्यंत सार्यांबनाच हवामानाचे महत्त्व समजावे, हवामान चांगले राहण्यासाठी कोणती दक्षता घेतली पाहिजे, कोणकोणत्या उपाययोजना केल्या गेल्या पाहिजेत, याविषयी जाणीव आणि जागरूकता निर्माण व्हावी, या उद्देशाने २३ मार्च हा दिवस जागतिक हवामानदिन म्हणून साजरा केला जातो. गेल्या चाळीस वर्षांच्या तुलनेत मागच्या दशकात हवामानात झालेले बदल सर्वांच्याच चिंतेचा विषय बनलेले आहेत. हवामान बदलाच्या परिणामांमुळे आज भारतातीलच नव्हे, तर जगभरातील शेतीक्षेत्र ग्रासले आहे. भविष्यातही हवामान बदलाचे परिणाम कमी-जास्त प्रमाणात प्रभाव दाखवतच राहतील. त्यामुळे आपण संभाव्य परिस्थितीचा वेध घेऊन आपत्कालीन उपाययोजनांसाठी तयार राहणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकात मानवाने विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात मोठी प्रगती केली. पण या प्रगतीसोबतच हवामानातील बदल आणि वातावरणातील कमी होणारा संरक्षक ओझोन थर यांचे भीषण संकटही त्यातूनच उभे राहिले. जीवसृष्टीवरील दुष्परिणामाच्या रूपाने आपण ते अनुभवतो आहोत. हवामानातील बदल हा जागतिक तापमानवाढीमुळे होणारा सर्वाधिक चिंताजनक परिणाम आहे. अनेक देशांमध्ये, विशेषत: युरोप आणि अमेरिकेसारख्या देशात हवामानातील बदल स्पष्टपणे जाणवत आहेत.

२०१० ते २०१३ या काळात अत्याधिक हवामानबदलाच्या अनेक घडामोडी घडून आल्या. या घडामोडींनुसार, २०१० ते २०११ हे वर्ष गेल्या १०० वर्षांतील सर्वाधिक उष्ण वर्ष ठरले. २०१० ते २०१३ ही अत्याधिक हिमवादळे आणि थंडीची वर्षे ठरली. २०१० ते २०१३ हा अत्याधिक पावसाचे व वादळांचा कालखंड ठरला. त्याचबरोबर भारतात दिवस आणि रात्रीच्या तापमानातही वाढ झाली. मान्सून लहरी बनला. जागतिक हवामानातील या बदलांची आपण वेळीच दखल घेतली नाही आणि त्यासंबंधात योग्य ते खबरदारीचे उपाय योजले नाहीत तर आगामी काळात पृथ्वीवरील जीवसृष्टीसमोर कोणते भयावह संकट ओढवेल.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ. डॉ. रामचंद्र साबळे / इंटरनेट

अनेक लोकांना वाटते की, फेसबुकचा संस्थापक मार्क झुकेरबर्गला एका रात्रीत यश मिळाले. मात्र, त्या लोकांचा हा गैरसमज आहे. कारण मार्क झुकेरबर्गने फेसबुक उभी करण्यासाठी खूप कष्ट उपसलेले आहेत. त्याचे फंडे वापरून तुम्हीही यश मिळवू शकता.

१०० पैकी ८०% लोकांना हा खाऊ म्हणजे जीव की प्राण असतो. आज अशा चॉकलेटची आठवण काढण्याचे खास कारण आहे. आज दिनांक २८ जुलै ! आजचा दिवस राष्ट्रीय दुग्धयुक्त चॉकलेट ( National Milk Chocolate Day ) दिवस म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस United Kingdom (UK) मध्ये साजरा केला जातो.

पहिला चेंडू टाकणारे होते इंग्लंडचे आल्फ्रेड शॉ. त्यांच्यासमोर होते ऑस्ट्रेलियन फलंदाज चार्ल्स बॅनरमन. त्यांनी त्या षटकाच्या दुसऱ्या चेंडूवर कसोटी क्रिकेटमधली पहिली धाव घेतली. त्यांनीच दुसऱ्या दिवशी पहिले शतक पूर्ण करताना १६५ धावा केल्या. या सामन्याला कसोटी दर्जा नंतर बहाल करण्यात आला. सुरुवातीला या सामन्याचे स्वरूप ऑल इंग्लंड वि. कम्बाइन्ड न्यू साउथ वेल्स अँड व्हिक्टोरिया इलेव्हन असे होते.

या भारतामधल्या सर्वात जुन्या पक्षाने आपल्या १३३ व्या वर्षात पदार्पण केलंय. २८ डिसेंबर १८८५ या दिवशी मुंबईतील तेजपाल सभागृहात कॉंग्रेस पक्षाची स्थापना झाली होती. गेल्या १३३ वर्षात या पक्षाने देशाच्या इतिहासात एक न पुसता येणारे स्थान निर्माण केले आहे.

संजीव वेलणकर पुणे.
९४२२३०१७३३
संदर्भ. इंटरनेट

वॉशिंग्टन, डी.सी. येथील कॅपिटल हिलवर दिमाखात उभी असलेली 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस' ही केवळ अमेरिकेचीच नव्हे, तर संपूर्ण जगातील सर्वात मोठी लायब्ररी म्हणून ओळखली जाते. मानवी संस्कृती, इतिहास आणि ज्ञानाचा एक अथांग महासागर अशी या ग्रंथालयाची ख्याती आहे.

हे ग्रंथालय प्रामुख्याने अमेरिकन संसदेचे अधिकृत संशोधन विभाग म्हणून काम करत असले, तरी त्याचा विस्तार आणि कक्षा जागतिक स्तरावर पसरलेली आहे. आज या ग्रंथालयाच्या विस्तीर्ण संग्रहात तब्बल १७.३ कोटींहून अधिक वस्तूंचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे येथे केवळ इंग्रजी भाषाच नाही, तर जगातील ४७० हून अधिक भाषांमधील ज्ञान आणि साहित्य उपलब्ध आहे. या भव्य ग्रंथालयाचा निम्म्याहून अधिक संग्रह इंग्रजीव्यतिरिक्त इतर भाषांमध्ये जतन करण्यात आला असून तो थॉमस जेफरसन बिल्डिंग, जॉन ॲडम्स बिल्डिंग आणि जेम्स मॅडिसन मेमोरियल बिल्डिंग या तीन अवाढव्य आणि देखण्या इमारतींमध्ये विभागलेला आहे.

या जागतिक स्तरावरील ग्रंथालयाची स्थापना, त्याचा झालेला विनाश आणि त्यानंतर झालेले पुनरुत्थान याचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि तितकाच संघर्षमय आहे. अमेरिकेचे दुसरे राष्ट्रपती जॉन ॲडम्स यांनी २४ एप्रिल १८०० रोजी संसदेच्या एका विशेष कायद्यावर स्वाक्षरी करून या ग्रंथालयाची पायाभरणी केली होती. सुरुवातीला संसदेच्या कामकाजासाठी आणि खासदारांना लागणारी आवश्यक पुस्तके ठेवण्यासाठी ५,००० डॉलर्सचा निधी मंजूर करण्यात आला था आणि हे ग्रंथालय संसद भवनाच्या (कॅपिटल) इमारतीतच सुरू झाले होते. मात्र, १८१२ च्या युद्धादरम्यान या ग्रंथालयावर मोठे संकट आले. २४ ऑगस्ट १८१४ रोजी ब्रिटीश सैन्याने वॉशिंग्टनवर भीषण आक्रमण केले आणि संसद भवनाला आग लावून दिली. या अग्नितांडवात ग्रंथालयातील मूळ ३,००० पुस्तके जळून खाक झाली आणि ग्रंथालय पूर्णपणे नष्ट झाले.

ग्रंथालयाच्या या संपूर्ण विनाशानंतर अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्रपती थॉमस जेफरसन यांनी मदतीचा मोठा हात पुढे केला. त्यांनी गेल्या पन्नास वर्षांत अत्यंत कष्टानं गोळा केलेला आपला वैयक्तिक ६,४८७ पुस्तकांचा अमूल्य संग्रह संसदेला २३,९५० डॉलर्समध्ये विकला. जेफरसन यांच्या या संग्रहामुळे ग्रंथालयाचे स्वरूप केवळ कायद्यापुरते मर्यादित न राहता विज्ञान, कला, तत्त्वज्ञान आणि जागतिक इतिहासाकडे व्यापक झाले. म्हणूनच थॉमस जेफरसन यांना या ग्रंथालयाचे खरे शिल्पकार मानले जाते. परंतु, ग्रंथालयाच्या नशिबातील संकटे इथेच संपली नाहीत. २५ डिसेंबर १८५१ रोजी ख्रिसमसच्या दिवशी ग्रंथालयात पुन्हा एकदा भीषण आग लागली. या दुसऱ्या दुर्घटनेत जेफरसन यांच्या संग्रहातील सुमारे दोत तृतीयांश पुस्तकांसह एकूण ३५,००० हून अधिक पुस्तके जळून खाक झाली. या वारंवार होणाऱ्या आगीच्या घटनांनंतर आणि पुस्तकांचा संग्रह झपाट्याने वाढू लागल्यामुळे संसद भवनातील जागा कमी पडू लागली. शेवटी १८१४ आणि १८५१ च्या आगीच्या धक्क्यांमधून सावरून, १८९७ मध्ये ग्रंथालयाला स्वतःची पहिली स्वतंत्र आणि अत्यंत भव्य इमारत मिळाली, ज्याला आज 'थॉमस जेफरसन बिल्डिंग' म्हणून ओळखले जाते. इटालियन रेनेसान्स शैलीत बांधलेली ही इमारत आज वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.

या ग्रंथालयाचा आणखी एक मोठा वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू म्हणजे त्याची कॉपीराईट (Copyright System) प्रक्रिया आणि कायदेशीर महत्त्व होय. अमेरिकेत १८७० मध्ये एक असा कायदा करण्यात आला, ज्यानुसार देशात प्रकाशित होणाऱ्या प्रत्येक पुस्तकाची, गाण्याची किंवा कलाकृतीची नोंदणी करण्यासाठी तिच्या दोन प्रती 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस'कडे जमा करणे बंधनकारक झाले. या एकाच नियमामुळे ग्रंथालयाकडे दररोज हजारो नवीन पुस्तके आणि इतर दस्तऐवज जमा होऊ लागले, ज्यामुळे हा संग्रह जगातील सर्वात मोठा संग्रह बनला. सध्याच्या काळात या ग्रंथालयात दररोज सुमारे १०,००० हून अधिक नवीन वस्तू जोडल्या जातात. या प्रचंड आवकमुळे ग्रंथालयातील साहित्याचे वर्गीकरण करणे कठीण झाले होते, ज्यासाठी त्यांनी स्वतःची एक वेगळी वर्गवारी पद्धत शोधून काढली, ज्याला 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस क्लासिफिकेशन' (LCC) म्हटले जाते. आज जगभरातील अनेक मोठी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था पुस्तके मांडण्यासाठी याच पद्धतीचा वापर करतात.

या ग्रंथालयाचा इतिहास जितका थक्क करणारा आहे, तितकाच त्यामध्ये जतन केलेला दुर्मिळ खजिना जगाला विस्मित करणारा आहे. लायब्ररी ऑफ काँग्रेसमध्ये अशा काही अमूल्य वस्तू सुरक्षित ठेवण्यात आल्या आहेत, ज्या संपूर्ण जगात इतर कुठेही पाहायला मिळत नाहीत. यात सर्वात प्रमुख आकर्षण म्हणजे व्हेलमवर म्हणजेच प्राण्यांच्या मऊ त्वचेपासून बनवलेल्या कागदावर छापलेली 'गुटेनबर्ग बायबल'ची संपूर्ण प्रत होय. युरोपमधील फिरत्या टाईपने छापलेले हे पहिले मोठे पुस्तक मानले जाते आणि जगात अशा केवळ तीनच संपूर्ण व परिपूर्ण प्रती शिल्लक आहेत, ज्यातील एक येथे आहे. याशिवाय, मेसोपोटेमिया संस्कृतीतील सुमारे ३००० वर्षे जुन्या मातीच्या विटा (क्युनिफॉर्म टॅब्लेट्स) हा येथील सर्वात प्राचीन संग्रह आहे, ज्यावर तत्कालीन व्यापारी नोंदी आणि हिशोब कोरलेले आहेत.

ग्रंथालयामध्ये इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या वैयक्तिक वस्तूही जतन केल्या आहेत. १४ एप्रिल १८६५ च्या दुर्दैवी रात्री जेव्हा राष्ट्राध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांची हत्या करण्यात आली, तेव्हा त्यांच्या खिशात असलेल्या वस्तू म्हणजेच दोन चष्मे, एक छोटा चाकू, रुमाल आणि ५ डॉलर्सची एक नोट आजही येथे जशीच्या तशी पाहायला मिळते. यासोबतच, अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा मूळ जाहीरनामा, थॉमस जेफरसन आणि जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या हाताने लिहिलेल्या डायऱ्या आणि महत्त्वाची ऐतिहासिक कागदपत्रे येथे सुरक्षित आहेत. पुस्तकांच्या आकाराचा विचार केल्यास, येथे जगातील सर्वात लहान पुस्तक उपलब्ध आहे, ज्याची पाने उलटण्यासाठी सुईचा वापर करावा लागतो, तर दुसरीकडे अवाढव्य आकाराचे नकाशेही पाहायला मिळतात. केवळ हस्तलिखितेच नाही, तर जगातील पहिल्या ऑडिओ रेकॉर्डिंग्जपासून ते लाखो संगीताच्या दुर्मिळ तबकड्या आणि मौल्यवान जुनी वाद्ये (जसे की स्ट्रॅडिव्हेरियस व्हायोलिन) या ग्रंथालयाच्या अमूल्य खजिन्याचा भाग आहेत.

आधुनिक युगाशी पाऊल जुळवत लायब्ररी ऑफ काँग्रेसने युनेस्को (UNESCO) सोबत मिळून 'जागतिक डिजिटल लायब्ररी' (World Digital Library) प्रकल्प सुरू केला. याद्वारे जगभरातील महत्त्वाच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे डिजिटलायझेशन करून ते इंटरनेटवर सर्वांसाठी मोफत उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. याशिवाय, ग्रंथालयाच्या आवारात एक अतिशय प्रसिद्ध आणि अवाढव्य 'मेन रीडिंग रूम' (Main Reading Room) आहे. या वाचनालयाचा घुमट आणि तिथली वास्तुकला एवढी भव्य आहे की, ती पाहण्यासाठी दरवर्षी लाखो पर्यटक वॉशिंग्टनला भेट देतात. मात्र, येथे बसून अभ्यास करण्यासाठी केवळ सामान्य नागरिक चालत नाही, तर वाचकाचे वय किमान १६ वर्षे असावे लागते आणि त्यांच्याकडे ग्रंथालयाचे अधिकृत 'रीडर कार्ड' असणे आवश्यक असते. या ग्रंथालयाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी 'लायब्रेरियन ऑफ काँग्रेस' यांच्यावर असते, ज्यांची नियुक्ती थेट अमेरिकेचे राष्ट्रपती करतात.

लायब्ररी ऑफ काँग्रेस हे केवळ पाश्चात्त्य इतिहासाचे केंद्र नसून, त्यामध्ये भारताच्या आणि दक्षिण आशियाच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा अतिशय मोठा खजिना दडलेला आहे. या ग्रंथालयाच्या 'एशियन डिव्हिजन' (Asian Division) अंतर्गत दक्षिण आशियाई संग्रहात भारताशी संबंधित हजारो दुर्मिळ हस्तलिखिते, पुस्तके आणि दस्तऐवज अत्यंत सुरक्षितपणे जतन करण्यात आले आहेत. या संग्रहाची सुरुवात विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, म्हणजेच १९०४ मध्ये झाली, जेव्हा ग्रंथालयाने अल्ब्रेक्ट वेबर या प्रसिद्ध जर्मन भारततज्ज्ञाचा वैयक्तिक संग्रह विकत घेतला. या संग्रहात तब्बल ४,००० हून अधिक पुस्तके, दुर्मिळ लेख आणि महत्त्वपूर्ण पत्रव्यवहार समाविष्ट होते. यामध्ये एकोणिसाव्या शतकातील 'ऐतरेय ब्राह्मण' आणि 'अग्निष्टोमप्रयोग' यांसारख्या प्राचीन संस्कृत वैदिक ग्रंथांच्या मौल्यवान हस्तलिखितांचा समावेश आहे.

या ग्रंथालयाकडे 'इंडो-आर्यन मॅन्युस्क्रिप्ट सिरीज' नावाचा एक विशेष विभाग आहे, ज्यामध्ये ४७२ हून अधिक अत्यंत दुर्मिळ हस्तलिखिते आहेत. हे दस्तऐवज मुख्यत्वे संस्कृत भाषेत असले, तरी महाराष्ट्रातील वाचकांसाठी अभिमानाची गोष्ट म्हणजे यात काही जुनी मराठी हस्तलिखितेही जतन केलेली आहेत. उदाहरणार्थ, संत साहित्याशी आणि तत्त्वज्ञानाशी संबंधित असलेल्या 'शुकाष्टकटीका' (Śukāstakaṭīkā) या जुन्या मराठी ग्रंथाची मूळ हस्तलिखित प्रत या ग्रंथालयात सुरक्षित आहे. याशिवाय प्राकृत भाषेतील जैन धर्मग्रंथ 'कल्पसूत्र' देखील येथे पाहायला मिळते. ही हस्तलिखिते प्रामुख्याने १५९८ ते १९०४ या काळातील असून, १९३० आणि १९४० च्या दशकात भारतातून गोळा करून अमेरिकेला आणली गेली होती.

या प्राचीन धार्मिक आणि साहित्यिक खजिन्यासोबतच, भारताच्या आधुनिक राजकीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा दस्तऐवजही येथे उपलब्ध आहे. भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला एका निबंधाचा मसुदा (Mahatma Gandhi Essay Draft) या ग्रंथालयाच्या विशेष संग्रहात अत्यंत आदराने जतन करून ठेवण्यात आला आहे. एवढेच नव्हे, तर भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळातील विविध 'संस्थानिकांची अधिकृत कागदपत्रे' (Princely State Papers) आणि जुनी वृत्तपत्रे देखील येथे संशोधकांसाठी उपलब्ध आहेत. अशा प्रकारे, वाशिंग्टनमध्ये बसूनही एखादा अभ्यासक भारताच्या प्राचीन वेदांपासून ते थेट महात्मा गांधींच्या विचारांपर्यंतचा संपूर्ण इतिहास या ग्रंथालयाच्या माध्यमातून सखोलपणे अभ्यासू शकतो. संकटांच्या अनेक आगींमधून तावून सुलाखून निघालेले हे ग्रंथालय आज केवळ एक वाचनालय राहिलेले नसून, ते संपूर्ण मानवी प्रगतीचे, ज्ञानाचे आणि जागतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक बनले आहे.

जानेवारी १९७१ ते ५ जानेवारी १९७१ या दरम्यान ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड या दोन संघांदरम्यान होणाऱ्या कसोटी सामन्याच्या पहिल्या चार दिवसांचा खेळ पावसामुळे होऊ शकला नाही. प्रेक्षकांचे पैसे वसूल होण्याच्या दृष्टीने मर्यादित षटकांचा सामना खेळवण्याची एक कल्पना एका भन्नाट डोक्यातून निघाली. तिला मूर्त स्वरूप येऊन ५ जानेवारी १९७१ रोजी प्रत्येकी ४० षटकांचा एक सामना वरील दोन्ही संघांदरम्यान खेळला गेला.

सामाजिक समतेच्या दृष्टिकोनातून मुंबई विधान परिषदेतील सदस्य रावबहादूर सीताराम केशव बोले यांनी ४ ऑगस्ट १९२३ रोजी मांडलेला एक ठराव संमत झाला होता. या बोले ठरावात असे म्हटले गेले होते की, ‘सार्वजनिक तळी, धर्मशाळा, मंदिरे, विद्यालये, न्यायालये आदी जी सरकारी खर्च वा अनुदानाने बांधली वा चालविली जातात, त्यात अस्पृश्यांना मुक्तखद्वार असावे.’